ऐतिहासिक मानाचा आजोबा गणपती सोलापूर

# सोलापूरचा ऐतिहासिक आजोबा गणपती — १८८५ पासूनची सार्वजनिक गणेशोत्सवाची परंपरा

सोलापूरच्या गणेशोत्सवाला मोठी ऐतिहासिक परंपरा लाभली आहे. या परंपरेत शुक्रवार पेठेतील श्री श्रद्धानंद समाज सार्वजनिक मानाचा आजोबा गणपती यांचे स्थान विशेष आहे. इ.स. १८८५ पासून सार्वजनिक स्वरूपात गणेशोत्सवाची परंपरा जपणारा सोलापूरचा हा ऐतिहासिक आजोबा गणपती आजही भक्ती, सामाजिक एकोपा आणि सांस्कृतिक वारशाचे प्रतीक म्हणून ओळखला जातो.

सोलापूरच्या शुक्रवार पेठेतील कार्यकर्त्यांनी एकत्र येऊन या गणेशोत्सवाची सुरुवात केली. मल्लिकार्जुन शेटे, महालिंगप्पा वजीरकर, मल्लिकार्जुन कावळे, संगनबसय्या नंदिमठ, देवबा मंठाळकर यांच्यासह अनेक कार्यकर्त्यांनी या उपक्रमात सहभाग घेतला. सुरुवातीला गणपतीची स्थापना शेटे यांच्या घरासमोर केली जात असे. पुढे काही काळ त्रिपुरांतकेश्वर मंदिरात गणेशोत्सव साजरा करण्यात आला.

‘आजोबा गणपती’ हे नाव कसे पडले?

या गणपतीची ओळख त्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्तीमुळे अधिक ठळक झाली.

१८८५ मधील पहिली मूर्ती वयोवृद्ध आजोबांसारखी पायाची घडी घालून बसलेली होती. या आगळ्या रूपामुळे भाविकांनी गणरायाला प्रेमाने ‘आजोबा गणपती’ असे संबोधण्यास सुरुवात केली आणि पुढे हेच नाव सर्वपरिचित झाले.

मूर्तीच्या या पारंपरिक स्वरूपामुळे आजोबा गणपतीची ओळख सोलापूरच्या गणेशोत्सवात स्वतंत्रपणे निर्माण झाली.

१८८५ मधील पर्यावरणपूरक मूर्ती

आज पर्यावरणपूरक गणेशमूर्तीबाबत मोठ्या प्रमाणावर जनजागृती होत असली, तरी आजोबा गणपतीच्या परंपरेत नैसर्गिक साहित्याचा वापर फार पूर्वीपासून होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.

पहिली मूर्ती तयार करताना कागद, कापड, कामट्या, खळ आणि डिंक यांसारख्या साहित्याचा वापर करण्यात आला होता. त्यामुळे मूर्तीच्या निर्मितीत उपलब्ध आणि सहज विघटनशील साहित्य वापरण्याची परंपरा या गणेशोत्सवाशी सुरुवातीपासून जोडली गेली.

पहिली मूर्ती जुनी झाल्यानंतर पुढील काळात नवीन मूर्ती तयार करण्यात आली. १९८३ मध्ये केरळमधील कलाकारांनी तयार केलेल्या मूर्तीसाठी तणस, गूळ, कापड, गवत, शाडू आणि डिंक यांसारख्या साहित्याचा वापर करण्यात आल्याची नोंद आहे.

लोकमान्य टिळकांशी जोडलेली ऐतिहासिक परंपरा

आजोबा गणपतीच्या इतिहासात लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांचा संदर्भ विशेषत्वाने येतो.

टिळक सोलापूरला आले असताना शुक्रवार पेठेतील आजोबा गणपतीच्या उत्सवाला उपस्थित राहिल्याची परंपरा सांगितली जाते. सार्वजनिक उत्सवाच्या माध्यमातून लोक मोठ्या संख्येने एकत्र येत असल्याचे त्यांनी पाहिले आणि गणेशोत्सवाचा उपयोग लोकसंघटन व जनजागृतीसाठी करता येऊ शकतो, अशी प्रेरणा मिळाल्याचे स्थानिक इतिहासविषयक स्रोत नमूद करतात.

ही बाब स्थानिक ऐतिहासिक परंपरा आणि मान्यता म्हणून मांडली जाते. महाराष्ट्रातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या व्यापक इतिहासात १८९३ नंतर लोकमान्य टिळकांनी गणेशोत्सवाला सामाजिक आणि सार्वजनिक व्यासपीठाचे स्वरूप दिल्याचे सर्वसाधारणपणे नमूद केले जाते.

मात्र सोलापूरच्या आजोबा गणपतीची परंपरा त्यापूर्वीच, म्हणजे १८८५ पासून सार्वजनिक स्वरूपात अस्तित्वात होती, ही बाब विविध ऐतिहासिक आणि वृत्तस्रोतांमध्ये नोंदवली आहे.

बसवेश्वर तरुण मंडळ ते श्रद्धानंद समाज

आजोबा गणपतीचा प्रवास केवळ एका गणेशमूर्तीपुरता मर्यादित राहिला नाही. उत्सवाला संघटित स्वरूप देण्यासाठी पुढे बसवेश्वर तरुण मंडळ अस्तित्वात आले.

१८ डिसेंबर १९२६ रोजी स्वामी श्रद्धानंद यांच्या हत्येनंतर सोलापुरात निषेध व्यक्त करण्यात आला. त्यानंतर शुक्रवार पेठेतील कार्यकर्ते त्रिपुरांतकेश्वर मंदिरात एकत्र आले आणि बसवेश्वर तरुण मंडळाला ‘श्रद्धानंद समाज सार्वजनिक आजोबा गणपती’ असे नाव देण्यात आले.

या काळात युवकांच्या शारीरिक प्रशिक्षणाला आणि संघटित उपक्रमांना महत्त्व मिळाले. लाठी, तलवार, दांडपट्टा, कुस्ती तसेच लेझीम यांसारख्या पारंपरिक उपक्रमांची परंपरा या संस्थेशी जोडली गेली.

सामाजिक सलोख्याची परंपरा

आजोबा गणपतीच्या इतिहासातील एक सुंदर पैलू म्हणजे सामाजिक सलोखा आणि परस्पर आदराची भावना.

माणिक चौकातील सुफी संत मगरीबशा बाबा हे आजोबा गणपतीचे श्रद्धेने दर्शन घेत असत आणि पुष्पहार अर्पण करत असत, अशी नोंद उपलब्ध आहे. पुढील पिढ्यांनीही ही परंपरा कायम ठेवली असल्याचे नमूद केले जाते.

त्यामुळे आजोबा गणपतीच्या परंपरेत धार्मिक श्रद्धेसोबत विविध समाजघटकांमधील परस्पर सन्मानाचाही एक महत्त्वाचा संदर्भ पाहायला मिळतो.

१९८५ मध्ये ट्रस्टची स्थापना

गणेशोत्सवाच्या व्यवस्थापनाला अधिक संस्थात्मक स्वरूप देण्यासाठी १९८५ मध्ये श्रद्धानंद समाज सार्वजनिक आजोबा गणपती ट्रस्टची स्थापना झाली.

त्यानंतर मंदिराच्या विकासाला चालना मिळाली आणि १९९४ मध्ये आजोबा गणपतीचे भव्य मंदिर उभारून मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली, अशी माहिती ऐतिहासिक नोंदींमध्ये आढळते.

आज या मंदिरामुळे गणेशोत्सवाबरोबरच वर्षभर भाविकांसाठी दर्शनाचे स्थळ निर्माण झाले आहे.

भक्तीबरोबर समाजसेवा

आजोबा गणपतीची परंपरा धार्मिक कार्यक्रमांपुरती मर्यादित न राहता सामाजिक उपक्रमांशीही जोडली गेली आहे.

गरजू विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक साहित्याचे वाटप, सामाजिक उपक्रम आणि जनहिताचे विविध कार्यक्रम यांद्वारे समाजाशी असलेली बांधिलकी जपली जाते. या परंपरेतून गणेशोत्सव हा केवळ उत्सव न राहता समाजाशी जोडलेले एक व्यासपीठ म्हणून विकसित झाल्याचे दिसते.

सोलापूरच्या गणेशोत्सवातील मानाचे स्थान

आजोबा गणपतीला सोलापूरच्या गणेशोत्सवात विशेष मान आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात मंदिर परिसरात भाविकांची मोठी गर्दी होते. धार्मिक कार्यक्रमांसोबत पारंपरिक वाद्ये, लेझीम आणि मिरवणुकीमुळे शहरातील गणेशोत्सवाचे वातावरण अधिक उत्साही होते.

सोलापूरच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासात आजोबा गणपतीला असलेले स्थान त्याच्या दीर्घ परंपरेमुळे अधिक ठळक होते. विसर्जन मिरवणुकीतही या गणपतीला विशेष मान असल्याची नोंद आहे.

२०२६ मधील गणेशोत्सव

२०२६ मध्ये आजोबा गणपतीच्या गणेशोत्सवाला १४ सप्टेंबरपासून सुरुवात झाली. सकाळी ९.४५ वाजता गणपतीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. यानिमित्त विविध धार्मिक, आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले आहे.

ऋषिपंचमीच्या दिवशी आजोबा गणपतीसमोर सुमारे ४ हजार भाविकांच्या सहभागाने सामूहिक अग्निहोत्र आणि २१ आवर्तनांचे अथर्वशीर्ष पठण करण्यात आले. पहाटेपासून भाविकांनी या धार्मिक उपक्रमात सहभाग घेतला.

२०२६ च्या उत्सवात धार्मिक कार्यक्रमांसोबत सांस्कृतिक कार्यक्रमांनाही स्थान देण्यात आले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि आधुनिक सांस्कृतिक उपक्रम यांचा मेळ साधण्याचा प्रयत्न उत्सवातून दिसून येतो.

सोलापूरच्या सामूहिक स्मृतीतील आजोबा गणपती

१८८५ मध्ये शुक्रवार पेठेतील कार्यकर्त्यांनी सुरू केलेला हा सार्वजनिक गणेशोत्सव आज अनेक पिढ्यांचा वारसा बनला आहे.

या प्रवासात मूर्तीचे वैशिष्ट्यपूर्ण रूप, पर्यावरणपूरक निर्मिती, सार्वजनिक सहभाग, सामाजिक सलोखा, युवकांचे पारंपरिक प्रशिक्षण, समाजसेवा आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम अशा अनेक पैलूंची भर पडत गेली.

म्हणूनच सोलापूरचा आजोबा गणपती हा केवळ मानाचा गणपती नाही; तो शहराच्या दीर्घ सार्वजनिक गणेशोत्सव परंपरेचा एक जिवंत वारसा आहे.

१८८५ पासून सार्वजनिक स्वरूपात गणेशोत्सवाची परंपरा जपणारा हा ऐतिहासिक आजोबा गणपती आजही सोलापूरच्या श्रद्धा, संस्कृती आणि सामूहिक स्मृतीमध्ये तितक्याच आपुलकीने विराजमान आहे.

दर्शनासाठी

श्री श्रद्धानंद समाज सार्वजनिक मानाचा आजोबा गणपती शुक्रवार पेठ / गुरुवार पेठ परिसर, सोलापूर, महाराष्ट्र.

गणेशोत्सवाच्या काळात दर्शनासाठी मोठ्या प्रमाणावर भाविक येत असल्याने प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी मंडळाकडून जाहीर केलेले वेळापत्रक व वाहतूक व्यवस्था तपासणे योग्य ठरेल.

---

स्रोत

१. सोलापूरचा इतिहास — बहामनी ते ब्रिटिश https://vskpune.org/item/0a0a0c8aaa00ade50f74a3f0ca981ed7

२. सकाळ — आजोबा गणपतीचा इतिहास आणि सार्वजनिक गणेशोत्सवाची परंपरा https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/solapur/aajoba-ganpati-first-public-ganesh-festival-solapur-history-tradition-mms21

३. सकाळ — सोलापूरचा मानाचा आजोबा गणपती https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/solapurs-esteemed-ajoba-ganpati-who-completed-centenary

४. लोकसत्ता — आजोबा गणपती आणि लोकमान्य टिळक https://www.loksatta.com/ganeshutsav/ganeshotsav2019/ganapati-utsav-2019-solapur-ajoba-ganpati-lokmanya-tilak-nck-90-1958443/

५. अमृत महाराष्ट्र — सोलापूरचा मानाचा आजोबा गणपती https://amrutmaharashtra.org/news.php?id=1570

६. पिलग्रिम डेटा — आजोबा गणपती मंदिर, सोलापूर https://pilgrimdata.in/temple/ajoba-ganapati-temple-guruwar-peth-solapur-tal-dist-solapur/

७. सोलापूर मिरर — २०२६ आजोबा गणपती उत्सव https://solapurmirror.in/a-devotional-start-to-the-ganpati-festival-with-the-manacha-aajoba-the-revered-grandfather-idol.htm

८. सोलापूर मिरर — २०२६ सांस्कृतिक कार्यक्रम https://solapurmirror.in/this-year-the-festival-of-the-prestigious-ajoba-ganpati-will-be-celebrated-with-a-cultural-flair.htm

९. लोकसत्ता — २०२६ सामूहिक अग्निहोत्र व अथर्वशीर्ष पठण https://www.loksatta.com/maharashtra/solapur-ajoba-ganpati-atharvashirsha-pathan-agnihotra-rishipanchami-amy-95-6138535/

Information & Photos Credit: Respective temple authorities, official websites, government sources, and respective contributors.