श्री खवळे महागणपती ! ३००+ वर्षांची परंपरा, २१ दिवसात तीन रूपांत दिसणारा महागणपती

# श्री खवळे महागणपती — ३२५ वर्षांची परंपरा आणि २१ दिवसांत तीन रूपे तारामुंबरी , देवगड सिंधुदुर्ग

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील देवगड तालुका म्हणजे कोकणच्या निसर्गसौंदर्याने नटलेला प्रदेश. अरबी समुद्राचा किनारा, नारळ-पोफळीच्या बागा, आंब्याच्या बागा, ऐतिहासिक किल्ले आणि प्राचीन देवस्थानांनी समृद्ध असलेल्या या परिसराला धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेचीही मोठी देणगी लाभली आहे.

याच देवगड तालुक्यातील तारामुंबरी येथे खवळे घराण्याचे प्रसिद्ध श्री खवळे महागणपती देवघर आहे. तीनशे वर्षांहून अधिक काळाची परंपरा लाभलेला हा गणेशोत्सव आपल्या आगळ्यावेगळ्या वैशिष्ट्यांमुळे विशेष ठरतो.

दरवर्षी घरातील मातीपासून हाताने तयार होणारी भव्य मूर्ती, २१ दिवसांत बदलणारी तीन रूपे, पूर्वजांच्या स्मरणाची परंपरा, लळीत-जागर, नवसफेड आणि पारंपरिक मर्दानी खेळांसह होणारे विसर्जन यामुळे तारामुंबरीचा खवळे महागणपती हा केवळ धार्मिक उत्सव न राहता एका कुटुंबाच्या आणि गावाच्या जिवंत सांस्कृतिक वारशाचे रूप बनला आहे.

देवघरातून जपली गेलेली परंपरा

खवळे महागणपतीचे देवघर हे सरदार नाना खवळे यांच्या घराशी जोडलेले आहे. या उत्सवाची परंपरा इ.स. १७०१ पासून सुरू झाल्याचे खवळे घराण्याच्या अधिकृत इतिहासात नमूद आहे.

परंपरेनुसार, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आरमारातील गुराब जातीच्या जहाजांचे प्रमुख असलेले सरदार शिव तांडेल यांना संतानप्राप्ती होत नव्हती. ते मालवणमधील मालडी गावातील नारायण मंदिरात नियमित पूजा करत असत.

एका स्वप्नात गणपतीची मूर्ती प्रकट होऊन मोठा गणेशोत्सव करण्याची प्रेरणा मिळाल्याची आख्यायिका सांगितली जाते. त्यानंतर शिव तांडेल यांनी १७०१ मध्ये गणेशोत्सव सुरू केला. पुढे त्यांना पुत्रप्राप्ती झाली आणि त्याचे नाव गणोजी ठेवण्यात आले.

पुढे १७५६ मध्ये गणोजी विजयदुर्ग येथे इंग्रजांशी लढताना पकडले गेले. खवळे घराण्याच्या परंपरेनुसार त्यांची समाधी तारामुंबरी येथील खवळे कुटुंबाच्या शेतात आहे. आजही त्या ठिकाणी दर सोमवारी दिवा आणि अगरबत्ती लावण्याची परंपरा जपली जाते.

या परंपरेची धुरा आज गणोजी सरदारांच्या नवव्या, दहाव्या आणि अकराव्या पिढीकडून पुढे नेली जात आहे.

शेतातील मातीपासून घडणारी महागणपतीची मूर्ती

खवळे महागणपतीची मूर्ती तयार करण्याची पद्धत या उत्सवाचे सर्वांत वेगळे वैशिष्ट्य मानली जाते.

मूर्तीसाठी खवळे कुटुंबाच्या शेतातील साधारण दीड टन साधी माती वापरली जाते. ही माती लाकडी घणाने मळून तिचे गोळे तयार केले जातात. श्रावणातील नारळी पौर्णिमेपासून मूर्ती तयार करण्यास सुरुवात होते.

या मूर्तीचे काम घरातील पुरुषच करतात. बाहेरील मूर्तिकाराची मदत घेतली जात नाही. ठरावीक दिवसांचे अंतर ठेवून मूर्तीचा आकार टप्प्याटप्प्याने पूर्ण केला जातो.

विशेष म्हणजे ही मूर्ती कोणत्याही साच्याचा वापर न करता पूर्णपणे हाताने तयार केली जाते. त्यामुळे ती भरीव असते. बैठ्या स्वरूपातील ही मूर्ती साधारण सहा फूट उंच असते. पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेले हे कौशल्य आजही कुटुंबातील सदस्य जपत आहेत.

गणेश चतुर्थीला शुभ्र स्वरूप

गणेश चतुर्थीच्या दिवशी महागणपतीची मूर्ती प्रथम शुभ्र स्वरूपात पूजेसाठी विराजमान केली जाते.

संपूर्ण मूर्तीवर पांढरा चुना लावला जातो आणि केवळ डोळ्यांना रंग दिला जातो. या वेळी मूर्तीसमोर उंदीर ठेवला जात नाही.

दुसऱ्या दिवशी उंदराची पूजा करून त्याला खिरीचा नैवेद्य अर्पण केला जातो. त्यानंतर महागणपतीच्या रंगरूपात हळूहळू बदल सुरू होतो.

पाचव्या दिवसापासून मोहक रंगरूप

गणेशोत्सवाच्या तिसऱ्या दिवसापासून मूर्तीचे रंगकाम सुरू होते आणि पाचव्या दिवशी तिचे प्रमुख रंगकाम पूर्ण केले जाते.

लाल रंगाचे शरीर, चंदेरी अंगरखा, पिवळे पीतांबर, सोनेरी मुकुट आणि त्यावर पाच फण्यांचा नाग अशी महागणपतीची आकर्षक सजावट केली जाते. मागे गोल कागदी पंखा आणि हातावर शेला असतो.

या रंगरूपामुळे मूर्तीला एकाच वेळी भव्य, उग्र आणि विलोभनीय असे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप प्राप्त होते.

पाचव्या दिवसापासून सकाळी, संध्याकाळी आणि रात्री अशा तीन वेळा आरती केली जाते. दररोज संध्याकाळी घरातील सुवासिनींच्या माध्यमातून महागणपतीची दृष्ट काढण्याची परंपरा असून, रात्री भजनाचे आयोजन केले जाते.

२१ दिवसांत तीन रूपांचा अनुभव

खवळे महागणपतीच्या उत्सवाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे २१ दिवसांच्या काळात मूर्तीचे तीन वेगवेगळे स्वरूप दिसून येते.

मूर्तीचे रंगकाम एकदाच पूर्ण करून थांबवले जात नाही. सातवा, अकरावा, पंधरावा, सतरावा आणि विसावा दिवस अशा विविध टप्प्यांवर रंगकाम सुरू राहते.

विसर्जनाच्या दिवशी दुपारी चेहऱ्यावर लाल रंगावर पिवळे ठिपके दिले जातात. त्यामुळे मूर्तीचे रूप अधिक उग्र आणि सामर्थ्यशाली दिसते. हे स्वरूप राक्षसांशी युद्ध करणाऱ्या ‘विकट’ गणेशरूपाची आठवण करून देते.

अशा प्रकारे—

पहिले रूप — शुभ्र स्वरूप दुसरे रूप — पूर्ण रंगसजावटीतील महागणपती तिसरे रूप — विसर्जनाच्या दिवशीचे विकट स्वरूप

असा २१ दिवसांचा अनोखा प्रवास येथे अनुभवायला मिळतो. या वैशिष्ट्याची नोंद विश्वसनीय वृत्तांकनातही झाली आहे.

विसाव्या रात्रीचा लळीत-जागर

विसर्जनापूर्वीची विसावी रात्र खवळे महागणपतीच्या उत्सवातील अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण रात्र असते. ती ‘जागर’ किंवा ‘लळीत’ म्हणून साजरी केली जाते.

या दिवशी संध्याकाळी घराण्याच्या पूर्वजांच्या पगड्यांची देवघरात पूजा केली जाते. त्यानंतर पारंपरिक पद्धतीने लळीतचा कार्यक्रम होतो.

डफ, तुणतुणे आणि ढोलकी यांसारखी पारंपरिक वाद्ये वापरली जातात. पहाटे वारीची परंपरा पार पडते. नवस पूर्ण झालेल्या भक्तांकडून नवसफेड केली जाते आणि महागणपतीसमोर पुरुष फेर धरून नृत्य करतात.

या विधींमधून गणेशभक्तीबरोबरच घराण्याचा सांस्कृतिक वारसा आणि पूर्वजांचे स्मरणही जपले जाते.

विसर्जनाच्या दिवशी पूर्वजांचे स्मरण

खवळे महागणपतीच्या विसर्जनाच्या दिवशी सकाळी खवळे कुटुंबातील दिवंगत सदस्यांचे पिंडदान केले जाते.

त्यानंतर पंचक्रोशीतील भक्तांसाठी महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. दुपारी नवस पूर्ण करणारे भक्त आपले नवस फेडतात आणि नवीन नवस बोलतात.

स्थानिक श्रद्धेनुसार विवाह आणि संततीप्राप्तीसाठी महागणपतीकडे नवस केला जातो. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात दूरदूरून भाविक येथे दर्शनासाठी येतात.

मर्दानी खेळांनी रंगणारा विसर्जन सोहळा

खवळे महागणपतीचे विसर्जनही या परंपरेइतकेच वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

महागणपतीला मोठ्या भक्तिभावाने मिरवणुकीतून विसर्जनस्थळी नेले जाते. ढोलांचे पथक, लेझीम, मृदंग, गुलाल आणि भगवे ध्वज यामुळे संपूर्ण वातावरण उत्साहाने भरून जाते.

विसर्जनस्थळी दांडपट्टा, बनाटी, तलवार आणि लाठी-काठी यांसारखे पारंपरिक मर्दानी खेळ सादर केले जातात. या सोहळ्यात मोठ्या संख्येने भाविक सहभागी होतात.

विसर्जनाच्या वेळी प्रथम उंदराला पाण्यात नेले जाते. त्यानंतर सागवानाची फळी मूर्तीच्या आसनाखाली ठेवून अनेक पुरुषांच्या खांद्यावरून महागणपतीला पाण्यात नेले जाते आणि विधिवत विसर्जन केले जाते.

लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्समध्ये नोंद

खवळे महागणपतीच्या वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरेची लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्समध्ये नोंद झाली आहे. ट्रस्टच्या अधिकृत संकेतस्थळावर या मान्यतेचा उल्लेख करण्यात आला आहे.

२१ दिवसांत मूर्तीच्या तीन रूपांचा प्रवास, कुटुंबातील सदस्यांनी साच्याशिवाय हाताने तयार केलेली भरीव मूर्ती आणि इतर पारंपरिक विधी या उत्सवाला विशेष ओळख देतात.

कोकणच्या सांस्कृतिक वारशाशी जोडलेले देवगड

तारामुंबरीचा खवळे महागणपती ज्या देवगड परिसरात आहे, तो सिंधुदुर्गच्या समृद्ध किनारी संस्कृतीचा भाग आहे.

सिंधुदुर्ग जिल्हा अरबी समुद्रालगत पसरलेला असून, समुद्रकिनारे, किल्ले, मंदिरे, नारळ-पोफळीच्या बागा आणि कोकणी जीवनशैली यामुळे या प्रदेशाला स्वतंत्र ओळख मिळाली आहे.

देवगड परिसरात देवगड बीच, कुणकेश्वर आणि विजयदुर्ग यांसारखी महत्त्वाची स्थळे आहेत. महाराष्ट्र पर्यटनाच्या माहितीनुसार देवगड बीच हा अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर असून, कुणकेश्वर आणि विजयदुर्ग परिसरही या भागाच्या पर्यटन व सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वाचा भाग आहेत.

त्यामुळे खवळे महागणपतीचे दर्शन घेताना कोकणच्या निसर्ग आणि इतिहासाचा अनुभवही घेता येतो.

दर्शनासाठी पत्ता

श्री खवळे महागणपती देवघर तारामुंबरी रोड, तारामुंबरी तालुका — देवगड जिल्हा — सिंधुदुर्ग महाराष्ट्र — ४१६६१३

ट्रस्टच्या अधिकृत संकेतस्थळावर सध्या दररोजच्या कार्यक्रमांमध्ये सकाळी ११ वाजता आरती, संध्याकाळी ८ वाजता आरती आणि रात्री १० वाजता भजन संध्या अशी माहिती दिली आहे. २०२६ साठी पारंपरिक लळीत-जागर ३ ऑक्टोबर रोजी आणि विसर्जन ४ ऑक्टोबर रोजी असल्याची माहितीही संकेतस्थळावर दिली आहे. प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी वेळापत्रकात झालेला बदल तपासणे योग्य ठरेल.

परंपरेतून पुढे जाणारा गणेशोत्सव

तारामुंबरीचा श्री खवळे महागणपती हा एका मंदिरातील नेहमीच्या गणेशपूजेपेक्षा वेगळा अनुभव देतो. येथे मातीपासून मूर्ती घडवण्यापासून ते विसर्जनापर्यंतचा प्रत्येक टप्पा एका दीर्घ कौटुंबिक परंपरेशी जोडलेला आहे.

१७०१ पासून सुरू झाल्याचे सांगितले जाणारे हे गणेशोत्सवाचे पर्व आजही पिढ्यान्पिढ्या पुढे सुरू आहे. मूर्तीची निर्मिती, रंगकामातील बदल, आरती-भजन, लळीत-जागर, पूर्वजांचे स्मरण, नवसफेड आणि पारंपरिक विसर्जन—या प्रत्येक परंपरेत श्रद्धेबरोबरच कोकणच्या लोकसंस्कृतीची छाप दिसते.

म्हणूनच तारामुंबरीचा खवळे महागणपती हा गणेशभक्ती, कौटुंबिक परंपरा आणि महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीचा जिवंत वारसा म्हणून विशेष महत्त्वाचा ठरतो.

---

स्रोत

१. श्री खवळे महागणपती ट्रस्ट — अधिकृत संकेतस्थळ https://khawlemahaganpati.com/

२. श्री खवळे महागणपती ट्रस्ट — अधिकृत इतिहास https://khawlemahaganpati.com/history

३. सिंधुदुर्ग जिल्हा प्रशासन — महाराष्ट्र शासनाचे अधिकृत संकेतस्थळ https://sindhudurg.nic.in/

४. सिंधुदुर्ग जिल्हा प्रशासन — पर्यटन विभाग https://sindhudurg.nic.in/tourism_mr/

५. महाराष्ट्र पर्यटन — सिंधुदुर्ग जिल्हा https://maharashtratourism.gov.in/mr/districts/sindhudurg/

६. महाराष्ट्र पर्यटन — कुणकेश्वर https://maharashtratourism.gov.in/beach/kunkeshwar/

७. महाराष्ट्र पर्यटन — विजयदुर्ग किल्ला https://maharashtratourism.gov.in/fort/vijaydurg/

८. लोकसत्ता — तारामुंबरी येथील खवळे महागणपती https://www.loksatta.com/maharashtra/taramumbari-devgad-khawle-mahaganpati-appearing-in-three-forms-in-21-days-sawantwadi-css-98-5366929/