पोखरबाव श्री सिद्धिविनायक गणपती मंदिर, निसर्गाच्या सानिध्यात

# पोखरबाव श्री सिद्धिविनायक गणपती मंदिर — दाभोळे, देवगड

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील देवगड तालुका म्हटला की डोळ्यांसमोर येतो तो कोकणचा हिरवागार निसर्ग, आंब्याच्या बागा, समुद्रकिनारे आणि प्राचीन देवस्थानांची परंपरा. याच निसर्गरम्य परिसरात दाभोळे गावाजवळ वसलेले पोखरबाव श्री सिद्धिविनायक गणपती मंदिर हे श्रद्धा आणि निसर्ग यांचा सुंदर संगम घडवणारे एक वैशिष्ट्यपूर्ण देवस्थान आहे.

रस्त्यालगत असलेले हे मंदिर बाहेरून साधेसे वाटते; मात्र मंदिराच्या परिसरात पोहोचल्यावर त्याचे खरे वैशिष्ट्य जाणवते. डोंगरउतार, कातळाचा परिसर, बारमाही पाण्याचे झरे आणि जवळच वाहणारा ओढा यामुळे येथे एक वेगळेच शांत आणि प्रसन्न वातावरण निर्माण झाले आहे.

येथे श्री सिद्धिविनायकाचे दर्शन घेतल्यानंतर काही पायऱ्या उतरून खाली गेल्यावर ओंकारेश्वराचे पंचमुखी शिवलिंग पाहायला मिळते. त्यामुळे पोखरबाव हे गणेश आणि शिव उपासनेचे एकत्रित श्रद्धास्थान म्हणूनही विशेष ओळखले जाते.

पोखरबाव नावामागची ओळख

या परिसराचे नावच त्याच्या भौगोलिक रचनेशी जोडलेले आहे.

डोंगराचा भाग पोखरल्यासारखा दिसणारा परिसर आणि त्याखाली असलेली प्राचीन विहीर यामुळे या ठिकाणाला ‘पोखरबाव’ असे नाव पडल्याची स्थानिक माहिती सांगितली जाते.

या भागात नैसर्गिक पाण्याचे प्रवाह मोठ्या प्रमाणात आढळतात. मंदिराच्या परिसरातून वाहणारा ओढा, झरे आणि पाण्याने वेढलेला कातळ परिसर यामुळे पावसाळ्यात या ठिकाणाचे रूप विशेष खुलते.

Heritage Sindhudurg मध्येही देवगड तालुक्यातील पोखरबाव येथे गणपती मंदिर असल्याचा तसेच या परिसरात प्राचीन पाण्याच्या स्रोतांचा उल्लेख आढळतो.

प्राचीन श्री सिद्धिविनायकाची मूर्ती

मंदिरातील श्री गणेशाची मूर्ती काळ्या पाषाणात कोरलेली प्राचीन चतुर्भुज मूर्ती आहे. मूर्तीसमोर मूषकराजाची प्रतिमा असून, गणपतीचे स्वरूप पारंपरिक आणि प्रसन्न आहे.

मूर्ती पूर्वी उघड्या जागेत असल्याची स्थानिक परंपरा सांगते. पुढे मंदिराची उभारणी करण्यात आली आणि या प्राचीन मूर्तीला सुरक्षित देवालय प्राप्त झाले.

मंदिराच्या रचनेत साधेपणा जाणवतो. खुल्या स्वरूपाचा सभामंडप आणि त्यामागे उंचावलेल्या भागात असलेले गर्भगृह अशी त्याची रचना आहे. गर्भगृहाचा आकारही नेहमीच्या चौकोनी रचनेपेक्षा वेगळा असून, त्याला षटकोनी स्वरूपाची वैशिष्ट्यपूर्ण मांडणी दिसते.

१९९९ मधील दृष्टांत आणि पंचमुखी शिवलिंग

पोखरबावच्या धार्मिक वैशिष्ट्यात भर घालणारे आणखी एक श्रद्धास्थान म्हणजे मंदिराच्या खालच्या बाजूला असलेले ओंकारेश्वर मंदिर.

स्थानिक परंपरेनुसार, १९९९ मध्ये गणपती मंदिराचे पुजारी श्रीधर राऊत यांना स्वप्नदृष्टांत झाला. मंदिराच्या खालील भागात असलेल्या प्राचीन विहिरीत शिवपिंड असल्याचा दृष्टांत त्यांना झाल्याचे सांगितले जाते.

यानंतर ग्रामस्थांच्या मदतीने शोध घेण्यात आला. पाण्याखाली असलेल्या विहिरीतून एक पंचमुखी शिवलिंग सापडल्याची परंपरा आहे.

ग्रामस्थांनी हे शिवलिंग गगनगिरी महाराजांना दाखवले. शिवलिंगाची स्थापना पाण्याच्या प्रवाहाजवळ करावी, असा सल्ला मिळाल्यानंतर सध्याच्या ओंकारेश्वर मंदिराची उभारणी करण्यात आल्याचे सांगितले जाते.

ही कथा स्थानिक श्रद्धा आणि मंदिराच्या परंपरेचा भाग म्हणून आजही सांगितली जाते.

ओंकारेश्वराचे पंचमुखी शिवलिंग

सिद्धिविनायक मंदिराच्या उजव्या बाजूने खाली जाणाऱ्या पायऱ्यांनी ओंकारेश्वर मंदिराकडे जाता येते. साधारण ३० ते ३५ पायऱ्या उतरल्यावर झऱ्याच्या परिसरात हे मंदिर दिसते.

पावसाळ्यात झऱ्याचा प्रवाह वाढत असल्याने पुढील मार्गावर जाणे कठीण होऊ शकते; इतर काळात या परिसरात जाणे तुलनेने सोपे असते.

ओंकारेश्वर मंदिरात नंदीची मूर्ती असून गर्भगृहात पंचमुखी शिवपिंड आहे. शिवलिंगाच्या पाषाणरचनेत विविध आकार आणि मुखाकृती दिसत असल्याचे वर्णन आढळते. मंदिराच्या मागील बाजूस एक गुंफाही आहे.

गणपती आणि शिव या दोन्ही देवतांची मंदिरे एका निसर्गरम्य परिसरात असल्यामुळे या ठिकाणी भक्तांना एकाच प्रवासात दोन वेगवेगळ्या धार्मिक परंपरांचा अनुभव घेता येतो.

निसर्गाच्या सान्निध्यातील देवस्थान

पोखरबावचे खरे सौंदर्य मंदिराच्या वास्तूपेक्षा त्याच्या नैसर्गिक परिसरात अधिक जाणवते.

मंदिराभोवती कातळाचा विस्तीर्ण भाग, झाडांची गर्दी आणि वाहणारे पाणी यामुळे परिसर शांत आणि प्रसन्न वाटतो. पावसाळ्यात डोंगराच्या उतारावरून येणारे पाणी, ओढ्याचा वाढलेला प्रवाह आणि हिरवाई यामुळे पोखरबावचे रूप अधिक खुलते.

मंदिरापर्यंत पोहोचताना निसर्ग आणि अध्यात्म यांचा हा संगम प्रवासाचा एक महत्त्वाचा भाग बनतो.

देवगड तालुका आणि संपूर्ण सिंधुदुर्ग जिल्हा हा निसर्ग, धार्मिक स्थळे आणि ऐतिहासिक वारशासाठी ओळखला जातो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीतही सिंधुदुर्गच्या समुद्रकिनारे, हिरवाई, श्रद्धास्थाने आणि ऐतिहासिक वारशाचा विशेष उल्लेख आहे.

दाभोळेचे कातळशिल्प — मंदिराजवळचा प्राचीन वारसा

पोखरबावला भेट देताना केवळ गणपती आणि ओंकारेश्वराचे दर्शन घेऊन परत न जाता परिसरातील दाभोळे कातळशिल्प पाहणेही महत्त्वाचे ठरते.

दाभोळे गावातील पोखरबाव परिसरात एक प्राचीन कातळशिल्प आढळते. Heritage Sindhudurg मध्ये या कातळशिल्पाचा स्वतंत्र उल्लेख असून, गणपती मंदिरापासून साधारण ५०० मीटर अंतरावर हे शिल्प असल्याचे नमूद केले आहे.

कातळात कोरलेल्या या शिल्पात स्त्रीच्या कमरेखालील भागाचे अंकन दिसते. मात्र त्याचा नेमका कालखंड, उपयोग किंवा धार्मिक संदर्भ याबाबत निश्चित निष्कर्ष उपलब्ध नसल्याने त्याबाबत ठाम दावे करणे योग्य ठरणार नाही.

यामुळे पोखरबाव परिसर हा केवळ धार्मिक स्थळ नसून प्राचीन सांस्कृतिक वारसा आणि लोकश्रद्धा यांचा संगम असलेला परिसर म्हणूनही महत्त्वाचा ठरतो.

उत्सव आणि धार्मिक परंपरा

पोखरबावच्या सिद्धिविनायक मंदिरात गणेश जयंती आणि महाशिवरात्री हे प्रमुख धार्मिक उत्सव उत्साहात साजरे केले जातात.

गणेश जयंतीच्या दिवशी श्री गणेशाचा महाअभिषेक आणि विशेष धार्मिक कार्यक्रम होतात. महाशिवरात्रीला ओंकारेश्वर मंदिरात रुद्राभिषेकासह विविध धार्मिक विधी केले जातात.

याशिवाय मंगळवार आणि संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी भाविकांची विशेष गर्दी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.

स्थानिक भक्तांच्या श्रद्धेत पोखरबावचा सिद्धिविनायक नवसाला पावणारा गणपती म्हणून प्रसिद्ध आहे. भाविक येथे अभिषेक, एकादशणी, सहस्रावर्तन आणि सत्यनारायण पूजेसारखे धार्मिक विधीही करतात.

पावसाळ्यात पोखरबावचे वेगळे रूप

पोखरबावला भेट देण्यासाठी पावसाळा हा विशेष अनुभव देणारा काळ ठरू शकतो.

डोंगराच्या उतारावरून वाहणारे पाणी, हिरवीगार वनराई, कातळावरून जाणारे पाण्याचे प्रवाह आणि मंदिराजवळून वाहणारा ओढा यामुळे परिसराला एक वेगळीच प्रसन्नता प्राप्त होते.

मात्र पावसाळ्यात पाण्याचा प्रवाह वाढत असल्याने ओंकारेश्वर मंदिराकडे जाणाऱ्या मार्गावर काळजी घेणे आवश्यक आहे. झऱ्याचा प्रवाह अधिक असल्यास पुढे जाणे टाळणे सुरक्षित ठरते.

पोखरबावला कसे जावे?

पोखरबाव गणपती मंदिर देवगड–आचरा मार्गावर दाभोळे गावाजवळ आहे. उपलब्ध माहितीनुसार दाभोळे गावापासून मंदिर सुमारे २ किलोमीटर, तर देवगडपासून साधारण ११ ते १३ किलोमीटर अंतरावर असल्याचे विविध स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे अंतर सांगताना मार्गानुसार थोडा फरक पडू शकतो.

देवगड आणि आचरा येथून सार्वजनिक वाहतुकीची सुविधा उपलब्ध असल्याचे नमूद आहे. खासगी वाहनाने मंदिराच्या परिसरापर्यंत जाता येते.

ठिकाण: पोखरबाव श्री सिद्धिविनायक गणपती मंदिर, दाभोळे, तालुका देवगड, जिल्हा सिंधुदुर्ग, महाराष्ट्र.

भेट देताना लक्षात ठेवण्यासारखे

पोखरबाव हे पर्यटनस्थळापेक्षा श्रद्धास्थान आणि नैसर्गिक वारसा असलेला परिसर म्हणून अनुभवणे अधिक योग्य ठरते.

मंदिराच्या आसपासचा कातळ परिसर, ओढा, प्राचीन जलस्रोत आणि कातळशिल्प यांचे जतन होणे महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे परिसर स्वच्छ ठेवणे, प्लास्टिक किंवा कचरा न टाकणे आणि धार्मिक व ऐतिहासिक स्थळांच्या रचनेला कोणतीही हानी होणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.

श्रद्धा, निसर्ग आणि इतिहासाचा सुंदर संगम

दाभोळे येथील पोखरबाव श्री सिद्धिविनायक गणपती मंदिर हे कोकणातील अशा ठिकाणांपैकी एक आहे, जिथे गणेशभक्ती, शिवोपासना, निसर्ग आणि प्राचीन सांस्कृतिक वारसा एकाच परिसरात अनुभवायला मिळतो.

गर्भगृहातील प्राचीन गणेशमूर्तीसमोर केलेले दर्शन, खाली झऱ्याच्या सान्निध्यात असलेले पंचमुखी ओंकारेश्वर, परिसरातून वाहणारे पाणी, कातळरचना आणि जवळच आढळणारे प्राचीन कातळशिल्प—या सर्वांमुळे पोखरबावची ओळख केवळ एका मंदिरापुरती मर्यादित राहत नाही.

देवगडच्या निसर्गरम्य प्रवासात एखाद्या शांत, निवांत आणि श्रद्धेने भारलेल्या ठिकाणी काही क्षण घालवायचे असतील, तर पोखरबाव गणपती हा अनुभव नक्कीच लक्षात राहणारा ठरू शकतो.

---

स्रोत

१. महाराष्ट्र पर्यटन विभाग — सिंधुदुर्ग जिल्हा https://maharashtratourism.gov.in/mr/districts/sindhudurg/

२. सिंधुदुर्ग जिल्हा प्रशासन — अधिकृत संकेतस्थळ https://sindhudurg.nic.in/

३. Heritage Sindhudurg — सिंधुदुर्गचा सांस्कृतिक व ऐतिहासिक वारसा https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf

४. सिद्धिविनायक / ओंकारेश्वर मंदिर — पोखरबाव, दाभोळे https://pilgrimdata.in/temple/siddhivinayak-omkareshwar-temple-pokharbav-dabhole-tal-devgad-dist-sindhudurg/

५. लोकसत्ता — आडवाटेवरचे २१ गणपती https://www.loksatta.com/lokprabha/ganapati-special-information-about-twenty-one-unknown-ganapati-mandirs-ganesh-vishesh-dd70-2251590/

६. देवगड स्पॉट्स — दाभोळे पोखरबाव https://devgadspots.blogspot.com/p/blog-page_8994.html

७. दाभोळे पोखरबाव — देवगड परिसराची माहिती https://www.esahity.com/uploads/5/0/1/2/501218/devgad_saurabh_korgaonkar.pdf

Information & Photos Credit: Respective temple authorities, official websites, government sources, and respective contributors.