श्री विश्व विनायक मंदिर, रेनॉक — सिक्कीम

# श्री विश्व विनायक मंदिर, रेनॉक — सिक्कीम

५१ गणेशरूपांनी सजलेले हिमालयातील भव्य गणेशस्थान

सिक्कीम म्हटले की डोळ्यांसमोर उभी राहतात ती हिमालयाची उंच शिखरे, हिरव्यागार दऱ्या, वळणावळणाचे डोंगररस्ते आणि निसर्गाच्या कुशीत वसलेली शांत गावे. या निसर्गरम्य भूमीत अनेक बौद्ध मठ आणि धार्मिक स्थळे आहेत. त्याचबरोबर हिंदू देवपरंपरेशी जोडलेली काही वैशिष्ट्यपूर्ण मंदिरेही सिक्कीमच्या धार्मिक वैविध्यात आपले वेगळे स्थान निर्माण करतात.

अशाच आगळ्यावेगळ्या गणेशस्थानांपैकी एक म्हणजे श्री विश्व विनायक मंदिर, रेनॉक परिसरातील रुंदुंग (Rundung/Rungdung) गावात वसलेले भव्य गणेश मंदिर.

आजच्या प्रशासकीय रचनेनुसार रेनॉक परिसर पाक्योंग जिल्ह्यात येतो. सिक्कीमच्या अधिकृत पर्यटन माहितीत रेनॉकचा समावेश पर्यटनासाठी खुल्या पूर्व भागातील महत्त्वाच्या ठिकाणांमध्ये केला आहे.

---

एका वेगळ्या संकल्पनेतून उभे राहिलेले मंदिर

श्री विश्व विनायक मंदिर हे प्राचीन मंदिर नसून आधुनिक काळात उभारलेले भव्य धार्मिक केंद्र आहे. या मंदिराच्या प्रकल्पाची पायाभरणी २० एप्रिल २००८ रोजी हनुमान जयंतीच्या दिवशी झाल्याची नोंद आढळते.

अनेक वर्षांच्या बांधकामानंतर ३ ऑक्टोबर २०१६ रोजी मंदिराचे उद्घाटन करण्यात आले. सिक्कीमच्या २०१७–१८ च्या अर्थसंकल्पीय भाषणातही रुंदुंग गावातील श्री विश्व विनायक मंदिराचे अलीकडेच उद्घाटन झालेल्या धार्मिक केंद्रांमध्ये स्पष्टपणे उल्लेख करण्यात आला आहे.

म्हणजेच हे मंदिर एखाद्या प्राचीन स्थापत्याचे जतन केलेले रूप नसून आधुनिक काळात गणेशभक्तीला केंद्रस्थानी ठेवून उभारण्यात आलेली मोठी धार्मिक वास्तू आहे.

---

# ५१ गणेशरूपे — मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य

श्री विश्व विनायक मंदिराची सर्वात वेगळी ओळख म्हणजे येथे भगवान गणेशाच्या ५१ रूपांना स्थान देण्याची संकल्पना.

गणपतीची विविध रूपे भारतीय धार्मिक परंपरेत वेगवेगळ्या नावांनी आणि वैशिष्ट्यांसह पूजली जातात. या मंदिरात गणेशाच्या अनेक रूपांचे दर्शन एकाच परिसरात घडते. त्यामुळे गणेशाच्या विविध मूर्तिरूपांचा अनुभव घेऊ इच्छिणाऱ्या भाविकांसाठी हे मंदिर विशेष आकर्षण ठरते.

मंदिराच्या मुख्य प्रवेशमार्गाकडे जाताना मोठ्या गणेशमूर्तींची रचना लक्ष वेधून घेते. या मूर्तींच्या माध्यमातून मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वीच गणेशाच्या विविध रूपांचा भव्य अनुभव मिळतो.

---

# १६ हातांचा भव्य गणराय

या मंदिराच्या मध्यवर्ती आकर्षणांपैकी एक म्हणजे सुमारे १२ फूट उंचीची १६ हातांची गणेशमूर्ती.

गणेशाच्या या भव्य मूर्तीसमोर उभे राहिल्यावर तिचे विशाल स्वरूप आणि हातांमध्ये धारण केलेली विविध आयुधे व चिन्हे यामुळे मूर्तीचे दर्शन विशेष प्रभावी वाटते.

गणपतीच्या अनेक रूपांमध्ये वेगवेगळ्या हातांमध्ये विविध आयुधे आणि प्रतीके दाखवली जातात. येथे १६ हातांचे विशाल रूप मंदिराच्या संकल्पनेला भव्यता देते.

ही मूर्ती मंदिरातील मुख्य देवस्थानात विराजमान आहे आणि संपूर्ण मंदिररचनेचा केंद्रबिंदू म्हणून तिचे स्थान आहे.

---

# १०८ फूट उंच चार मजली मंदिर

विश्व विनायक मंदिराची वास्तुरचना देखील त्याच्या वैशिष्ट्यांपैकी एक आहे.

उपलब्ध माहितीनुसार मंदिराची इमारत चार मजली असून तिची उंची सुमारे १०८ फूट आहे. मंदिराचा संपूर्ण परिसर सुमारे २.५६ एकर क्षेत्रावर विकसित करण्यात आला असल्याची नोंद आहे.

हिमालयाच्या डोंगराळ प्रदेशात उभारलेली ही उंच वास्तू परिसरातून सहज लक्ष वेधून घेते. मंदिराकडे जाणारा मार्ग, मोठ्या मूर्ती आणि उंच मंदिररचना यामुळे संपूर्ण परिसराला भव्य धार्मिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.

मंदिराच्या बांधकामात बाहेरील प्रदेशातील साहित्य आणि विविध ठिकाणांहून आलेल्या कुशल कारागिरांचा वापर करण्यात आल्याची माहितीही उपलब्ध आहे. विशेषतः थायलंडमधून काही बांधकाम साहित्य आणण्यात आले, तर नेपाळ आणि पश्चिम बंगालमधील कारागिरांनी बांधकाम व शिल्पनिर्मितीत सहभाग घेतल्याची नोंद आढळते.

---

# समुद्रमंथनाचे भव्य शिल्प

मंदिर परिसरातील आणखी एक आकर्षण म्हणजे समुद्रमंथनाचे भव्य शिल्पदृश्य.

भारतीय पुराणपरंपरेतील समुद्रमंथन हा अत्यंत प्रसिद्ध प्रसंग आहे. देव आणि असुर यांनी अमृतप्राप्तीसाठी केलेल्या समुद्रमंथनाची कथा भारतीय धार्मिक साहित्यामध्ये विविध ठिकाणी आढळते.

या प्रसंगाचे मोठ्या आकारातील शिल्प मंदिर परिसरात उभारण्यात आले आहे. त्यामुळे मंदिरात येणाऱ्या भाविकांना गणेशदर्शनासोबतच भारतीय पुराणपरंपरेतील एका प्रसिद्ध प्रसंगाचे कलात्मक दर्शनही घडते.

समुद्रमंथनाच्या शिल्पामध्ये देव आणि असुर, मंदर पर्वत आणि वासुकी नागाशी संबंधित दृश्यरचना साकारलेली दिसते. मंदिराच्या धार्मिक आणि कलात्मक स्वरूपात या शिल्पाला विशेष स्थान मिळते.

---

# शिवलिंग आणि हनुमानाचेही दर्शन

विश्व विनायक मंदिराच्या परिसरात गणेशमूर्तींसोबत शिवलिंग आणि हनुमानाची मूर्ती देखील असल्याची नोंद आहे.

त्यामुळे मंदिर परिसरात गणेशभक्तीबरोबरच शिव आणि हनुमान उपासनेचेही दर्शन घडते. एका मंदिराच्या परिसरात विविध देवतांच्या प्रतिमा आणि पुराणातील प्रसंगांची मांडणी केल्यामुळे येथे येणाऱ्या भाविकांसाठी धार्मिक अनुभव अधिक व्यापक होतो.

---

# रेनॉकच्या हिरव्यागार डोंगरांमध्ये वसलेले गणेशस्थान

रेनॉक हा सिक्कीमच्या पूर्व भागातील डोंगराळ परिसर आहे. आज तो पाक्योंग जिल्ह्यातील महत्त्वाचा भाग आहे. पाक्योंग जिल्ह्याच्या अधिकृत नोंदीत Rhenock आणि Rungdung या दोन्ही ठिकाणांचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो.

मंदिराचा परिसर डोंगराळ आणि हिरव्यागार वातावरणाने वेढलेला आहे. त्यामुळे येथे गणेशदर्शनाबरोबरच सिक्कीमच्या नैसर्गिक सौंदर्याचा अनुभव घेता येतो.

शहरातील गर्दीपासून दूर, डोंगरांच्या शांत वातावरणात उभे असलेले हे मंदिर धार्मिक वास्तू आणि निसर्ग यांचा सुंदर मिलाफ दाखवते.

---

# रेनॉकला भेट देताना विश्व विनायक मंदिर

रेनॉक परिसर हा सिक्कीमच्या पर्यटन नकाशावरही महत्त्वाचा आहे. सिक्कीम पर्यटन विभागाच्या अधिकृत माहितीत Rhenockचा पूर्व सिक्कीमच्या पर्यटनासाठी खुल्या भागांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.

त्यामुळे रेनॉकला भेट देणाऱ्या पर्यटकांसाठी विश्व विनायक मंदिर हे धार्मिक आणि सांस्कृतिक अनुभवाचे एक महत्त्वाचे ठिकाण ठरू शकते.

मंदिराच्या भव्य मूर्ती, ५१ गणेशरूपांची संकल्पना, १६ हातांची मुख्य मूर्ती आणि समुद्रमंथनाचे शिल्प यामुळे हे स्थान पारंपरिक मंदिरदर्शनापेक्षा काहीसे वेगळे अनुभव देते.

---

# येथे कसे पोहोचाल?

श्री विश्व विनायक मंदिर, रुंदुंग गाव, रेनॉक, पाक्योंग जिल्हा, सिक्कीम येथे आहे.

रेनॉक हे सिक्कीमच्या पूर्व भागात असून रस्तेमार्गाने गंगटोक, पाक्योंग, रोंगली आणि आसपासच्या भागांशी जोडलेले आहे. सिक्कीम पर्यटन विभागाच्या माहितीत रेनॉकचा पूर्वेकडील पर्यटन मार्गांमध्ये समावेश आहे.

सिक्कीममध्ये प्रवास करताना डोंगराळ रस्त्यांमुळे प्रवासाचा कालावधी अंतरापेक्षा रस्त्यांची स्थिती आणि हवामानावर अधिक अवलंबून असू शकतो. त्यामुळे प्रवासाचे नियोजन करताना स्थानिक वाहतूक आणि रस्त्यांची सद्यस्थिती तपासणे योग्य ठरेल.

मंदिराच्या दर्शनाची सध्याची वेळ, धार्मिक कार्यक्रम आणि विशेष उत्सवांच्या दिवशीची व्यवस्था जाणून घेण्यासाठी प्रवासापूर्वी स्थानिक पातळीवर माहिती घेणे उपयुक्त ठरेल.

---

# गणेशाच्या विविध रूपांचा भव्य अनुभव

सिक्कीममधील श्री विश्व विनायक मंदिराची ओळख त्याच्या आधुनिक वास्तुरचनेइतकीच गणेशाच्या विविध रूपांच्या संकल्पनेमुळे आहे.

एका बाजूला हिमालयाच्या हिरव्यागार पर्वतरांगा आणि दुसऱ्या बाजूला १०८ फूट उंच मंदिराची भव्य वास्तू; प्रवेशमार्गावर गणेशाच्या विविध मूर्ती; मुख्य स्थानी १६ हातांचा विशाल गणराय आणि परिसरात समुद्रमंथनाचे भव्य शिल्प—या सर्वांचा एकत्रित अनुभव या मंदिराला वेगळे स्वरूप देतो.

३ ऑक्टोबर २०१६ रोजी भक्तांसाठी खुले झालेले हे मंदिर आज रेनॉकच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा एक महत्त्वाचा भाग बनले आहे.

हिमालयाच्या कुशीत वसलेले श्री विश्व विनायक मंदिर हे गणेशभक्तांसाठी केवळ दर्शनाचे स्थान नाही, तर गणेशाच्या विविध रूपांपासून भारतीय पुराणपरंपरेतील शिल्पकलेपर्यंत अनेक अनुभव एकाच ठिकाणी देणारे वैशिष्ट्यपूर्ण गणेशस्थान आहे.

---

Information & Photos Credit: Respective temple authorities, Government of Sikkim, Sikkim Tourism, Pakyong District Administration, and respective contributors.

स्रोत

1. Government of Sikkim — Budget Speech 2017–18 https://www.cbgaindia.org/wp-content/uploads/2017/03/Budget-Speech-Sikkim-2017-18.pdf

2. Sikkim Tourism — Registered Areas / Tourism Information https://www.sikkimtourism.gov.in/rap

3. Pakyong District — Village & Panchayats https://pakyongdistrict.nic.in/village-panchayats/

4. Shri Viswa Vinayaka Mandir — Reference Information https://en.wikipedia.org/wiki/Shri_Viswa_Vinayaka_Mandir_Rhenock

5. Bharat Temples — Shri Viswa Vinayaka Mandir, East Sikkim https://www.bharattemples.com/shri-viswa-vinayaka-mandir-east-sikkim/

6. Explore Our India — Shri Viswa Vinayaka Mandir https://www.exploreourindia.com/shri-viswa-vinayaka-mandir

7. Himashree Tours — Shri Viswa Vinayaka Mandir https://www.himashreetours.com/placestovisitdetail.php?id=59