श्री तांबडी जोगेश्वरी पुण्याची ग्रामदेवता मानाचा दुसरा गणपती

# पुण्याची ग्रामदेवता श्री तांबडी जोगेश्वरी

### पुण्याच्या इतिहासाची साक्षीदार असलेले प्राचीन देवस्थान आणि मानाचा दुसरा गणपती

पुणे शहराचा इतिहास केवळ किल्ले, वाडे आणि पेशवाईच्या वास्तूंमध्ये साठलेला नाही. या शहराच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक ओळखीचा एक मोठा भाग त्याच्या ग्रामदैवत आणि ग्रामदेवता यांच्याशी जोडलेला आहे.

पुण्याचे ग्रामदैवत श्री कसबा गणपती, तर ग्रामदेवता श्री तांबडी जोगेश्वरी. जुन्या पुण्याच्या मध्यवर्ती भागात, बुधवार पेठेतील गजबजलेल्या वस्तीमध्ये आजही तांबडी जोगेश्वरीचे प्राचीन मंदिर श्रद्धेने उभे आहे.

आजूबाजूला आधुनिक शहर विस्तारले असले, बाजारपेठा वाढल्या असल्या आणि पुण्याचे रूप पूर्णपणे बदलले असले, तरी या मंदिराच्या परिसरात प्रवेश करताच जुन्या पुण्याची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख अनुभवायला मिळते.

तांबडी जोगेश्वरीचे महत्त्व केवळ देवीच्या मंदिरापुरते मर्यादित नाही. पुण्याच्या ग्रामदेवतेचे स्थान, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या बालपणाशी जोडलेली परंपरा, पेशवाईतील श्रद्धा आणि सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासातील मानाचा दुसरा गणपती—या सर्व गोष्टी या देवस्थानाला पुण्याच्या इतिहासात एक विशेष स्थान देतात.

---

तांबडी जोगेश्वरी म्हणजे कोण?

जोगेश्वरी ही पुण्याची ग्रामदेवता आहे.

ग्रामदेवता म्हणजे एखाद्या गावाची किंवा वस्तीची रक्षणकर्ती देवता. जुन्या काळात गावाच्या सीमा, वस्ती आणि तेथील लोकांच्या सुरक्षिततेशी ग्रामदेवतेचे नाते जोडलेले असे.

पुण्याची जुनी वस्ती वाढण्यापूर्वी तांबडी जोगेश्वरीचे स्थान शहराच्या वस्तीच्या बाहेरील भागात होते. आजूबाजूला शेती, मोकळी जमीन आणि नैसर्गिक परिसर होता. कालांतराने पुण्याचा विस्तार होत गेला आणि हे देवस्थान शहराच्या मध्यवर्ती भागात आले.

आज बुधवार पेठेच्या गजबजलेल्या परिसरात असलेले हे मंदिर त्या जुन्या पुण्याची आठवण करून देते.

---

‘तांबडी जोगेश्वरी’ हे नाव कसे पडले?

‘तांबडी जोगेश्वरी’ या नावामागे विविध धार्मिक परंपरा आणि लोकश्रद्धा आढळतात.

‘जोगेश्वरी’ हे देवीच्या शक्तिस्वरूपाशी संबंधित नाव आहे. ‘तांबडी’ या नावाचा संबंध देवीच्या लालसर किंवा तांबूस स्वरूपाशी जोडला जातो.

एक स्थानिक आख्यायिका देवीने ताम्रासुराचा वध केला, त्यामुळे तिला तांबडी जोगेश्वरी असे नाव मिळाले, अशी आहे. दुसऱ्या परंपरेत देवीच्या तांबूस वर्णामुळे हे नाव रूढ झाल्याचे सांगितले जाते.

या दोन्ही कथा लोकपरंपरेचा भाग आहेत. मात्र ‘तांबडी जोगेश्वरी’ हे नाव आज पुण्याच्या सांस्कृतिक ओळखीशी पूर्णपणे जोडले गेले आहे.

---

स्वयंभू देवीचे प्राचीन स्थान

तांबडी जोगेश्वरीची मूर्ती स्वयंभू मानली जाते.

या देवस्थानाचा इतिहास अनेक शतकांपर्यंत मागे जातो. उपलब्ध ऐतिहासिक परंपरेनुसार इ.स. १५४५ मध्ये त्र्यंबक बेंद्रे यांनी स्वयंभू देवीच्या मूर्तीभोवती मंदिराची उभारणी केली, अशी परंपरा आहे.

त्या काळातील पुणे आजच्या पुण्यासारखे मोठे शहर नव्हते. गावाची वस्ती मर्यादित होती आणि मंदिराचा परिसर तुलनेने मोकळा होता.

काळ पुढे सरकत गेला, पुण्याची वस्ती वाढली आणि या देवस्थानाभोवती शहर विस्तारत गेले. त्यामुळे आजचे मंदिर जुन्या पुण्याच्या मध्यभागी दिसते.

---

छत्रपती शिवाजी महाराज आणि तांबडी जोगेश्वरी

पुण्याच्या इतिहासातील सर्वात भावनिक आणि महत्त्वाचा संदर्भ या मंदिराला छत्रपती शिवाजी महाराज आणि राजमाता जिजाऊ यांच्या पुण्यातील वास्तव्याशी जोडतो.

शिवाजी महाराजांच्या बालपणी पुणे शहर पुन्हा उभे करण्याचे मोठे कार्य राजमाता जिजाऊ यांच्या मार्गदर्शनाखाली झाले.

पुण्याच्या पुनर्वसनाशी संबंधित परंपरेत तांबडी जोगेश्वरीच्या साक्षीने सोन्याचा नांगर फिरविण्याचा उल्लेख येतो.

या प्रसंगाचे विविध तपशील वेगवेगळ्या परंपरांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे सांगितले जातात; मात्र जिजाऊ आणि बाल शिवाजी यांच्या काळापासून तांबडी जोगेश्वरीला पुण्याच्या धार्मिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान मिळाले, ही परंपरा आजही दृढ आहे.

या काळामुळे तांबडी जोगेश्वरीचे नाव पुण्याच्या स्वराज्यकालीन स्मृतींशी जोडले गेले.

---

पेशव्यांच्या काळातील तांबडी जोगेश्वरी

पुणे पेशव्यांच्या काळात राजकीय आणि सांस्कृतिक केंद्र बनले तेव्हा शहरातील प्रमुख देवस्थानांनाही विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.

तांबडी जोगेश्वरीचे मंदिर या काळातही पुणेकरांच्या धार्मिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग होते.

कसबा गणपती आणि तांबडी जोगेश्वरी या दोन्ही देवस्थानांना पुण्याच्या धार्मिक जीवनात विशेष मान होता. विविध धार्मिक आणि राजकीय मोहिमांपूर्वी या देवतांचे दर्शन घेण्याची परंपरा होती. पेशव्यांच्या काळाशी संबंधित परंपरांमध्येही या देवस्थानाचा उल्लेख आढळतो.

त्यामुळे तांबडी जोगेश्वरी ही केवळ स्थानिक देवी न राहता पुण्याच्या सार्वजनिक धार्मिक जीवनाचा केंद्रबिंदू बनली.

---

तांबडी जोगेश्वरी आणि पुण्याचे मानाचे गणपती

तांबडी जोगेश्वरीच्या मंदिराशी जोडलेली सर्वात प्रसिद्ध आधुनिक परंपरा म्हणजे पुण्याचा मानाचा दुसरा गणपती.

पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाला १८९३ मध्ये मोठे सार्वजनिक स्वरूप मिळाले. त्यानंतर पुण्यातील प्रमुख गणेशोत्सव मंडळांना त्यांच्या ऐतिहासिक आणि धार्मिक स्थानानुसार मानाचे स्थान मिळाले.

आज पुण्यातील मानाचे पाच गणपती अशी प्रसिद्ध परंपरा आहे—

1. मानाचा पहिला — श्री कसबा गणपती 2. मानाचा दुसरा — श्री तांबडी जोगेश्वरी गणपती 3. मानाचा तिसरा — गुरुजी तालीम गणपती 4. मानाचा चौथा — तुळशीबाग गणपती 5. मानाचा पाचवा — केसरीवाडा गणपती

तांबडी जोगेश्वरी मंदिरातील गणपतीला पुण्यातील मानाच्या दुसऱ्या गणपतीचा मान प्राप्त आहे.

---

देवीच्या नावाने ओळखला जाणारा गणपती

या गणपतीची एक खास गोष्ट म्हणजे तो स्वतःच्या स्वतंत्र नावापेक्षा तांबडी जोगेश्वरीच्या नावाने ओळखला जातो.

म्हणूनच ‘तांबडी जोगेश्वरी गणपती’ म्हटले की त्यामागे केवळ गणेशमूर्ती नसून पुण्याची ग्रामदेवता आणि तिच्याशी जोडलेली शतकानुशतकांची धार्मिक परंपरा उभी राहते.

गणेशोत्सवाच्या काळात या गणपतीचे दर्शन घेण्यासाठी पुणेकर मोठ्या संख्येने येतात.

---

वैशिष्ट्यपूर्ण गणेशमूर्ती

तांबडी जोगेश्वरी मंदिरातील गणपतीचे स्वरूप इतर अनेक गणेशमूर्तींपेक्षा वेगळे आहे.

मूर्तीच्या चेहऱ्याची रचना पारंपरिक गणेशमूर्तींपेक्षा काहीशी वेगळी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण दिसते. तिच्या रूपात हत्तीच्या चेहऱ्याचे लांबट वैशिष्ट्य जाणवते.

मूर्तीच्या या विशिष्ट स्वरूपाची परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली गेली आहे.

गणेशमूर्तीच्या सजावटीत चांदीच्या अलंकारांचा वापर केला जातो आणि उत्सवाच्या काळात मूर्तीला विशेष अलंकारांनी सजवले जाते.

---

गुलुंजकर कुटुंबाची मूर्तिकलेची परंपरा

तांबडी जोगेश्वरी गणपतीच्या मूर्तिशी संबंधित आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे गुलुंजकर कुटुंबाची मूर्तिकलेची परंपरा.

गणेशमूर्तीचे वैशिष्ट्यपूर्ण रूप अनेक पिढ्यांपासून जपले गेले आहे. या परंपरेमुळे मूर्तीचे स्वरूप बदलत्या काळातही आपली स्वतंत्र ओळख टिकवून आहे.

यामुळे तांबडी जोगेश्वरी गणपती हा पुण्यातील केवळ मानाचा गणपती नाही, तर विशिष्ट मूर्तिशैलीसाठीही ओळखला जाणारा गणपती आहे.

---

सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात

तांबडी जोगेश्वरीच्या गणेशोत्सवाला इ.स. १८९३ पासून सार्वजनिक स्वरूपाची परंपरा असल्याचे मानले जाते.

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी गणेशोत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप देण्यास सुरुवात केली, त्या काळात पुणे हे या चळवळीचे एक प्रमुख केंद्र होते.

गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव न राहता समाजाला एकत्र आणणारा सांस्कृतिक आणि सामाजिक उत्सव बनत गेला. तांबडी जोगेश्वरी गणपतीने या परंपरेत महत्त्वाचे स्थान मिळवले.

---

मानाचा दुसरा गणपती का?

‘मानाचा गणपती’ म्हणजे मोठी मूर्ती, मोठी गर्दी किंवा मोठी सजावट असा अर्थ नाही.

पुण्यातील मानाच्या गणपतींचा मान हा ऐतिहासिक परंपरा, धार्मिक स्थान आणि सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीपासून जपलेल्या क्रमाशी संबंधित आहे.

कसबा गणपती हा पुण्याचा ग्रामदैवत म्हणून पहिल्या क्रमांकावर आहे. त्यानंतर पुण्याची ग्रामदेवता तांबडी जोगेश्वरी हिच्या मंदिरातील गणपतीला दुसरा मान मिळाला.

म्हणूनच तांबडी जोगेश्वरी गणपतीची ओळख ‘मानाचा दुसरा गणपती’ अशी झाली.

---

विसर्जन मिरवणुकीतील मान

पुण्याच्या गणेशोत्सवातील विसर्जन मिरवणूक ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनातील एक मोठी परंपरा आहे.

मानाच्या गणपतींच्या मिरवणुकीला या उत्सवात विशेष स्थान असते. तांबडी जोगेश्वरी गणपतीची मिरवणूक मानाच्या दुसऱ्या क्रमांकाने निघते.

ढोल-ताशा, लेझीम, पारंपरिक वाद्ये, भगवे ध्वज आणि गणेशभक्तांचा उत्साह यामुळे या मिरवणुकीला वेगळे स्वरूप प्राप्त होते.

आजही हा क्रम पुण्याच्या गणेशोत्सवाच्या परंपरेचा अविभाज्य भाग आहे.

---

नवरात्रातील तांबडी जोगेश्वरी

तांबडी जोगेश्वरी हे गणपतीचे मंदिर नसून देवीचे प्राचीन मंदिर आहे. त्यामुळे नवरात्र हा या देवस्थानाचा अत्यंत महत्त्वाचा उत्सव आहे.

शारदीय नवरात्रात मंदिरात विशेष पूजा, आरती आणि धार्मिक कार्यक्रम होतात. देवीच्या दर्शनासाठी पुणे आणि परिसरातील भाविक मोठ्या संख्येने येतात.

नवरात्रातील वातावरणात मंदिराचा परिसर विशेष भक्तिमय होतो. देवीला विविध अलंकारांनी सजवले जाते आणि तिच्या दर्शनासाठी भाविकांची रांग लागते.

---

मंगलकार्याची पहिली अक्षता

पुणेकरांच्या श्रद्धेत तांबडी जोगेश्वरीचे स्थान अत्यंत जवळचे आहे.

कौटुंबिक मंगलकार्य, विवाह, नवीन उपक्रम किंवा जीवनातील महत्त्वाच्या प्रसंगी देवीचे आशीर्वाद घेण्याची परंपरा आहे.

‘मंगलकार्याची पहिली अक्षता तांबडी जोगेश्वरीच्या चरणी’ ही भावना पुणेकरांच्या धार्मिक संस्कृतीत खोलवर रुजलेली आहे.

देवी ही शहराची रक्षणकर्ती आणि मंगलदायिनी म्हणून भक्तांच्या मनात स्थान मिळवून आहे.

---

मंदिर आणि परिसर

तांबडी जोगेश्वरी मंदिर बुधवार पेठेतील जुन्या पुण्याच्या मध्यवर्ती भागात आहे.

आजूबाजूचा परिसर व्यापारी आणि गजबजलेला असला तरी मंदिरात प्रवेश केल्यानंतर वातावरणात एक वेगळे शांतपण जाणवते.

शहराच्या आधुनिक जीवनाच्या मध्यभागी उभे असलेले हे मंदिर पुण्याच्या जुन्या धार्मिक आणि सामाजिक जीवनाची आठवण करून देते.

मंदिराच्या परिसरातील वास्तू आणि धार्मिक परंपरा पुण्याच्या ऐतिहासिक शहररचनेशी जोडलेल्या आहेत.

---

दीपमाळ आणि मंदिराचे ऐतिहासिक स्वरूप

मंदिराच्या परिसरातील दीपमाळ आणि इतर पारंपरिक वास्तूघटक जुन्या देवस्थानाची ओळख जपून आहेत.

सण-उत्सवांच्या काळात दीपमाळ आणि मंदिर परिसर सजवला जातो. विशेषतः नवरात्र आणि गणेशोत्सवात येथे भक्तिमय वातावरण निर्माण होते.

मंदिराचे ऐतिहासिक स्वरूप आणि त्याची जुनी रचना पुण्याच्या वारशाचा एक भाग आहे.

---

तांबडी जोगेश्वरी आणि पुण्याची सांस्कृतिक ओळख

पुण्याला ‘विद्येचे माहेरघर’, ‘सांस्कृतिक राजधानी’ किंवा ‘पेशव्यांचे शहर’ अशी अनेक विशेषणे दिली जातात. या प्रत्येक ओळखीच्या मागे शहराचा दीर्घ इतिहास आहे.

त्या इतिहासातील धार्मिक केंद्रांमध्ये तांबडी जोगेश्वरीचे स्थान विशेष आहे.

कसबा गणपती आणि तांबडी जोगेश्वरी ही पुण्याच्या धार्मिक ओळखीची एक महत्त्वाची जोडी आहे—एक ग्रामदैवत आणि दुसरी ग्रामदेवता.

या दोन्ही देवस्थानांनी पुण्याच्या सामाजिक जीवनाला शतकानुशतके धार्मिक आधार दिला आहे.

---

आजच्या काळातील तांबडी जोगेश्वरी

आज पुणे हे मोठे महानगर झाले आहे. बुधवार पेठेच्या आजूबाजूला व्यापारी वस्ती, वाहतूक आणि आधुनिक जीवनाची धावपळ आहे.

या सर्व बदलांमध्येही तांबडी जोगेश्वरीचे देवस्थान आपली जुनी ओळख जपत आहे.

नवरात्रात देवीचे दर्शन घेणारे भाविक असोत किंवा गणेशोत्सवात मानाच्या दुसऱ्या गणपतीचे दर्शन घेण्यासाठी येणारे पुणेकर—दोघांसाठीही हे मंदिर श्रद्धेचे केंद्र आहे.

म्हणूनच तांबडी जोगेश्वरी ही केवळ इतिहासातील एक आठवण नाही; ती आजही पुण्याच्या दैनंदिन धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा जिवंत भाग आहे.

---

तांबडी जोगेश्वरी — पुण्याच्या इतिहासातील एक जिवंत अध्याय

तांबडी जोगेश्वरीच्या मंदिराचा इतिहास पाहिला तर एका छोट्या धार्मिक स्थळापासून पुण्याच्या ग्रामदेवतेपर्यंत झालेला प्रवास दिसतो.

स्वयंभू देवीची श्रद्धा, त्र्यंबक बेंद्रे यांच्याशी जोडलेली मंदिरनिर्मितीची परंपरा, जिजाऊ आणि बाल शिवाजींच्या काळाशी जोडलेल्या स्मृती, पेशवाईतील महत्त्व, सार्वजनिक गणेशोत्सवाची परंपरा आणि मानाचा दुसरा गणपती म्हणून मिळालेला सन्मान—या सर्वांनी या देवस्थानाची ओळख घडवली.

आजही मंदिरात प्रवेश केल्यावर बाहेरच्या गजबजलेल्या पुण्यापेक्षा वेगळे जग अनुभवायला मिळते.

घंटानाद, देवीसमोर तेवत असलेला दिवा, भक्तांची श्रद्धा आणि शतकानुशतकांच्या परंपरेची जाणीव—या सगळ्यांमधून तांबडी जोगेश्वरी पुण्याच्या इतिहासाशी आपले नाते पुन्हा जोडते.

पुण्याच्या ग्रामदेवतेचे दर्शन आणि त्याच मंदिराशी जोडलेल्या मानाच्या दुसऱ्या गणपतीचे दर्शन—ही पुण्याच्या सांस्कृतिक वारशाची एक अनोखी अनुभूती आहे.

---

तांबडी जोगेश्वरी — थोडक्यात

| वैशिष्ट्य | माहिती | | --------------------------- | ------------------------------------------------------------ | | देवता | श्री तांबडी जोगेश्वरी | | ओळख | पुण्याची ग्रामदेवता | | स्थान | बुधवार पेठ, पुणे, महाराष्ट्र | | मूर्तीचे स्वरूप | स्वयंभू मानली जाणारी देवी | | प्राचीन मंदिर परंपरा | १६व्या शतकातील परंपरेशी संबंध | | इ.स. १५४५ | त्र्यंबक बेंद्रे यांच्याशी मंदिरनिर्मितीची परंपरा जोडली जाते | | शिवाजी महाराजांशी संबंध | पुण्याच्या पुनर्वसनाच्या परंपरेशी जोडलेले स्थान | | गणपतीचे स्थान | पुण्याचा मानाचा दुसरा गणपती | | सार्वजनिक गणेशोत्सव | १८९३ पासूनची परंपरा | | प्रमुख उत्सव | नवरात्र, गणेशोत्सव, चतुर्थी | | ऐतिहासिक स्थान | जुन्या पुण्याच्या धार्मिक-सांस्कृतिक वारशाचा भाग |

---

स्रोत

1. पुणे जिल्हा — अधिकृत शासकीय माहिती https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/DistrictSCLR/DistrictInfo?districtId=14

2. तांबडी जोगेश्वरी मंदिर — माहिती https://pilgrimdata.in/temple/tambadi-jogeshwari-budhwar-peth-pune/

3. तांबडी जोगेश्वरी — eSakal https://www.esakal.com/culture-and-religion/navratri-2021-tambdi-jogeshwari-gramdevata-pune-history-in-marathi-pjp78

4. कसबा गणपती आणि तांबडी जोगेश्वरी — eSakal https://www.esakal.com/pune/kasba-ganapati-and-tambadi-jogeshwari-pune-tourism-travel-rjs00

5. पुण्यातील मानाचे ५ गणपती — Loksatta https://www.loksatta.com/ganeshutsav/significance-and-history-of-the-five-revered-ganesh-of-pune-know-how-to-take-reach-there-famous-manache-ganpati-mandal-in-pune-snk-94-3912202/

6. तांबडी जोगेश्वरी — Loksatta https://www.youtube.com/watch?v=59nmAbp7rWk

7. तांबडी जोगेश्वरी — Navarashtra https://www.navarashtra.com/special-coverage/gramadevi-shree-tambadi-jogeshwari-devi-temple-of-pune-information-navratri-special-650098.html