मैराळ धुंडीराज गणपती मंदिर , वडोदरा

# वडोदरा येथील धुंडीराज गणपती मंदिर

### लाकडी हवेलीत वसलेले १८४४ सालचे वैशिष्ट्यपूर्ण गणेशस्थान

गुजरातमधील वडोदरा शहराची ओळख राजवाडे, हवेल्या, कलावैभव आणि समृद्ध सांस्कृतिक परंपरेसाठी आहे. जुन्या वडोदऱ्याच्या गल्ल्यांमध्ये आजही अनेक ऐतिहासिक वास्तू आपला वारसा जपून उभ्या आहेत. याच जुन्या शहरातील वाडी परिसरात, एका भव्य लाकडी हवेलीच्या रूपात दडलेले आहे एक वैशिष्ट्यपूर्ण गणेशस्थान—श्री धुंडीराज गणपती मंदिर.

हे मंदिर मैराल यांचे धुंडीराज गणपती मंदिर या नावानेही ओळखले जाते.

बाहेरून पाहताना हे एखादे जुने वाडे किंवा हवेली वाटते; मात्र या वास्तूच्या अंतरंगात प्रवेश केल्यावर एका प्राचीन गणेश मंदिराचे शांत आणि भक्तिमय वातावरण अनुभवायला मिळते. लाकडी कोरीव खांब, नक्षीदार कमानी, पारंपरिक सभामंडप, उंच छत, लाकडी गॅलऱ्या आणि कलात्मक सजावट यामुळे हे मंदिर केवळ धार्मिक स्थळ राहत नाही, तर वडोदऱ्याच्या जुन्या स्थापत्य वारशाचा एक सुंदर नमुना बनते.

---

१८४४ मध्ये उभारलेले गणेशस्थान

धुंडीराज गणपती मंदिराची स्थापना इ.स. १८४४ मध्ये श्रीमंत गोपाळराव मैराल यांनी केली.

गोपाळराव मैराल हे बडोदा संस्थानातील प्रशासनाशी संबंधित महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व होते. धार्मिक वृत्ती, समाजोपयोगी कामे आणि मंदिरनिर्मितीशी त्यांचा संबंध होता. त्यांच्या पुढाकारातून उभारलेले हे गणेश मंदिर पुढे मैराल कुटुंबाच्या धार्मिक परंपरेचे केंद्र बनले.

इ.स. १८४४ पासून आजपर्यंत जवळपास दोन शतकांचा प्रवास या मंदिराने पाहिला आहे. बडोदा संस्थानाच्या वैभवशाली काळापासून आधुनिक वडोदऱ्याच्या विस्तारापर्यंत अनेक बदल झाले; मात्र या मंदिरातील गणेशभक्तीची परंपरा आजही कायम आहे.

---

मंदिर की हवेली?

धुंडीराज गणपती मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची वास्तुरचना.

मंदिरात प्रवेश करण्यासाठी प्रथम एका दुमजली-तिमजली हवेलीवजा इमारतीतून जावे लागते. बाहेरील रचना जुन्या वाड्यासारखी असून आत गेल्यावर मंदिराचे खरे स्वरूप उलगडत जाते.

लाकूड हे या वास्तूचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. सागवान आणि शिसम लाकडाचा वापर करून खांब, छत, गॅलऱ्या, दरवाजे आणि विविध सजावटीचे भाग तयार करण्यात आले आहेत.

लाकडी खांबांवरील बारकाईने केलेले कोरीवकाम, नक्षीदार दरवाजे आणि पारंपरिक अलंकरण यांमधून त्या काळातील कारागिरांचे कौशल्य दिसून येते.

---

मराठा वाडा आणि गुजराती स्थापत्याचा संगम

धुंडीराज गणपती मंदिराची वास्तू ही महाराष्ट्रीय वाडा स्थापत्य आणि गुजराती मंदिर-वास्तुशैलीचा सुंदर संगम आहे.

महाराष्ट्रातील पारंपरिक वाड्यांमध्ये आढळणारे लाकडी खांब, सभामंडप, अंतर्गत अंगणे आणि गॅलऱ्या येथे दिसतात. त्याच वेळी गुजरातमधील पारंपरिक लाकडी स्थापत्याची नक्षी, सजावट आणि हवेलीची रचना या वास्तूत मिसळलेली आहे.

म्हणूनच हे मंदिर पाहताना वडोदऱ्यातील तत्कालीन मराठी आणि गुजराती सांस्कृतिक प्रभावांचा सुंदर मिलाफ जाणवतो.

या मंदिराच्या स्थापत्यात राजस्थान, मुंबई आणि हैदराबाद येथून आलेल्या कारागिरांच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. त्यामुळे या वास्तूच्या निर्मितीत विविध प्रादेशिक कारागिरीचा प्रभाव एकत्र आला आहे.

---

भव्य लाकडी सभामंडप

मंदिरात प्रवेश केल्यानंतर दिसणारा सभामंडप हे या वास्तूचे विशेष आकर्षण आहे.

सभामंडपात कोरीव लाकडी खांबांच्या रांगा आहेत. हे खांब संपूर्ण मंडपाला आधार देण्याबरोबरच त्याच्या सौंदर्यातही भर घालतात.

मध्यभागातील भाग तुलनेने उंच असून सभामंडपाच्या वरच्या भागात लाकडी गॅलऱ्या आहेत. खिडक्या, लाकडी जाळ्या आणि सजावटीच्या नक्षीकामामुळे आतील वातावरणाला जुन्या वाड्याची खास ओळख मिळते.

लाकडी छतावरील कोरीव आणि रंगीत सजावट मंदिराच्या वास्तुशिल्पाला आणखी समृद्ध करते.

---

प्रवेशद्वारावरील गणेशमूर्ती

मंदिराच्या प्रवेशद्वारावरही गणेशाचे सुंदर कोरीव स्वरूप पाहायला मिळते.

लाकडी चौकटीवर वेलबुट्टी आणि इतर नक्षीकाम केलेले आहे. प्रवेशद्वाराच्या वरच्या भागात कोरलेली गणेशप्रतिमा मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वीच भक्तांचे लक्ष वेधून घेते.

या छोट्या-छोट्या वास्तुशिल्पीय तपशीलांमुळे धुंडीराज मंदिराचे सौंदर्य जवळून पाहिल्यावर अधिक जाणवते.

---

मूषकराजाचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान

सामान्यतः गणेशमूर्तीसमोर किंवा चरणांजवळ मूषकराजाचे स्थान असते. मात्र धुंडीराज गणपती मंदिरात मूषकराजाची मूर्ती स्वतंत्र उंच चौथऱ्यावर विराजमान आहे.

मूषकराज गणपतीकडे तोंड करून उभा असून त्याच्या पुढच्या पंजांमध्ये लाडू धारण केलेला आहे.

मूषकराजाच्या या वैशिष्ट्यपूर्ण रचनेमुळे मंदिरातील दर्शनाचा अनुभव अधिक वेगळा वाटतो.

त्याच्या सभोवतालची छत्री आणि सजावटीचे दगडी व संगमरवरी घटकही लक्षवेधी आहेत.

---

गाभाऱ्यातील श्री धुंडीराज गणपती

मंदिराच्या गाभाऱ्यात उंच चौथऱ्यावर संगमरवरी श्री गणेशमूर्ती विराजमान आहे.

गणेशमूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना रिद्धी आणि सिद्धी विराजमान आहेत. त्यांच्या पुढील भागात गणेशपुत्र शुभ आणि लाभ यांच्या लहान मूर्ती आहेत.

गाभाऱ्यात शिवलिंग, कासव आणि शंख यांसारखी धार्मिक प्रतीकेही आहेत. गाभाऱ्याच्या प्रवेशाजवळ दगडी कासवाची रचना दिसते.

या सर्व गोष्टींमुळे गाभारा केवळ गणेशमूर्तीचे स्थान न राहता विविध धार्मिक प्रतीकांनी सजलेले पवित्र स्थान बनते.

---

संगमरवरी कारंज्याची आठवण

मंदिराच्या वास्तूत संगमरवरी कारंज्याचाही उल्लेखनीय भाग आहे.

मंदिराच्या सभोवतालच्या अंतर्गत रचनेत पूर्वी कारंज्याची सुंदर मांडणी होती. आजही त्या वास्तुरचनेचे अवशेष आणि संदर्भ मंदिराच्या जुन्या वैभवाची आठवण करून देतात.

लाकूड, संगमरवर, दगड आणि कोरीवकाम यांचा एकत्रित वापर या मंदिराच्या स्थापत्याला वेगळे सौंदर्य देतो.

---

भूमिगत मार्गाची गूढ कथा

धुंडीराज गणपती मंदिराशी जोडलेली एक रंजक स्थानिक कथा भूमिगत मार्गाची आहे.

गाभाऱ्याच्या मागील भागातून एक भूमिगत मार्ग असल्याचे सांगितले जाते. हा मार्ग अंदाजे २०० फूट लांब असून तो गोपाळराव मैराल यांच्या निवासस्थानाच्या दिशेने आणि जवळच्या तलावापर्यंत जात असल्याची आख्यायिका आहे.

या भूमिगत मार्गाशी संबंधित अनेक स्थानिक कथा प्रचलित आहेत. त्यापैकी काही कथांमध्ये मंदिराखाली गुप्त धनसंपत्ती असल्याच्या लोकश्रद्धेचाही उल्लेख आढळतो.

ही कथा मंदिराच्या ऐतिहासिक वातावरणाला एक वेगळे गूढ परिमाण देते; मात्र तिच्याकडे स्थानिक आख्यायिका म्हणूनच पाहणे योग्य आहे.

---

मैराल कुटुंबाची परंपरा

धुंडीराज गणपती मंदिराची आणखी एक महत्त्वाची ओळख म्हणजे मैराल कुटुंबाशी असलेले त्याचे सातत्यपूर्ण नाते.

गोपाळराव मैराल यांनी उभारलेल्या या मंदिराची देखभाल आणि धार्मिक परंपरा पुढील पिढ्यांनी जपली. आजही मैराल कुटुंब मंदिराच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित आहे.

म्हणूनच हे मंदिर केवळ ऐतिहासिक वास्तू नाही; तर एका कुटुंबाने अनेक पिढ्यांपासून जपलेली जिवंत धार्मिक परंपरा आहे.

---

वडोदऱ्यातील मराठी परंपरेचे एक केंद्र

वडोदरा हे गुजरातमधील शहर असले तरी गायकवाड काळापासून महाराष्ट्राशी त्याचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संबंध राहिले आहेत.

धुंडीराज गणपती मंदिर या परंपरेचे एक सुंदर उदाहरण आहे.

महाराष्ट्रीय वाडा स्थापत्य, गणेशभक्ती, मराठी धार्मिक परंपरा आणि गुजराती लाकडी कारागिरी यांचा संगम या मंदिरात दिसून येतो.

विशेषतः गणेश चतुर्थी आणि इतर गणेशोत्सवांच्या काळात परिसरातील मराठी कुटुंबे मोठ्या भक्तिभावाने या मंदिराशी जोडली जातात.

---

गणेशोत्सव आणि धार्मिक उत्सव

धुंडीराज गणपती मंदिरात वर्षभर नियमित पूजा आणि आरती केली जाते.

विशेषतः—

गणेश चतुर्थी भाद्रपद गणेशोत्सव माघी गणेशोत्सव संकष्टी चतुर्थी अंगारकी संकष्टी

या प्रसंगी मंदिरात विशेष धार्मिक वातावरण निर्माण होते.

सकाळच्या आणि संध्याकाळच्या आरतीवेळी पारंपरिक वाद्यांचा नाद मंदिराच्या वातावरणाला भक्तिमय बनवतो. शहनाई आणि चौघडा यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने होणाऱ्या आरतीची परंपरा या मंदिराच्या धार्मिक वातावरणाचे वैशिष्ट्य आहे.

---

गुढीपाडव्याची परंपरा

मंदिराच्या वार्षिक धार्मिक दिनदर्शिकेत चैत्रातील गुढीपाडव्यालाही विशेष स्थान आहे.

गुढीपाडवा हा मराठी नववर्षाचा प्रारंभ मानला जात असल्यामुळे या मंदिरातील मराठी सांस्कृतिक परंपरेशी त्याचा सुंदर संबंध जोडला जातो.

गणेशभक्ती आणि मराठी संस्कृतीचा हा संगम वडोदऱ्यातील या मंदिराच्या वेगळेपणात भर घालतो.

---

दर्शनाची वेळ

सध्या मंदिरात दररोज दर्शनासाठी दोन सत्रे उपलब्ध आहेत—

सकाळी : ६:३० ते दुपारी १२:०० संध्याकाळी : ४:०० ते रात्री ८:००

संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी चंद्रोदयाच्या वेळेनुसार मंदिराच्या वेळेत बदल होतो.

विशेष उत्सव किंवा धार्मिक कार्यक्रमांच्या दिवशी वेळापत्रक बदलू शकते.

---

धुंडीराज गणपती मंदिर कुठे आहे?

हे मंदिर वडोदरा शहरातील जुन्या वाडी परिसरात, महादेव तलाव रोडजवळ, कोकण फळियाच्या परिसरात आहे.

पत्ता: Mairal's Dhundiraj Ganpati Mandir, Mahadev Talav Road, Khedkar Falia, near Kokan Falia, Wadi, Vadodara, Gujarat – 390017.

वडोदरा रेल्वे स्थानकापासून हे मंदिर शहराच्या जुन्या भागात सहज पोहोचता येईल अशा अंतरावर आहे.

---

वडोदरा भेटीत धुंडीराज गणपती का पाहावा?

धुंडीराज गणपती मंदिराचे वैशिष्ट्य त्याच्या भव्यतेत नाही, तर त्याच्या जपलेल्या वारशात आहे.

एका जुन्या हवेलीच्या रूपात बाहेरून साधे वाटणारे हे मंदिर आत गेल्यावर लाकडी कारागिरीचे अप्रतिम जग उघडते.

येथे—

१८४४ सालचा इतिहास आहे. मैराल कुटुंबाची परंपरा आहे. मराठा वाडा आणि गुजराती स्थापत्याचा संगम आहे. कोरीव लाकडी खांब आणि छत आहे. रिद्धी-सिद्धीसह श्री गणेशाचे संगमरवरी स्वरूप आहे. स्वतंत्र चौथऱ्यावर विराजमान मूषकराज आहे. आणि या सर्वांच्या मध्यभागी आहे शतकानुशतके भक्ती जपणारे श्री धुंडीराज गणपती.

---

धुंडीराज गणपती : इतिहास आणि भक्ती जपणारी हवेली

वडोदऱ्याच्या आधुनिक शहररचनेत अनेक नवीन वास्तू उभ्या राहिल्या आहेत. मात्र जुन्या शहराच्या अरुंद गल्ल्यांमध्ये अजूनही काही वास्तू अशा आहेत ज्या काळाच्या प्रवाहाला थोपवून उभ्या आहेत.

धुंडीराज गणपती मंदिर त्यापैकीच एक.

इ.स. १८४४ मध्ये उभारलेले हे मंदिर आजही गणेशभक्तीची परंपरा जपत आहे. त्याच वेळी ते वडोदऱ्याच्या स्थापत्य इतिहासातील एक महत्त्वाचा दुवा बनले आहे.

लाकडी हवेलीच्या रूपात जपलेले मंदिर, कोरीव खांब, शांत सभामंडप, रिद्धी-सिद्धीसह श्री गणेशाचे दर्शन आणि जुन्या वाड्याच्या वातावरणात घुमणारा आरतीचा नाद—या सगळ्यामुळे धुंडीराज गणपती मंदिराची भेट ही केवळ दर्शनाची नव्हे, तर इतिहास आणि संस्कृती अनुभवण्याची यात्रा ठरते.

---

धुंडीराज गणपती मंदिर — थोडक्यात

| वैशिष्ट्य | माहिती | | ----------------- | ---------------------------------------------- | | देवता | श्री धुंडीराज गणपती | | दुसरे नाव | मैराल यांचे धुंडीराज गणपती मंदिर | | स्थान | वाडी, वडोदरा, गुजरात | | स्थापना | इ.स. १८४४ | | संस्थापक | श्रीमंत गोपाळराव मैराल | | विशेषता | लाकडी हवेली-वजा मंदिर | | स्थापत्य | मराठा वाडा आणि गुजराती स्थापत्याचा संगम | | मुख्य साहित्य | सागवान व शिसम लाकूड, दगड, संगमरवर | | गणेशमूर्ती | संगमरवरी | | सोबत | रिद्धी-सिद्धी, शुभ-लाभ | | विशेष आकर्षण | स्वतंत्र चौथऱ्यावर मूषकराज | | मुख्य उत्सव | गणेश चतुर्थी, माघी गणेशोत्सव, संकष्टी, अंगारकी | | दर्शन वेळ | सकाळी ६:३०–१२:०० आणि सायंकाळी ४:००–८:०० | | पिनकोड | ३९००१७ |

---

स्रोत

1. Mairal's Dhundiraj Ganpati Mandir https://www.mairalsdhundirajganpatimandir.com/

2. Heritage Trust Baroda https://www.heritagetrustbaroda.org/travelling-in-time-spiritually-a-look-at-two-temples-in-vadodara/

3. Heritage Trust Baroda — Dharohar PDF https://www.heritagetrustbaroda.org/ht-cdn/2023/06/dharohar-2020-vol-3-issue-1.pdf

4. Pilgrim Data — Dhundiraj Ganpati Temple https://pilgrimdata.in/temple/dhundiraj-ganpati-temple-wadi-vadodara-city-dist-vadodara/

5. History of Vadodara — Shri Dhundiraj Ganpati Temple https://historyofvadodara.in/shri-dhundiraj-ganpati-temple/