श्री गणेशाचा दुसरा अवतार एकदंत अवतार

##श्री एकदंत अवतार

मदासुराचा पराभव, शरणागती आणि धर्मसंस्थापनेची कथा

श्रीगणेशांच्या प्रमुख आठ अवतारांमध्ये श्री एकदंत अवतार हा दुसरा अवतार आहे. प्रथम अवतार म्हणून श्री वक्रतुण्डांचे चरित्र सांगितल्यानंतर मुद्गल पुराणात श्री एकदंत अवताराचे चरित्र सांगितले जाते. या अवताराचा संबंध मदासुराशी असून, श्री एकदंतांचे वाहन मूषक असल्याचे पुराणात वर्णन आहे.

[प्रथम खंड — अध्याय २० — श्लोक ४–६]

श्री वक्रतुण्ड अवताराच्या कथेनंतर जेव्हा श्री एकदंत अवताराचे चरित्र विचारले जाते, तेव्हा मुद्गल पुराणाच्या द्वितीय खंडाची सुरुवात होते. या खंडाच्या पहिल्या अध्यायात प्रथम सृष्टीच्या आरंभीचा एक वेगळा प्रसंग सांगितला आहे. श्रीब्रह्मदेवांनी सृष्टीची निर्मिती कशी आरंभली, श्रीगणेशांचे त्यांना कसे दर्शन झाले आणि सृष्टीची रचना कशी पुढे सुरू झाली, याचे वर्णन तेथे येते. त्यानंतर पुढील अध्यायांमध्ये श्री एकदंत अवताराशी संबंधित कथा पुढे येते.

[द्वितीय खंड — अध्याय १]

या कथेमध्ये पुढे मदासुराचा जन्म, त्याची वाढ, तपश्चर्या, देवी शक्तींकडून मिळालेले वरदान, त्रैलोक्यावर त्याने मिळवलेला अधिकार, धर्माचा झालेला लोप आणि शेवटी श्री एकदंतांनी केलेले त्याचे शमन—असा क्रम येतो.

मदासुराच्या उत्पत्तीची कथा

एका प्रसंगी महर्षी च्यवनांचा जन्म एका अद्भुत प्रसंगातून झाला. महर्षी भृगूंच्या आश्रमात घडलेल्या घटनेत महर्षी च्यवन त्यांच्या मातृगर्भातून बाहेर आले आणि त्यांच्या तेजामुळे त्या राक्षसाचा नाश झाला. त्यानंतर महर्षी भृगूंनी आपल्या पुत्राचे नाव च्यवन असे ठेवले.

पुढे महर्षी च्यवनांनी कठोर तपश्चर्या केली. त्यांच्या तपश्चर्येच्या आणि त्या काळात घडलेल्या एका यज्ञप्रसंगाच्या कथेत मद नावाच्या शक्तिशाली अस्तित्वाची निर्मिती झाली. महर्षी च्यवनांनी आपल्या तपोबलातून निर्माण केलेल्या या मदामुळे श्री इंद्रदेवांनाही भय निर्माण झाले.

यज्ञाच्या वेळी निर्माण झालेला मद अत्यंत भयंकर स्वरूपाचा होता. त्याचे मुख विशाल आणि विकराळ होते. तो श्री इंद्रदेवांना गिळण्यासाठी पुढे सरसावला. भयभीत झालेले श्री इंद्रदेव महर्षी च्यवनांच्या शरण गेले. महर्षी च्यवनांनी त्यांना अभय दिले आणि आपल्या तपोबलाने त्या मदाला थांबवले.

[द्वितीय खंड — अध्याय ४२ — श्लोक १–१२]

यानंतर महर्षी भृगूंनी महर्षी च्यवनांना त्यांच्या तपश्चर्येतून निर्माण झालेल्या मदाचा त्याग करण्याचा उपदेश केला. तपोबलातून निर्माण झालेला गर्व आणि मद मनुष्याला योग्य मार्गापासून दूर नेऊ शकतो, असे त्यांनी आपल्या पुत्राला समजावले.

[द्वितीय खंड — अध्याय ४२ — श्लोक १५–१९]

पुढे हा मदासुर म्हणून ओळखला जाऊ लागला. त्याने आपल्या सामर्थ्याचा उपयोग करून संपूर्ण ब्रह्मांडावर राज्य मिळवण्याची इच्छा व्यक्त केली.

मदासुराची शुक्राचार्यांकडे भेट

मदासुराने शक्तिशाली होण्यासाठी मार्ग शोधण्यास सुरुवात केली. तो शुक्राचार्यांकडे गेला. त्याने त्यांना नमस्कार करून स्वतःला महर्षी च्यवनांपासून उत्पन्न झालेला असल्याचे सांगितले आणि आपल्याला शिष्य म्हणून स्वीकारण्याची विनंती केली.

मदासुराला संपूर्ण ब्रह्मांडावर राज्य करण्याची इच्छा होती. शुक्राचार्यांनी त्याची इच्छा जाणून त्याला शक्तीचा मंत्र दिला. त्यानंतर मदासुर वनात गेला आणि देवी शक्तींची कठोर तपश्चर्या करू लागला.

[द्वितीय खंड — अध्याय ४४ — श्लोक १–१४]

त्याची तपश्चर्या अत्यंत कठोर होती. दीर्घ काळ निराहार राहून तो देवी शक्तींचे ध्यान करीत राहिला. त्याच्या शरीराभोवती वारूळ तयार झाले, वेली आणि झाडांनी त्याचे शरीर झाकले, तरीही त्याची तपश्चर्या सुरूच राहिली.

अशा प्रकारे पाच हजार दिव्य वर्षे तपश्चर्या केल्यानंतर देवी शक्ती त्याच्यावर प्रसन्न झाल्या. त्या सिंहावर आरूढ होऊन आपल्या शक्तींसह त्याच्यासमोर प्रकट झाल्या.

[द्वितीय खंड — अध्याय ४४ — श्लोक ११–१९]

मदासुराने देवी शक्तींचे दर्शन घेतले आणि भक्तिभावाने त्यांची स्तुती केली.

त्याच्या कठोर तपश्चर्येने आणि स्तुतीने प्रसन्न होऊन देवी शक्तींनी त्याला वर मागण्यास सांगितले.

मदासुराने अत्यंत मोठ्या इच्छा व्यक्त केल्या. त्याने आपल्याला मृत्यू येऊ नये, संपूर्ण त्रैलोक्याचे राज्य मिळावे आणि आपल्या इच्छेनुसार सर्व काही सिद्ध व्हावे, अशी मागणी केली.

देवी शक्तींनी त्याला वरदान दिले. त्याला ब्रह्मांडाचे राज्य, आरोग्य आणि युद्धामध्ये पराभूत करणे अत्यंत कठीण असे सामर्थ्य प्राप्त झाले.

[द्वितीय खंड — अध्याय ४४ — श्लोक २९–३९]

मदासुराचा राज्याभिषेक

वरदान मिळाल्यानंतर मदासुर आपल्या स्थानावर परतला. त्याने सालसा हिच्याशी विवाह केला आणि विलासद नावाचे नगर वसवले.

त्याच्याकडे चार प्रमुख मंत्री होते—बाण, त्रिपुर, तारक आणि शंख.

शुक्राचार्यांनी ब्राह्मणांसह मदासुराचा राज्याभिषेक केला. त्यानंतर मदासुर दैत्य, राक्षस आणि असुरांचा अधिपती झाला.

त्याला तीन पुत्र झाले—विलासी, लोलुप आणि धनप्रिय.

मदासुराच्या मनात आता आपल्या सामर्थ्याचा मोठा अभिमान निर्माण झाला होता. त्याने आपले राज्य अधिकाधिक विस्तारण्याचा निर्णय घेतला.

[द्वितीय खंड — अध्याय ४४ — श्लोक ४०–४६]

त्रैलोक्यविजयाची सुरुवात

मदासुराने आपल्या सैन्यासह दिग्विजयासाठी प्रयाण केले. त्याचे सैन्य अत्यंत विशाल आणि विविध अस्त्र-शस्त्रांनी सज्ज होते.

प्रथम त्याने पृथ्वीवर विजय मिळवला. अनेक राजांनी त्याच्याशी युद्ध केले, काही युद्धात पराभूत झाले, तर काहींनी त्याच्या शरणागतीचा मार्ग स्वीकारला.

संपूर्ण पृथ्वी जिंकल्यानंतर मदासुराने स्वर्गावर विजय मिळवण्याचा निर्णय घेतला. त्याचे सैन्य स्वर्गात पोहोचले आणि देवतांच्या उद्यानांचा नाश करू लागले.

श्री इंद्रदेवांनी युद्धाची तयारी केली. त्यांनी देवगुरु बृहस्पतींची भेट घेतली. परंतु देवगुरु बृहस्पतींनी मदासुराला मिळालेल्या देवी शक्तींच्या वरदानाची जाणीव करून दिली आणि देवतांना स्वर्ग सोडण्यास सांगितले.

देवतांनी स्वर्गाचा त्याग केला आणि मदासुराने अमरावतीवर अधिकार मिळवला. तो श्री इंद्रदेवांच्या आसनावर विराजमान झाला.

[द्वितीय खंड — अध्याय ४५ — श्लोक १–२१]

यानंतर मदासुराने ब्रह्मलोकाकडे प्रयाण केले. श्रीब्रह्मदेवांनीही त्याच्या भयामुळे आपले स्थान सोडले.

त्यानंतर मदासुर वैकुंठाकडे गेला. भगवान श्रीविष्णूंनीही त्याच्या आगमनाची माहिती मिळताच वैकुंठाचा त्याग केला.

अशा प्रकारे मदासुराने पृथ्वी, स्वर्ग, ब्रह्मलोक आणि वैकुंठावरही आपला अधिकार प्रस्थापित केला.

[द्वितीय खंड — अध्याय ४५]

मदासुराने पुढे आपल्या पुत्रांना आणि प्रमुख असुरांना देवतांच्या स्थानांवर नियुक्त केले. त्याचा प्रभाव संपूर्ण ब्रह्मांडात पसरला.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५० — श्लोक ४४–४८]

धर्माचा लोप

मदासुराच्या विजयामुळे केवळ देवतांची स्थानेच बदलली नाहीत, तर हळूहळू धर्माचाही लोप होऊ लागला.

मदासुराच्या आदेशाने त्याचा मंत्री त्रिपुराने लोकांच्या धार्मिक कर्मांमध्ये अडथळे निर्माण करण्यास सुरुवात केली. यज्ञ, तीर्थक्षेत्रे, देवतांची मंदिरे आणि धार्मिक आचार यांना बाधा येऊ लागली.

अनेक ऋषींना त्रास सहन करावा लागला. काहींना वनात जावे लागले, तर काहींना मदासुराच्या आज्ञेचे पालन करण्यास भाग पाडले गेले.

हळूहळू लोक आपल्या स्वधर्मापासून दूर जाऊ लागले. यज्ञांमधील स्वाहा, वषट्कार आणि स्वधर्माशी संबंधित आचार थांबू लागले.

संपूर्ण जगात अस्वस्थता निर्माण झाली.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५० — श्लोक ४४–४८; अध्याय ५१ — श्लोक १–३०]

देवतांनी मदासुराचा पराभव करण्यासाठी उपाय शोधण्यास सुरुवात केली. त्याच वेळी महान योगी सनत्कुमार तेथे आले.

देवतांनी सनत्कुमारांना नमस्कार करून मदासुराच्या पराभवाचा मार्ग विचारला. त्यांनी आपली अवस्था सांगितली आणि धर्मनिष्ठ जीवांचे रक्षण करण्यासाठी उपाय सांगण्याची प्रार्थना केली.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५१ — श्लोक ३१–४२]

श्रीगणेशांच्या आराधनेचा मार्ग

देवतांची प्रार्थना ऐकून सनत्कुमारांनी त्यांना श्रीगणेशांची आराधना करण्याचा मार्ग सांगितला.

त्यांनी सांगितले की सर्व देवतांनी आदरपूर्वक श्रीगणेशांची पूजा करावी. श्रीगणेशांच्या कृपेने मदासुराचा पराभव होईल.

देवतांनी श्रीगणेशांची उपासना कोणत्या स्वरूपात करावी, अशी विचारणा केली. त्यावर सनत्कुमारांनी एकाक्षर मंत्राने श्रीगणेशांची आराधना करण्यास सांगितले.

त्यांनी श्री एकदंतांचे ध्यानरूपही सांगितले—

श्री एकदंत चार भुजांनी युक्त, गजवदन, महोदर, सिद्धी-बुद्धीसह आणि मूषकावर आरूढ असे आहेत. त्यांच्या हातात पाश, परशु, कमळ आणि अभयमुद्रा आहेत. ते भक्तांना वर देणारे आणि अभक्तांचा नाश करणारे आहेत.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५२ — श्लोक १–१५]

सनत्कुमारांनी हा उपदेश करून तेथून प्रयाण केले.

यानंतर देवता आणि ऋषींनी श्री एकदंतांची दीर्घकाळ कठोर तपश्चर्या केली. कोणी पानांवर राहिले, कोणी निराहार राहिले, तर कोणी वायू किंवा जलावर राहून तप केले. ध्यान, जप आणि होम यांद्वारे त्यांनी श्री एकदंतांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.

शंभर वर्षांची तपश्चर्या पूर्ण झाल्यानंतर श्री एकदंत देवता आणि ऋषींसमोर प्रकट झाले.

देवता आणि ऋषींनी डोळे उघडून पाहिले, तेव्हा त्यांना मूषकावर आरूढ असलेले श्री एकदंत गजानन दिसले. त्यांनी भक्तिभावाने श्री एकदंतांना नमस्कार केला आणि त्यांची पूजा व स्तुती केली.

श्री एकदंतांनी देवता आणि ऋषींना वर मागण्यास सांगितले.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५२ — श्लोक १६–२८]

देवतांनी मदासुराच्या अत्याचारातून मुक्त करण्याची प्रार्थना केली. श्री एकदंतांनी त्यांची प्रार्थना स्वीकारली.

श्री एकदंतांचे मदासुरासमोर आगमन

श्री एकदंतांनी देवता आणि ऋषींना वरदान दिल्यानंतर काही काळाने नारदमुनी मदासुराकडे गेले.

नारदमुनींनी मदासुराला सांगितले की देवता आणि ऋषींनी दीर्घकाळ श्रीगणेशांची तपश्चर्या केली आहे आणि श्रीगणेश त्यांच्यावर प्रसन्न झाले आहेत. देवतांनी मदासुराच्या पराभवासाठी श्रीगणेशांकडे प्रार्थना केली असून, श्री एकदंत त्याचा पराभव करण्यासाठी येणार आहेत, असे नारदमुनींनी सांगितले.

हे ऐकून मदासुर क्रोधित झाला. त्याने आपले सैन्य तयार केले आणि देवतांचा नाश करण्यासाठी प्रयाण केले.

तेव्हा अचानक त्याच्या सैन्याच्या जवळ श्री एकदंत प्रकट झाले.

मूषकावर आरूढ, गजवदन, चार भुजांनी युक्त आणि शस्त्रे धारण केलेले श्री एकदंतांचे तेजस्वी रूप पाहून असुरांना आश्चर्य वाटले आणि त्यांच्यामध्ये भीती निर्माण झाली.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५३ — श्लोक १–१६]

मदासुराने आपल्या दूताला श्री एकदंतांकडे पाठवले. दूताने नमस्कार करून श्री एकदंतांना त्यांच्या आगमनाचे कारण विचारले.

त्यावर श्री एकदंतांनी सांगितले—

ते स्वानंदधामातून आले आहेत. मदासुराचा पराभव करण्यासाठी आणि देवतांच्या सुखासाठी ते येथे आले आहेत.

श्री एकदंतांनी मदासुराला संदेश देताना सांगितले की, जर त्याला आपले जीवन सुरक्षित ठेवायचे असेल, तर त्याने त्यांच्या शरण यावे, देवतांशी असलेले वैर सोडावे आणि आपल्या नगरात परत जावे.

देवता आपल्या यज्ञभागाचे ग्रहण करतील, असुर पाताळातील भोग भोगतील आणि संपूर्ण जग आपल्या स्वधर्माचे पालन करून सुखी राहावे—हा श्री एकदंतांचा हेतू होता.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५३ — श्लोक १७–२५]

मदासुराचा पराभव

श्री एकदंतांचा संदेश ऐकून मदासुराला क्रोध आला. त्याने शस्त्रास्त्रांसह युद्ध करण्याचा निर्णय घेतला.

मदासुराने श्री एकदंतांवर एक प्रचंड अस्त्र सोडले. श्री एकदंतांनी आपल्या परशूचा प्रहार करून ते अस्त्र नष्ट केले.

श्री एकदंतांच्या परशूमध्ये असलेले तेज पाहून असुर भयभीत झाले. त्यांना श्री एकदंतांचे सामर्थ्य जाणवू लागले.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५३ — श्लोक २७–३२]

मदासुराला मात्र आपल्या वरदानाचा अभिमान होता. तो श्री एकदंतांशी युद्ध करण्यासाठी पुढे आला.

युद्धाच्या वेळी श्री एकदंतांचे दिव्य सामर्थ्य पाहून मदासुराच्या मनातील गर्व हळूहळू दूर होऊ लागला. त्याला श्री एकदंतांच्या स्वरूपामागील ब्रह्मतत्त्वाची जाणीव झाली.

त्याच्या अंतःकरणात एक विचार स्पष्ट होऊ लागला—ज्यांना तो एक साधे गजवदन असलेले देवस्वरूप समजत होता, ते प्रत्यक्षात ब्रह्मस्वरूप आहेत.

ही जाणीव होताच त्याच्या मनातील अहंकार ढासळला.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५३ — श्लोक ४३–५१]

मदासुराची शरणागती

श्री एकदंतांचे दिव्य स्वरूप आणि परशूचे सामर्थ्य पाहून मदासुराला आपल्या सामर्थ्याचा अभिमान राहिला नाही.

त्याने प्रथम श्री एकदंतांच्या परशूची स्तुती केली. त्यानंतर तो श्री एकदंतांच्या शरण गेला.

मदासुराने श्री एकदंतांना साष्टांग नमस्कार केला, त्यांची पूजा केली आणि भक्तिभावाने स्तुती केली.

त्याने प्रार्थना केली—

“हे श्री एकदंत प्रभो, मी आपल्या शरण आलो आहे. माझे रक्षण करा. मला आपल्या चरणी भक्ती द्या.”

श्री एकदंतांनी मदासुराच्या अंतःकरणातील बदल पाहिला. त्याचा आसुरी भाव दूर झाला होता आणि त्याच्या मनात शरणागती व भक्ती निर्माण झाली होती.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५४ — श्लोक १–२०]

तेव्हा श्री एकदंतांनी मदासुराला सांगितले की ते त्याचा नाश करण्यासाठी क्रोधाने आले होते; परंतु जो त्यांच्या शरण येतो, त्याचा नाश ते करीत नाहीत.

मदासुराने श्री एकदंतांच्या आज्ञेनुसार आपल्या स्थानावर राहावे, देवतांशी असलेले वैर सोडावे आणि श्री एकदंतांच्या भक्तीत राहावे, अशी आज्ञा त्यांनी दिली.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५४ — श्लोक २१–२५]

मदासुराने त्यानंतर श्री एकदंतांकडे एकच महत्त्वाचा वर मागितला—श्री एकदंतांच्या चरणी दृढ भक्ती.

श्री एकदंतांनी त्याची इच्छा पूर्ण केली.

त्यांनी मदासुराला सांगितले की ज्या कार्याच्या आरंभी श्री एकदंतांचे स्मरण किंवा पूजन केले जाईल, तेथे मदासुराने शांतपणे त्या कार्याचे रक्षण करावे.

आणि जेथे श्री एकदंतांचे स्मरण किंवा पूजन केले जाणार नाही आणि आसुरी भावाने कर्म केले जाईल, तेथे त्या कर्माचे फळ त्याने भोगावे.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५४ — श्लोक २६–३२]

मदासुराने श्री एकदंतांच्या आज्ञेला मान्यता दिली आणि त्यांना नमस्कार करून आपल्या नगराकडे प्रयाण केले.

त्याच्यासोबत असलेले काही प्रमुख असुर पाताळात निघून गेले आणि देवता आपल्या-आपल्या स्थानावर परतल्या.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५४ — श्लोक ३२–३३]

मदासुर शांत होतो

मदासुर शांत झालेला पाहून भगवान श्रीविष्णूंसह देवता आणि भृगुमुनींसह अनेक योगी श्री एकदंतांकडे आले.

त्यांनी श्री एकदंतांची पूजा केली आणि त्यांची स्तुती केली. श्री एकदंतांनी त्यांना वरदान दिले.

देवतांनी श्री एकदंतांकडे दृढ भक्ती आणि संकटाच्या वेळी त्यांच्या संरक्षणाची प्रार्थना केली. श्री एकदंतांनी त्यांची प्रार्थना स्वीकारली.

त्यानंतर श्री एकदंत अंतर्धान पावले आणि देवता व ऋषी आपल्या-आपल्या स्थानावर परतले. त्यांनी स्वधर्माचे पालन करत श्री एकदंतांची भक्ती सुरू ठेवली.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५५ — श्लोक १–३९]

मुद्गल पुराणाच्या या कथेत मदासुराचा अंत झाल्याचे सांगितलेले नाही. उलट, त्याचा आसुरी भाव दूर झाला, तो शांत झाला आणि श्री एकदंतांच्या भक्तीत स्थित झाला, असे स्पष्टपणे सांगितले आहे.

म्हणून श्री एकदंत अवताराचे चरित्र हे केवळ एका असुराच्या पराभवाची कथा नाही. मदासुराच्या अंतःकरणातील मद आणि अहंकार दूर होऊन त्याने श्री एकदंतांच्या चरणी शरणागती पत्करली, ही या कथेची महत्त्वाची परिणती आहे.

शेवटी मुद्गल पुराणात श्री एकदंतांचे महत्त्व सांगताना असे स्पष्ट केले आहे की, श्री एकदंत विविध अवतार धारण करून जगाचे पालन करतात आणि धर्मरक्षणासाठी कार्य करतात.

[द्वितीय खंड — अध्याय ५५ — श्लोक ४०–५२]

---

📚 पुराणातील संदर्भ, मूळ श्लोक आणि अर्थ

१. श्री एकदंत अवताराचा परिचय

प्रथम खंड — अध्याय २० — श्लोक ६

«एकदन्तावतारो वै देहिनां ब्रह्मधारकः ।

मदासुरस्य हन्ता स आखुवाहनगः स्मृतः ॥»

अर्थ: श्री एकदंत हा श्रीगणेशांचा अवतार असून ते ब्रह्मस्वरूपाचे धारण करणारे आहेत. मदासुराशी संबंधित हा अवतार असून त्यांचे वाहन मूषक आहे.

---

२. श्री एकदंताचे चरित्र सांगण्याची विनंती

द्वितीय खंड — अध्याय १ — श्लोक १–१८

«श्रुत्वा श्रुत्वा न नस्तृप्तिर्जायतेऽमृतपानवत् ।

अतस्त्वमेकदन्तस्य चरित्रं वद साम्प्रतम् ॥ ३॥»

अर्थ: श्री वक्रतुण्डांचे चरित्र ऐकल्यानंतर ऋषींना श्री एकदंतांचे चरित्र ऐकण्याची इच्छा झाली. त्यामुळे त्यांनी श्री एकदंतांच्या चरित्राचे वर्णन करण्याची विनंती केली.

---

३. मदासुराची उत्पत्ती

द्वितीय खंड — अध्याय ४२ — श्लोक ६–१२

मदासुर हा महर्षी च्यवनांशी संबंधित कथेतून पुढे प्रकट होतो. महर्षी च्यवनांनी आपल्या तपोबलातून निर्माण केलेल्या मदामुळे श्री इंद्रदेवांनाही भय निर्माण झाले.

---

४. मदासुराची तपश्चर्या

द्वितीय खंड — अध्याय ४४ — श्लोक ३–१४

«ब्रह्माण्डस्य महद्राज्यं कर्तुमिच्छामि भार्गव ।

मदोऽहं मदरूपेण जेष्यामि त्वत्प्रसादतः ॥ ८॥»

अर्थ: मदासुराने शुक्राचार्यांना सांगितले की, त्याला संपूर्ण ब्रह्मांडाचे राज्य प्राप्त करायचे आहे आणि त्यांच्या कृपेने तो ते जिंकू इच्छितो.

---

५. देवी शक्तींकडून वरदान

द्वितीय खंड — अध्याय ४४ — श्लोक ३३–३८

«यदि देवि प्रसन्ना त्वं यदि देया वराः पराः ।

तर्हि मे मरणं कुत्र न भवेत्त्वं तथा कुरु ॥ ३३॥

देहि मे सकलं राज्यं त्रैलोक्यस्य जगन्मयि ।

यद्यदिच्छामि तत्तद्वै प्रसिद्ध्यतु सदाशिवे ॥ ३४॥»

अर्थ: मदासुराने मृत्यू टाळण्याची आणि त्रैलोक्यावर राज्य करण्याची इच्छा व्यक्त केली. देवी शक्तींनी त्याला वरदान दिले.

---

६. मदासुराचा त्रैलोक्यविजय

द्वितीय खंड — अध्याय ४५ — श्लोक १–२१

«शक्तेः स वरदानेन दुर्जयः स मदासुरः ।

अतः सर्वं परित्यज्य पलायध्वं सुरेश्वराः ॥ १७॥»

अर्थ: देवी शक्तींच्या वरदानामुळे मदासुराला पराभूत करणे अत्यंत कठीण झाले. देवगुरु बृहस्पतींनी देवतांना त्याचे सामर्थ्य लक्षात घेऊन स्वर्ग सोडण्यास सांगितले.

---

७. धर्माचा लोप आणि सनत्कुमारांचे आगमन

द्वितीय खंड — अध्याय ५१ — श्लोक २८–४२

«न स्वाहा न वषट्कारो न स्वधादिकमुत्तमम् ।

तेन देवगणाः सर्वे दैत्यस्य वधकाङ्क्षिणः ॥ २८॥»

अर्थ: मदासुराच्या प्रभावामुळे यज्ञकर्म आणि धार्मिक आचारांमध्ये अडथळे निर्माण झाले. देवता त्याच्या पराभवाचा उपाय शोधू लागल्या आणि त्याच वेळी सनत्कुमार तेथे आले.

---

८. श्री एकदंतांचे ध्यानरूप

द्वितीय खंड — अध्याय ५२ — श्लोक ७–१५

«एकदन्तं चतुर्बाहुं गजवक्त्रं महोदरम् ।

सिद्धिबुद्धिसमायुक्तं मूषकारूढमेव च ॥ ९॥

नाभिशेषं सपाशं वै परशुं कमलं शुभम् ।

अभयं दधतं चैव प्रसन्नवदनाम्बुजम् ॥ १०॥»

अर्थ: श्री एकदंत चार भुजांनी युक्त, गजवदन, महोदर, सिद्धी-बुद्धीसह आणि मूषकावर आरूढ आहेत. त्यांच्या हातात पाश, परशु, कमळ आणि अभयमुद्रा आहे.

---

९. श्री एकदंतांचे देवता व ऋषींना दर्शन

द्वितीय खंड — अध्याय ५२ — श्लोक २०–२४

«गते वर्षशते चैव सन्तुष्टश्चैकदन्तकः ।

आययौ तान् वरं दातुं ध्यातस्तैर्यादृशस्तथा ॥ २०॥

दृष्ट्वा मूषकसंस्थं तं प्रणेमुस्ते गजाननम् ।

मुनयो देवदेवेन्द्रा भक्तियुक्ता अपूजयन् ॥ २३॥»

अर्थ: शंभर वर्षांच्या तपश्चर्येनंतर श्री एकदंत प्रसन्न झाले आणि देवता व ऋषींना दर्शन देण्यासाठी आले. त्यांनी श्री एकदंतांचे भक्तिभावाने पूजन केले.

---

१०. मदासुराला श्री एकदंतांचा संदेश

द्वितीय खंड — अध्याय ५३ — श्लोक २१–२५

«अहं स्वानन्दवासी च स्वानन्दादागतोऽधुना ।

मदासुरं निहन्तुं वै देवानां सुखवृद्धये ॥ २१॥

इच्छसि त्वं जीवितुं चेत्तदा मां शरणं व्रज ।

देवानां द्वेषमुत्सृज्य वस त्वं नगरे स्वके ॥ २३॥»

अर्थ: श्री एकदंतांनी सांगितले की ते मदासुराचा पराभव करण्यासाठी आले आहेत. मदासुराने जीवन सुरक्षित ठेवायचे असेल तर श्री एकदंतांच्या शरण यावे आणि देवतांशी असलेले वैर सोडावे.

---

११. मदासुराची शरणागती

द्वितीय खंड — अध्याय ५४ — श्लोक ७–१८

«ततो मदासुरः शीघ्रं ययौ तं शरणं भयात् ।

एकदन्तं प्रणम्याऽदौ पूजयामास सादरम् ॥ ७॥

रक्ष मामेकदन्तस्त्वं शरणागतमञ्जसा ।

भक्तं भावेन सम्प्राप्तं संसारात्तारयस्व च ॥ १८॥»

अर्थ: मदासुराने श्री एकदंतांच्या शरण जाऊन त्यांची भक्तिभावाने पूजा केली आणि आपल्या रक्षणाची प्रार्थना केली.

---

१२. श्री एकदंतांनी मदासुराची शरणागती स्वीकारली

द्वितीय खंड — अध्याय ५४ — श्लोक २१–३२

«त्वां हन्तुं क्रोधसंयुक्तो जातोऽहं नात्र संशयः ।

अधुना शरणं प्रेप्सुं न हन्मि शरणागतम् ॥ २१॥

मदाज्ञावशगो भूत्वा तिष्ठ स्थाने स्वके सदा ।

देवानां वैरमुत्सृज्य मद्भक्तिनिरतो भव ॥ २२॥»

अर्थ: श्री एकदंतांनी सांगितले की मदासुराचा नाश करण्यासाठी ते आले होते; परंतु शरण आलेल्याचा नाश ते करीत नाहीत. त्यांनी मदासुराला देवतांशी वैर सोडून आपल्या भक्तीत राहण्याची आज्ञा दिली.

---

१३. मदासुराची शांत अवस्था

द्वितीय खंड — अध्याय ५५ — श्लोक ३८–५२

«देवा मुनिगणाः सर्वे ययुः स्वस्वपदेषु च ।

स्वस्वधर्मयुता नित्यमभजन्नेकदन्तकम् ॥ ३९॥

एवं मदासुरस्तेन शान्तिरूपधरः कृतः ।

प्रह्लाद चैकदन्तेन कथितं ते चरित्रकम् ॥ ४०॥»

अर्थ: देवता आणि ऋषी आपल्या स्थानावर परतले आणि स्वधर्माचे पालन करत श्री एकदंतांची भक्ती करू लागले. मदासुराला श्री एकदंतांनी शांत स्वरूप प्राप्त करून दिले.

म्हणूनच या अवताराच्या शेवटी “मदासुराचा वध झाला” असे न म्हणता, “मदासुराचा पराभव झाला, त्याचा आसुरी भाव दूर झाला आणि तो श्री एकदंतांच्या शरण येऊन शांत झाला” असे म्हणणे अधिक योग्य आहे.