श्री गणेशांचे तत्त्वज्ञान आणि योग
अद्ययावत १७ ऑक्टो, २०२६
श्रीमुद्गलपुराणाचा नववा खंड — योगचरितम्
श्रीमुद्गलपुराणातील पहिल्या आठ खंडांमध्ये आपण श्रीगणेशांच्या विविध अवतारांची चरित्रे ऐकली. प्रत्येक अवताराच्या माध्यमातून एखाद्या आसुरी शक्तीचे शमन, भक्तीचे महत्त्व आणि जीवनातील एका मोठ्या विकारावर मात करण्याचा संदेश आपल्यासमोर येतो.
पण या सर्व कथा ऐकल्यानंतर एक प्रश्न स्वाभाविकपणे मनात येतो—
**श्रीगणेशांचे खरे स्वरूप काय आहे?
योग म्हणजे काय?
मनाला खरी शांती कशी मिळते?
आणि श्रीगणेशांच्या तत्त्वाचा अनुभव कसा घ्यायचा?**
याच प्रश्नांची उत्तरे शोधणारा भाग म्हणजे श्रीमुद्गलपुराणाचा नववा खंड — “योगचरितम्”.
नववा खंड हा केवळ आणखी एक कथा-संग्रह नाही. येथे श्रीगणेशांच्या अवतारांच्या कथांपासून पुढे जात श्रीगणेशतत्त्व, योग, आत्मज्ञान, भक्ती आणि अंतःशांती यांचा विचार केला जातो.
---
श्रीगणेशांचे खरे स्वरूप काय आहे?
नवव्या खंडाच्या सुरुवातीलाच दक्ष श्रीमुद्गल महर्षींना एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारतात.
ते श्रीगणेशांच्या योगस्वरूपाबद्दल जाणून घेऊ इच्छितात. अष्टविनायकांचे स्वरूप काय आहे? स्वानंद म्हणजे काय? अयोग म्हणजे काय? आणि पूर्णयोगातून मिळणारी शांती कोणती?
[नववा खंड — अध्याय १ — श्लोक ४–६]
मुद्गल महर्षी या प्रश्नाचे उत्तर देताना श्रीगणेशांचे स्वरूप केवळ एका मूर्तीपुरते मर्यादित नसल्याचे स्पष्ट करतात.
श्रीगणेशांचे गजवदन, लंबोदर, चार भुजा, पाश-अंकुश, एकदंत आणि इतर रूपचिन्हे ही भक्तांसाठी परिचित आहेत; परंतु या साकार रूपामागे एक व्यापक तत्त्व आहे.
नवव्या खंडात श्रीगणेशांना “स्वसंवेद्यरूप” आणि “निजानन्दयोग” यांच्याशी जोडले आहे.
[नववा खंड — अध्याय १ — श्लोक १९–३९]
सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर—
श्रीगणेशांचे बाह्य रूप आपण भक्तीने पाहतो; पण नववा खंड त्या रूपामागील तत्त्व समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो.
---
अयोग म्हणजे काय?
नवव्या खंडाचा दुसरा अध्याय “अयोगचरित” या नावाने आहे.
“अयोग” हा शब्द ऐकल्यावर सामान्य माणसाला तो “योगाच्या विरुद्ध” असा वाटू शकतो. पण येथे तसा साधा अर्थ नाही.
मुद्गलपुराणात अयोगाचा संबंध माया आणि तिच्यामुळे निर्माण होणाऱ्या बंधनांपासून निवृत्तीशी जोडला आहे.
[नववा खंड — अध्याय २ — श्लोक १–१९]
याच संदर्भात स्वानंद श्रीगणेशांची भक्ती करतात आणि मायिक दुःखातून मुक्त होऊन निवृत्तीचे सुख मिळावे अशी प्रार्थना करतात.
त्यांच्या स्तुतीत श्रीगणेशांचे असे स्वरूप वर्णन केले आहे, जे नेहमीच्या भेद, रूप आणि कल्पनांच्या पलीकडचे आहे.
[नववा खंड — अध्याय २ — श्लोक २१–४१]
यातून एक साधा संदेश समोर येतो—
मनुष्याला दुःख देणाऱ्या बाह्य गोष्टींपेक्षा त्यांच्याशी जोडलेले मन आणि त्यातून निर्माण होणारे बंधन अधिक महत्त्वाचे आहे. त्या बंधनातून मुक्त होण्याचा मार्ग म्हणजे निवृत्ती.
---
श्रीगणेशांचे गजवदन आणि त्यामागील तत्त्व
नवव्या खंडात श्रीगणेशांच्या रूपाचे एक वेगळे तात्त्विक विवेचन केले आहे.
दक्षांना पडलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देताना मुद्गल महर्षी श्रीगणेशांच्या सगुण आणि निर्गुण स्वरूपाचा विचार मांडतात.
श्रीगणेशांचे गजवदन, एकदंत, त्रिनेत्र, चतुर्भुज आणि लंबोदर असे रूप वर्णन केले जाते; परंतु त्याच वेळी त्यांच्या स्वरूपाला केवळ बाह्य रूपात बांधून ठेवता येत नाही, असेही सांगितले जाते.
[नववा खंड — अध्याय २ — श्लोक १२–१९]
म्हणून नवव्या खंडातील श्रीगणेश म्हणजे केवळ मंदिरातील मूर्ती नव्हे.
मूर्ती हे भक्तीचे माध्यम आहे; आणि त्या माध्यमातून जाणवणारे श्रीगणेशतत्त्व हा नवव्या खंडाचा अधिक खोल विषय आहे.
---
पूर्णयोग म्हणजे काय?
नवव्या खंडाचा चौथा अध्याय “पूर्णयोगचरितवर्णनम्” या नावाने आहे.
[नववा खंड — अध्याय ४]
येथे योगाचा विचार आणखी पुढे जातो.
अयोगामध्ये मायिक बंधनांपासून निवृत्तीचा विचार आहे, तर पूर्णयोगामध्ये श्रीगणेशतत्त्वाशी पूर्ण संबंध समजून घेण्याचा मार्ग सांगितला जातो.
मुद्गलपुराणात श्रीगणेशांना पूर्णयोगाचे प्रवर्तक म्हणून वर्णन केले आहे.
[नववा खंड — अध्याय ३ — श्लोक १०८–११२]
याचा सामान्य भाषेतील अर्थ असा घेता येईल—
मनातील भ्रम, भेद आणि अस्थिरता कमी होत गेली आणि मन श्रीगणेशतत्त्वाशी जोडले गेले, तर साधकाला अधिक स्थिर आणि शांत अवस्था प्राप्त होते.
---
योगगीता — श्रीगणेशांकडून योग समजून घेण्याचा मार्ग
नवव्या खंडातील एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग म्हणजे योगगीता.
पाचव्या अध्यायापासून योगगीतेचा प्रारंभ होतो.
दक्ष श्रीमुद्गल महर्षींना स्पष्टपणे सांगतात की आधी सांगितलेले गणेशतत्त्व आणि योगाचे ज्ञान त्यांना पूर्णपणे समजलेले नाही. त्यामुळे तेच ज्ञान अधिक सोप्या पद्धतीने सांगावे, अशी त्यांची विनंती असते.
[नववा खंड — अध्याय ५ — श्लोक १–२]
यानंतर योगगीतेमध्ये योगाचा विस्तृत विचार केला जातो.
---
योग म्हणजे फक्त आसन नाही
आज “योग” म्हटले की अनेकांच्या मनात व्यायाम, आसने किंवा श्वासाचे प्रकार येतात.
परंतु नवव्या खंडातील योगाचा विषय त्यापेक्षा खूप व्यापक आहे.
येथे मन, चित्त, ज्ञान, भक्ती, ध्यान, आत्मबोध, शांती आणि ब्रह्मतत्त्व यांचा विचार केला जातो.
योगाच्या अनुभवातून मनाला शांती कशी मिळते, याचे स्वतंत्र विवेचनही नवव्या खंडात आहे.
[नववा खंड — अध्याय ६]
म्हणजेच या खंडातील योगाचा मुख्य केंद्रबिंदू केवळ शरीर नसून मन आणि आत्मिक अनुभव आहे.
---
अस्थिर मनापासून शांत मनाकडे
मानवी मन सतत काही ना काही विचार करत असते.
कधी इच्छा, कधी भीती, कधी राग, कधी मोह, कधी अपेक्षा आणि कधी भूतकाळातील आठवणी मनाला अस्थिर करतात.
नवव्या खंडातील योगविचार या अस्थिर मनाकडे विशेष लक्ष देतो.
चित्ताची अवस्था समजून घेणे, त्यातील चंचलता कमी करणे आणि अंतर्मुख होणे हा योगमार्गाचा महत्त्वाचा भाग म्हणून येथे विवेचन केले आहे.
याच संदर्भात “चित्तभूमिनिरोध” या संकल्पनेवर आधारित योगविचार पुढे मांडला जातो.
[नववा खंड — अध्याय ५]
सोप्या शब्दांत—
मन बाहेरच्या असंख्य गोष्टींमध्ये सतत धावत राहण्याऐवजी हळूहळू स्थिर होऊ लागले, तर साधकाला अंतःशांतीचा अनुभव येऊ शकतो.
---
ज्ञान आणि भक्ती यांचा संगम
नववा खंड केवळ ज्ञानमार्गावर भर देत नाही.
श्रीगणेशांची भक्ती, मंत्र, ध्यान आणि उपासना यांनाही येथे महत्त्व दिले आहे.
योगगीतेच्या पुढील भागात भक्तीचे रहस्य स्वतंत्रपणे सांगितले आहे.
[नववा खंड — अध्याय १६]
यामुळे नवव्या खंडातील साधना ही केवळ तत्त्वज्ञान समजून घेण्यापुरती राहत नाही.
ज्ञानाने श्रीगणेशतत्त्व समजून घ्यायचे आणि भक्तीने त्या तत्त्वाशी मन जोडायचे, अशी दिशा या खंडातून दिसते.
---
श्रीगणेशांची भक्ती का करावी?
नवव्या खंडाच्या सुरुवातीलाच ब्रह्मरूपांनी श्रीगणेशांची उपासना केल्याचे वर्णन येते.
ते श्रीगणेशांकडे भक्ती आणि त्यांच्या तत्त्वाचे ज्ञान मागतात.
[नववा खंड — अध्याय १ — श्लोक ४०–५५]
नंतर श्रीगणेश त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न होतात.
यातून नववा खंड एक महत्त्वाची गोष्ट सांगतो—
श्रीगणेशांची उपासना ही केवळ बाह्य इच्छा पूर्ण करण्यासाठी नसून, मनातील मोह आणि अज्ञान दूर करून अंतर्मुख होण्यासाठीही आहे.
---
नववा खंड सामान्य माणसाला काय सांगतो?
नववा खंड अत्यंत तात्त्विक आहे. तरी त्यातील मुख्य संदेश सामान्य माणसालाही सहज समजून घेता येतो.
१. बाह्य जगाबरोबर मनाकडेही पाहा
आपण बाहेरच्या समस्या सोडवण्याचा प्रयत्न करतो; पण मनातील अस्थिरता, मोह आणि भ्रम समजून घेणेही आवश्यक आहे.
२. श्रीगणेशांचे रूप भक्तीचे प्रवेशद्वार आहे
गजवदन, एकदंत, लंबोदर आणि चतुर्भुज हे श्रीगणेशांचे परिचित रूप आहे; पण त्यामागील तत्त्व समजून घेणे हा पुढचा आध्यात्मिक टप्पा आहे.
३. योग म्हणजे अंतर्मुख होण्याचा मार्ग
योग म्हणजे केवळ शारीरिक आसने नाहीत. मन, चित्त, ज्ञान आणि आत्मबोध यांचाही त्यात समावेश आहे.
४. भक्ती आणि ज्ञान एकमेकांपासून वेगळे नाहीत
श्रीगणेशांना समजून घेण्यासाठी ज्ञान आवश्यक आहे आणि त्या तत्त्वाशी मन जोडण्यासाठी भक्ती महत्त्वाची आहे.
५. अंतिम ध्येय अंतःशांतीचे आहे
नवव्या खंडातील योगविचाराचा केंद्रबिंदू मनातील अस्थिरता दूर करून शांतीकडे जाणे हा आहे.
---
नवव्या खंडाची विशेषता
मुद्गलपुराणाच्या पहिल्या आठ खंडांमध्ये आपल्याला श्रीगणेशांच्या अवतारांची चरित्रे कथारूपाने ऐकायला मिळतात.
नवव्या खंडात मात्र कथांचा केंद्रबिंदू बदलतो.
येथे प्रश्न असा राहत नाही की—
“श्रीगणेशांनी कोणत्या असुराचे शमन केले?”
तर प्रश्न होतो—
“श्रीगणेशांचे स्वरूप काय आहे?”
“मनुष्याला त्या स्वरूपाची अनुभूती कशी होईल?”
“योग म्हणजे काय?”
“मनाला शांती कशी मिळेल?”
याच प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न म्हणजे योगचरित.
---
नववा खंड म्हणजे मुद्गलपुराणाचा तात्त्विक परिपाक
श्रीमुद्गलपुराणाच्या नवव्या खंडात अयोग, गणेशस्वरूप, पूर्णयोग, योगगीता, चित्त, ज्ञान, भक्ती, ध्यान आणि शांती यांचा विस्तृत विचार केला आहे.
नववा खंड स्वतःला योगात्मक आणि पूर्णयोगप्रदायक असा संबोधतो.
[नववा खंड — अध्याय ४० — श्लोक १–१४]
यामुळे पहिल्या आठ खंडांमधून आलेल्या श्रीगणेशभक्तीला नववा खंड एका अधिक खोल तात्त्विक दिशेने घेऊन जातो.
**कथा आपल्याला श्रीगणेशांकडे घेऊन येतात;
भक्ती आपले मन श्रीगणेशांशी जोडते;
आणि योग त्या तत्त्वाचा अंतर्मुख अनुभव घेण्याचा मार्ग दाखवतो.**
---
श्रीमुद्गलपुराणाची सांगता
नवव्या खंडाचा शेवटचा, म्हणजे ४१वा अध्याय “पुराणसमाप्तिवर्णनम्” या नावाने आहे.
[नववा खंड — अध्याय ४१]
या अंतिम भागात मुद्गलपुराणाचे महत्त्व आणि त्यातील श्रीगणेशतत्त्वाचा विचार पुन्हा अधोरेखित केला जातो.
शेवटी नवव्या खंडासह संपूर्ण श्रीमुद्गलपुराणाची सांगता होते.
[नववा खंड — अध्याय ४१ — श्लोक ५८–५९]
अशा प्रकारे नववा खंड म्हणजे श्रीमुद्गलपुराणाचा शेवटचा टप्पा आणि योग, भक्ती, ज्ञान व श्रीगणेशतत्त्वाच्या चिंतनातून अंतःशांतीकडे नेणारा भाग आहे.
---
नवव्या खंडाचा एक वाक्यात सारांश
“श्रीगणेशांचे बाह्य रूप भक्तीने जाणून घेतल्यानंतर, त्यांच्या व्यापक तत्त्वाचा योग, ज्ञान आणि भक्तीच्या माध्यमातून अंतर्मुख होऊन अनुभव घेण्याचा मार्ग म्हणजे श्रीमुद्गलपुराणाचा नववा खंड — योगचरितम्.”
🙏 श्रीगणेशार्पणमस्तु!
संबंधित लेख
अधिक शोधा
अधिक वाचनासाठी लेख