श्री चिंतामणी गणपती, कळंब, यवतमाळ

# श्री चिंतामणी गणपती, कळंब — भूमिगत गाभाऱ्यात विराजमान गणरायाचे अद्भुत क्षेत्र

यवतमाळ जिल्ह्यातील कळंब हे विदर्भातील एक प्राचीन आणि प्रसिद्ध गणेशक्षेत्र आहे. येथे जमिनीच्या पातळीपासून सुमारे ३० फूटांहून अधिक भूमिगत असलेल्या गाभाऱ्यात श्री चिंतामणी गणपती विराजमान आहेत.

भूमिगत मंदिर, गाभाऱ्यात जाण्यासाठी उतराव्या लागणाऱ्या दगडी पायऱ्या, समोर असलेले गणेशकुंड आणि त्याच्या समोर विराजमान श्री चिंतामणी गणेशाचे दर्शन हे या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे. यवतमाळ जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार हे स्थान महाराष्ट्रातील २१ गणेशक्षेत्रांपैकी एक आणि विदर्भातील अष्टगणेशांपैकी एक आहे.

चक्रवती नदीच्या काठी वसलेले कळंब हे धार्मिक परंपरेबरोबरच आपल्या प्राचीन इतिहासासाठीही ओळखले जाते. गणेशपुराण, स्कंदपुराण आणि मुद्गलपुराणाशी संबंधित परंपरेत कळंबच्या चिंतामणी क्षेत्राचा उल्लेख आढळतो.

---

भूमिगत गाभाऱ्यात विराजमान चिंतामणी

कळंबच्या श्री चिंतामणी गणपती मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे भूमिगत मंदिररचना.

मंदिराच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यानंतर दगडी पायऱ्यांनी खाली उतरावे लागते. सुमारे ३० फूटांहून अधिक खाली गेल्यावर समोर गणेशकुंड दिसते आणि त्याच्या समोर असलेल्या गर्भगृहात श्री चिंतामणी गणपतीचे दर्शन होते. मंदिरात गाभाऱ्यात जाण्यासाठी २९ दगडी पायऱ्या आहेत.

जमिनीखाली उतरताना मंदिराचे वातावरण अधिक शांत होत जाते. दगडी पायऱ्या, भूमिगत गाभारा आणि समोरचे पवित्र कुंड यामुळे येथे गणेशदर्शनाचा अनुभव इतर मंदिरांपेक्षा पूर्णपणे वेगळा जाणवतो.

---

महाराष्ट्रातील २१ गणेशक्षेत्रांपैकी एक

कळंबचे श्री चिंतामणी गणपती हे महाराष्ट्रातील २१ गणेशक्षेत्रांपैकी एक आणि विदर्भातील अष्टगणेशांपैकी एक आहे. त्यामुळे विदर्भातील गणेशभक्तांसाठी कळंबला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे.

महाराष्ट्रातील अष्टविनायकांपेक्षा विदर्भातील ही गणेशक्षेत्रे वेगळी असून, कळंबचा चिंतामणी त्यातील एक प्रमुख गणेशस्थान मानला जातो.

---

‘चिंतामणी’ म्हणजे चिंता दूर करणारा गणराय

‘चिंतामणी’ हे गणेशाचे एक प्रसिद्ध नाव आहे. भक्तांच्या मनातील चिंता दूर करून मानसिक समाधान देणारा गणराय म्हणून चिंतामणीची श्रद्धेने उपासना केली जाते.

कळंबच्या चिंतामणी मंदिराबाबतही भक्तांची अशीच श्रद्धा आहे की येथे मनोभावे प्रार्थना केल्याने चिंता आणि दुःख दूर होतात. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीतही या श्रद्धेचा उल्लेख आहे.

म्हणूनच संकटाच्या काळात, मनातील इच्छा पूर्ण व्हाव्यात आणि जीवनात सुख-शांती लाभावी यासाठी अनेक भाविक श्री चिंतामणीच्या चरणी येतात.

---

गणेशकुंडाचे अद्भुत वैशिष्ट्य

मंदिराच्या भूमिगत गाभाऱ्यासमोर अष्टकोनी गणेशकुंड आहे. हे कुंड या देवस्थानाच्या धार्मिक वैशिष्ट्यांमध्ये अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

यवतमाळ जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार दर १२ वर्षांनी, हिंदू पंचांगातील आश्विन महिन्यात, गणेशकुंडातील पाण्याची पातळी वाढू लागते आणि पाणी श्री चिंतामणीच्या मूर्तीच्या चरणांपर्यंत पोहोचते. या घटनेला स्थानिक भक्त गंगा श्री गणेशाच्या चरणांना स्पर्श करण्यासाठी येते, अशी श्रद्धा मानतात.

ही घटना घडते तेव्हा कळंबमध्ये देशाच्या विविध भागांतून भाविक येतात आणि मंदिर परिसर भक्तिमय वातावरणाने भरून जातो.

गणेशकुंड आणि मंदिराच्या परिसरातील भूजलरचनेबाबत वैज्ञानिक अभ्यासही करण्यात आले आहेत. त्यामुळे या घटनेला धार्मिक श्रद्धेबरोबरच भूगर्भीय वैशिष्ट्य म्हणूनही उत्सुकतेने पाहिले जाते.

---

श्री चिंतामणीची दक्षिणाभिमुख मूर्ती

गणेशकुंडाच्या समोर मुख्य गर्भगृहात देवेंद्रवरद श्री चिंतामणी गणपतीची दक्षिणाभिमुख मूर्ती विराजमान आहे.

मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना शिवपिंडी असल्याचेही मंदिराच्या वर्णनात नमूद केले आहे. गाभाऱ्याची भूमिगत रचना आणि समोरचे अष्टकोनी गणेशकुंड यामुळे मूर्तीचे दर्शन अधिक वैशिष्ट्यपूर्ण वाटते.

मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर एकाच दगडात चार दिशांना चार गणेशमुख कोरलेली चौमुखी गणेशमूर्ती देखील आहे. ही मूर्ती या मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचे विशेष आकर्षण आहे.

---

इंद्र आणि चिंतामणी गणपतीची पौराणिक कथा

कळंबच्या श्री चिंतामणी गणपतीची स्थापना देवराज इंद्राने केली, अशी पौराणिक श्रद्धा आहे.

गणेशपुराण आणि इतर धार्मिक परंपरेनुसार देवराज इंद्राला महर्षी गौतमांच्या शापामुळे व्याधीचा त्रास झाला. शापमुक्तीसाठी गौतम ऋषींनी इंद्राला गणेशाच्या षडाक्षर मंत्राची उपासना करण्यास सांगितले.

इंद्राने कळंब क्षेत्रात येऊन श्री गणेशाची कठोर तपश्चर्या केली. त्याच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन श्री गणेश प्रकट झाले आणि त्यांनी आपल्या अंकुशाने येथे गणेशकुंड निर्माण केले, अशी कथा सांगितली जाते.

या कुंडातील पाण्याने स्नान केल्यानंतर इंद्राची व्याधी दूर झाली आणि त्याने येथे श्री चिंतामणी गणपतीची स्थापना केली, अशी धार्मिक परंपरा आहे.

याच परंपरेत पुढे गणेशाच्या पूजेसाठी स्वर्गातून गंगेला येथे येण्याचा आदेश मिळाला आणि दर १२ वर्षांनी गंगा गणेशाच्या चरणांना स्पर्श करते, अशी श्रद्धा प्रचलित झाली.

---

कळंब नावाशी जोडलेली परंपरा

कळंबचे प्राचीन नाव कदंब असल्याचे धार्मिक परंपरेत सांगितले जाते. चिंतामणी गणपतीची स्थापना कदंब वृक्षाखाली झाली आणि त्यावरून या क्षेत्राला कदंब नाव मिळाले, अशीही श्रद्धा आहे.

आजचे कळंब हे चक्रवती नदीच्या काठी वसलेले प्राचीन गाव आहे. जिल्हा भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या माहितीतही कळंबचा उल्लेख चक्रवती नदीकाठचे प्राचीन गाव म्हणून करण्यात आला आहे.

---

प्राचीन गणेशक्षेत्राची ओळख

कळंबच्या चिंतामणी मंदिराला अत्यंत प्राचीन धार्मिक परंपरा लाभली आहे. यवतमाळ जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार हे मंदिर सातव्या किंवा आठव्या शतकातील असल्याचे मानले जाते.

भूमिगत गाभारा, दगडी पायऱ्या, अष्टकोनी गणेशकुंड आणि प्राचीन धार्मिक परंपरा यामुळे कळंबचे चिंतामणी क्षेत्र आजही आपल्या ऐतिहासिक आणि धार्मिक वैशिष्ट्यांसह टिकून आहे.

कळंबच्या परिसरात २०२६ मध्ये झालेल्या उत्खननात १०व्या शतकातील असल्याचा प्राथमिक अंदाज असलेले शिवलिंग आणि नंदी सापडल्याचे वृत्तही प्रसिद्ध झाले आहे. त्यामुळे कळंबच्या प्राचीन धार्मिक वारशाबद्दलची उत्सुकता आणखी वाढली आहे.

---

मंदिराची वैशिष्ट्यपूर्ण रचना

मंदिरात प्रवेश केल्यानंतर सभामंडपातून खाली जाणाऱ्या २९ चिरेबंदी दगडी पायऱ्या आहेत. या पायऱ्या उतरल्यावर अष्टकोनी गणेशकुंड आणि त्याच्या समोर मुख्य गर्भगृह दिसते.

मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर चौमुखी गणेशमूर्ती आहे. मंदिराची रचना साधी असून भूमिगत भागातील दगडी बांधकाम आणि गाभाऱ्याची रचना या देवस्थानाला वेगळे स्थापत्यवैशिष्ट्य देते.

---

चिंतामणी जत्रा

कळंब येथे श्री चिंतामणीची जत्रा ही जिल्ह्यातील महत्त्वाच्या धार्मिक जत्रांपैकी एक आहे. जिल्हा भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या माहितीत कळंबची चिंतामणी जत्रा महत्त्वाच्या यात्रांमध्ये नमूद केली आहे.

जत्रेच्या काळात कळंबमध्ये भाविकांची मोठी गर्दी होते. मंदिर परिसरात पूजा, दर्शन आणि धार्मिक कार्यक्रमांमुळे उत्सवाचे वातावरण निर्माण होते.

---

दर १२ वर्षांनी वाढणारे गणेशकुंडाचे पाणी

कळंबच्या चिंतामणी मंदिराची चर्चा महाराष्ट्रभर होण्यामागे गणेशकुंडातील पाण्याची पातळी वाढण्याची घटना हे एक महत्त्वाचे कारण आहे.

गणेशकुंडातील पाणी अचानक वाढत जाते आणि श्री चिंतामणीच्या चरणांपर्यंत पोहोचते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. यवतमाळ जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार ही घटना साधारण १२ वर्षांच्या अंतराने आश्विन महिन्यात घडते.

मागील शतकात १९१८, १९३३, १९४८, १९५८, १९७०, १९८३ आणि १९९५ या वर्षांत अशी घटना घडल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. २०२१ मध्येही कळंबच्या गणेशकुंडातील पाणी वाढल्यामुळे मोठ्या संख्येने भाविक दर्शनासाठी जमले होते. त्या वेळी भूगर्भातील पाणीसाठ्याशी संबंधित वैज्ञानिक कारणांचाही अभ्यास करण्यात आला होता.

---

कळंबला का जावे?

कळंबच्या श्री चिंतामणी गणपतीचे दर्शन घेण्यामागे अनेक विशेष कारणे आहेत.

महाराष्ट्रातील २१ गणेशक्षेत्रांपैकी एक विदर्भातील अष्टगणेशांपैकी एक सुमारे ३० फूटांहून अधिक भूमिगत मंदिर २९ दगडी पायऱ्यांनी खाली जाणारा गाभारा अष्टकोनी गणेशकुंड दक्षिणाभिमुख श्री चिंतामणी दर १२ वर्षांनी गणेशकुंडातील पाणी वाढण्याची धार्मिक परंपरा देवराज इंद्राशी संबंधित पौराणिक कथा चक्रवती नदीच्या काठी असलेले प्राचीन क्षेत्र चिंतामणीची प्रसिद्ध जत्रा मुख्य प्रवेशद्वारावरील चौमुखी गणेशमूर्ती

या वैशिष्ट्यांमुळे कळंब हे विदर्भातील गणेशभक्तांसाठी आवर्जून भेट देण्यासारखे स्थान आहे.

---

कळंब येथे कसे पोहोचाल?

कळंब हे यवतमाळ जिल्ह्यातील तालुक्याचे ठिकाण आहे. हे यवतमाळ–नागपूर मार्गावर असून यवतमाळ शहरापासून सुमारे २३ किलोमीटर अंतरावर असल्याची माहिती उपलब्ध आहे.

### रस्त्याने

यवतमाळहून कळंबकडे रस्त्याने सहज जाता येते. खासगी वाहनाने मंदिरापर्यंत पोहोचणे सोयीचे ठरते.

### सार्वजनिक वाहतूक

यवतमाळ आणि कळंबदरम्यान स्थानिक बससेवा उपलब्ध आहे. प्रवासापूर्वी बसचे अद्ययावत वेळापत्रक तपासणे योग्य ठरेल.

---

कळंब परिसरातील पर्यटन

कळंबला भेट देताना यवतमाळ जिल्ह्यातील इतर धार्मिक आणि निसर्गरम्य स्थळांचाही अनुभव घेता येतो.

यवतमाळ जिल्ह्यात कळंबचे चिंतामणी मंदिर, आर्णीचे कंबलपोश बाबा, केळापूरचे जगदंबा देवी मंदिर यांसारखी धार्मिक स्थळे आहेत. यवतमाळ जिल्ह्यात विविध वनक्षेत्रे आणि निसर्गरम्य ठिकाणेही आहेत.

कळंबच्या परिसरात चक्रवती नदीचा परिसर आणि प्राचीन गावाची रचना पाहता येते.

---

भूमिगत गाभाऱ्यातील श्री चिंतामणीचे दर्शन

कळंबच्या चिंतामणी मंदिरात प्रवेश करताना सर्वप्रथम मंदिराची साधी रचना आणि मुख्य प्रवेशद्वारावरील चौमुखी गणेशमूर्ती लक्ष वेधून घेते.

यानंतर दगडी पायऱ्यांनी खाली उतरताना मंदिराचा अनुभव अधिक गूढ आणि शांत होत जातो. सुमारे ३० फूटांहून अधिक खाली पोहोचल्यानंतर समोर गणेशकुंड दिसते आणि त्याच्या समोर गर्भगृहात श्री चिंतामणीचे दर्शन होते.

जमिनीखालील मंदिर, समोरचे पवित्र कुंड आणि दक्षिणाभिमुख गणेशस्वरूप यामुळे कळंबचे चिंतामणी मंदिर महाराष्ट्रातील इतर गणेश मंदिरांपेक्षा वेगळे ठरते.

---

श्री चिंतामणी — भक्तांच्या श्रद्धेचे प्राचीन स्थान

कळंबचा श्री चिंतामणी हा केवळ एक प्राचीन गणपती मंदिर नाही, तर श्रद्धा, पौराणिक परंपरा आणि अद्भुत मंदिररचनेचा संगम आहे.

जमिनीखाली असलेला गाभारा, २९ दगडी पायऱ्या, अष्टकोनी गणेशकुंड, दक्षिणाभिमुख गणेशमूर्ती आणि दर १२ वर्षांनी पाण्याची पातळी वाढण्याची परंपरा या सर्व गोष्टी कळंबच्या चिंतामणीला एक वेगळी ओळख देतात.

मनातील चिंता श्री गणेशाच्या चरणी अर्पण करून समाधान आणि आशीर्वाद घेण्यासाठी भाविक येथे येतात.

विदर्भातील गणेशभक्तीची आगळी अनुभूती घ्यायची असेल, तर कळंबच्या श्री चिंतामणी गणपतीचे दर्शन नक्की घ्यावे.

---

श्री चिंतामणी गणपती — ओळख एका नजरेत

| वैशिष्ट्य | माहिती | | ------------------------ | -------------------------------------- | | मंदिराचे नाव | श्री चिंतामणी गणपती मंदिर | | ठिकाण | कळंब, जिल्हा यवतमाळ | | नदी | चक्रवती नदी | | विशेष ओळख | भूमिगत गणेश मंदिर | | मंदिराची खोली | सुमारे ३० फूटांहून अधिक भूमिगत | | गाभाऱ्यात जाण्यासाठी | २९ दगडी पायऱ्या | | विशेष रचना | अष्टकोनी गणेशकुंडासमोर गर्भगृह | | गणेशस्वरूप | दक्षिणाभिमुख श्री चिंतामणी | | धार्मिक स्थान | महाराष्ट्रातील २१ गणेशक्षेत्रांपैकी एक | | विशेष स्थान | विदर्भातील अष्टगणेशांपैकी एक | | विशेष धार्मिक परंपरा | दर १२ वर्षांनी गणेशकुंडातील पाणी वाढणे | | प्रमुख धार्मिक उत्सव | श्री चिंतामणी जत्रा | | जवळचे प्रमुख शहर | यवतमाळ |

---

स्रोत

यवतमाळ जिल्हा प्रशासन – धार्मिक स्थळे https://yavatmal.gov.in/धार्मिक-स्थळे/

Yavatmal District Administration – Pilgrimage Places https://yavatmal.gov.in/en/pilgrimage-places/

महाराष्ट्र पर्यटन विभाग – यवतमाळ जिल्हा https://maharashtratourism.gov.in/mr/districts/yavatmal/

GSDA महाराष्ट्र – यवतमाळ जिल्हा https://gsda.maharashtra.gov.in/district-yavatmal/

Pilgrim Data – चिंतामणी गणेश मंदिर, कळंब https://pilgrimdata.in/temple/chintamani-ganesh-temple-kalamb-ta-kalamb-dist-yavatmal/

सनातन संस्था – श्री चिंतामणी, कळंब https://www.sanatan.org/hindi/a/13692.html

लोकसत्ता – कळंबमधील प्राचीन धार्मिक वारसा https://www.loksatta.com/nagpur/in-yavatmal-tenth-century-shivling-and-nandi-discovered-during-excavation-work-in-kalamb-town-rds-00-5646494/