श्री गणेशाचा तिसरा अवतार श्री महादोर अवतार

श्री महोदर अवतार

मोहासुराचा पराभव, ज्ञानप्राप्ती आणि शरणागती

श्रीगणेशांच्या प्रमुख आठ अवतारांमध्ये श्री महोदर अवतार हा तिसरा अवतार आहे. प्रथम श्री वक्रतुण्ड अवतार आणि त्यानंतर श्री एकदंत अवताराचे चरित्र सांगितल्यानंतर श्री महोदर अवताराचे माहात्म्य मुद्गल पुराणाच्या तृतीय खंडात सांगितले आहे.

श्री महोदर हे ज्ञान आणि ब्रह्मतत्त्वाचा प्रकाश करणारे रूप म्हणून वर्णिले आहेत. त्यांचा संबंध मोहासुराशी आहे आणि त्यांचे वाहन मूषक आहे.

[प्रथम खंड — अध्याय २० — श्लोक ७]

महोदर अवताराची कथा इतर अवतारांच्या कथांपेक्षा काहीशी वेगळी आहे. येथे केवळ एका असुराच्या सामर्थ्याचा पराभव होत नाही, तर मोह म्हणजे भ्रम आणि अज्ञान यांचा त्याग करून ज्ञानाकडे जाण्याचा मार्ग या कथेतून स्पष्ट केला आहे.

सूर्यदेव आणि श्रीगणेशभक्ती

महोदर अवताराची कथा सुरू होण्यापूर्वी मुद्गल पुराणात सूर्यदेव आणि वालखिल्य ऋषी यांच्यातील संवाद सांगितला आहे.

वालखिल्य ऋषी सूर्यदेवांची भक्तिभावाने उपासना करीत होते. एके दिवशी त्यांनी पाहिले की सूर्यदेव स्वतः श्रीगणेशांचे स्मरण आणि स्तवन करीत आहेत. त्यामुळे त्यांना आश्चर्य वाटले.

त्यांनी सूर्यदेवांना विचारले—

“आपण स्वतः ब्रह्मस्वरूप मानले जाता. आपल्या उपासनेमुळे अनेक योगी सिद्धी प्राप्त करतात. तरीही आपण श्रीगणनायकांची भक्ती का करता? श्रीगणेश कोण आहेत आणि आपण त्यांची उपासना का करता?”

सूर्यदेवांनी त्यांना श्रीगणेशांचे तत्त्व समजावून सांगण्यास सुरुवात केली. त्यांनी सांगितले की श्रीगणेश हे सर्व योगांचे अधिष्ठान आहेत. संयोग आणि अयोग यांच्या पलीकडे असलेले परब्रह्मस्वरूप म्हणजे श्रीगणेश होय.

सिद्धी आणि बुद्धी या त्यांच्या मायाशक्ती आहेत आणि त्यांच्या माध्यमातून श्रीगणेश विविध प्रकारे सृष्टीमध्ये कार्य करतात.

[तृतीय खंड — अध्याय १ — श्लोक १४–४१]

यानंतर सूर्यदेवांनी श्रीगणेशांच्या उपासनेची महती सांगितली.

या प्रसंगातून महोदर अवताराच्या कथेसाठी एक महत्त्वाचा आधार तयार होतो—मोहाचा नाश करण्यासाठी ज्ञान आणि श्रीगणेशभक्तीचा मार्ग आवश्यक आहे.

सूर्यदेवांना श्रीगणेशांचे वरदान

सूर्यदेवांनी श्रीगणेशांचा मंत्र प्राप्त करून कठोर तपश्चर्या केली. दीर्घ काळ निराहार राहून त्यांनी श्रीगणेशांचे ध्यान आणि मंत्रजप केला.

हजार वर्षांच्या तपश्चर्येनंतर श्रीगणेश सूर्यदेवांवर प्रसन्न झाले. ते आपल्या गणांसह सूर्यदेवांसमोर प्रकट झाले.

सूर्यदेवांनी श्रीगणेशांचे दर्शन घेतले आणि भक्तिभावाने त्यांची पूजा व स्तुती केली.

त्यांच्या स्तुतीमध्ये श्रीगणेशांचे मूषकवाहन, चतुर्भुज स्वरूप, महोदर रूप, सिद्धी-बुद्धीसह असलेले स्वरूप आणि एकदंत रूप यांचा उल्लेख येतो.

[तृतीय खंड — अध्याय ३ — श्लोक ४१–५६]

श्रीगणेशांनी सूर्यदेवांना वर मागण्यास सांगितले. सूर्यदेवांनी श्रीगणेशांच्या चरणी भक्तीची इच्छा व्यक्त केली.

या प्रसंगानंतर कथा मोहासुराकडे वळते.

मोहासुराचा जन्म

वालखिल्य ऋषींनी सूर्यदेवांना पुढे विचारले की मोहासुर कोण आहे आणि त्याने काय केले?

तेव्हा सूर्यदेवांनी मोहासुराचे चरित्र सांगण्यास सुरुवात केली.

मुद्गल पुराणानुसार मोहासुराचा जन्म भगवान श्रीशंकरांच्या तेजापासून झाला.

जन्म झाल्यानंतर मोहासुर शुक्राचार्यांच्या शरण गेला. त्याने आपल्या उत्पत्तीची कथा सांगितली आणि शुक्राचार्यांना आपले गुरु मानून त्यांच्याकडून मार्गदर्शन मागितले.

शुक्राचार्यांनी त्याच्यावर कृपा केली. त्यांनी त्याचे उपनयनादी संस्कार केले आणि त्याला वेदांचे ज्ञान दिले.

मोहासुराने पुढे सूर्यदेवांची आराधना करण्याचा निर्णय घेतला.

[तृतीय खंड — अध्याय ६ — श्लोक १–१०]

मोहासुराची कठोर तपश्चर्या

मोहासुराने शुक्राचार्यांकडून मंत्र प्राप्त केला आणि सूर्यदेवांच्या उपासनेसाठी निघून गेला.

त्याने सूर्यदेवांचे ध्यान करीत कठोर तपश्चर्या सुरू केली. तो ऊर्ध्वदृष्टी ठेवून सूर्यदेवांचे ध्यान करीत होता. निराहार राहून मंत्रजप करीत त्याने आपली तपश्चर्या सुरू ठेवली.

एक हजार दिव्य वर्षे त्याने अशी कठोर तपश्चर्या केली.

त्याच्या तपश्चर्येने सूर्यदेव प्रसन्न झाले. त्यांनी मोहासुरासमोर प्रकट होऊन त्याला वर मागण्यास सांगितले.

मोहासुराने सूर्यदेवांचे भक्तिभावाने पूजन केले आणि त्यांची स्तुती केली.

[तृतीय खंड — अध्याय ६ — श्लोक १०–२४]

मोहासुराची वरमागणी

सूर्यदेव प्रसन्न झाल्याचे पाहून मोहासुराने अत्यंत मोठे वर मागितले.

त्याने मागणी केली की नाम आणि रूप असलेल्या कोणत्याही वस्तूपासून त्याचा मृत्यू होऊ नये. त्याला संपूर्ण त्रैलोक्याचे राज्य मिळावे, आरोग्य आणि प्रचंड सामर्थ्य लाभावे आणि युद्धामध्ये विजय मिळावा.

त्याचबरोबर त्याने सूर्यदेवांच्या चरणी भक्तीचीही मागणी केली.

सूर्यदेवांनी मोहासुराला त्याने मागितलेले वरदान दिले.

[तृतीय खंड — अध्याय ६ — श्लोक २५–३२]

वरदान मिळाल्यानंतर मोहासुर आपल्या स्थानावर परतला. त्याने एक मोठे नगर निर्माण केले. त्या नगराचे नाव विषयावासक असे ठेवण्यात आले.

शुक्राचार्यांनी तेथे वास्तव्य केले आणि मोहासुराने आपल्या सामर्थ्याचा विस्तार करण्यास सुरुवात केली.

[तृतीय खंड — अध्याय ६ — श्लोक ३३–४४]

मोहासुराचा त्रैलोक्यविजय

वरदानामुळे मोहासुराचे सामर्थ्य प्रचंड वाढले होते.

त्याने आपल्या दैत्यांना एकत्र केले आणि संपूर्ण पृथ्वी जिंकण्याचा निर्णय घेतला. शुक्राचार्यांसह तो आपल्या विशाल सैन्यासह दिग्विजयासाठी निघाला.

त्याचे सैन्य इतके विशाल होते की पृथ्वी धुळीने व्यापून गेली.

मोहासुराने सप्तद्वीपवती पृथ्वीवर विजय मिळवला. त्यानंतर त्याने देवतांवर विजय मिळवण्यासाठी प्रयाण केले.

देवतांना मोहासुराच्या सैन्याचे आगमन समजले. भयभीत झालेल्या देवता प्रथम श्री इंद्रदेवांच्या शरण गेल्या. त्यानंतर श्री इंद्रदेवांसह सर्व देवता श्रीब्रह्मदेवांच्या शरण गेल्या.

श्रीब्रह्मदेवांसह त्या कैलासावर भगवान श्रीशंकरांच्या शरण गेल्या आणि तेथून भगवान श्रीविष्णूंच्या शरण गेल्या.

परंतु मोहासुराला मिळालेल्या वरदानामुळे त्याचा पराभव करणे अत्यंत कठीण होते.

[तृतीय खंड — अध्याय ७ — श्लोक १–३०]

देवतांनी आपली स्थाने सोडून वन आणि पर्वतांच्या गुहांमध्ये आश्रय घेतला.

मोहासुराने मात्र देवतांच्या नगरांवर अधिकार मिळवला. त्याने देवतांच्या स्थानांवर आपल्या पुत्रांची नियुक्ती केली.

त्याने कैलास, वैकुंठ, सूर्यलोक, शक्तिलोक, सत्यलोक आणि इंद्रलोक अशा विविध स्थानांवर आपल्या सामर्थ्यानुसार दैत्यांची नियुक्ती केली.

अशा प्रकारे मोहासुराने संपूर्ण ब्रह्मांडावर विजय मिळवला.

[तृतीय खंड — अध्याय ७ — श्लोक ३१–४७]

धर्माचा लोप

संपूर्ण ब्रह्मांडावर अधिकार मिळाल्यानंतर मोहासुराचा गर्व वाढला.

त्याने देवतांचा नाश करण्याचा प्रयत्न सुरू केला. त्यासाठी त्याने आपल्या दैत्यांना आदेश दिले.

दैत्यांनी लोकांच्या कर्ममार्गात अडथळे निर्माण करण्यास सुरुवात केली. यज्ञकर्म आणि धार्मिक आचार हळूहळू बंद होऊ लागले.

वर्णाश्रमधर्माचा लोप होऊ लागला. स्वाहा आणि स्वधा यांचा उच्चारही अनेक ठिकाणी थांबला.

मोहासुराची मूर्ती स्थापन करून लोकांना तिची पूजा करण्यास भाग पाडले जाऊ लागले. विरोध करणाऱ्या लोकांना दैत्यांकडून शिक्षा केली जाऊ लागली.

ऋषी आणि मुनींनाही आपली धार्मिक कर्मे करण्यास अडथळे येऊ लागले.

अशा प्रकारे धर्माचा लोप होत गेला आणि सर्वत्र भयाचे वातावरण निर्माण झाले.

[तृतीय खंड — अध्याय ८ — श्लोक १–१०]

देवता आणि ऋषी एकत्र आले. त्यांनी मोहासुराचा पराभव करण्याचा मार्ग शोधण्याचा प्रयत्न केला; परंतु त्याला मिळालेल्या वरदानामुळे कोणताही मार्ग त्यांना दिसत नव्हता.

तेव्हा सूर्यदेवांनी त्यांना श्रीगणेशांची आराधना करण्याचा मार्ग सांगितला.

श्रीगणेशांची आराधना

सूर्यदेवांनी देवता आणि ऋषींना सांगितले की मोहासुराचा पराभव श्रीगणेशांच्या कृपेनेच होऊ शकतो.

देवता आणि ऋषींनी एकाक्षर मंत्राच्या विधीने श्रीगणेशांची आराधना सुरू केली.

शंभर वर्षे त्यांनी तपश्चर्या, उपवास, मंत्रजप आणि ध्यान केले.

दीर्घ तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन श्रीगणेश देवता आणि ऋषींसमोर प्रकट झाले.

त्यांचे स्वरूप अत्यंत दिव्य होते—ते मूषकावर आरूढ होते, चतुर्भुज होते, गजवदन आणि महोदर होते. त्यांच्या सोबत सिद्धी आणि बुद्धी होत्या. त्यांच्या गळ्यात चिंतामणी आणि नागयज्ञोपवीत होते.

देवता आणि ऋषींनी श्री महोदरांचे दर्शन घेतले आणि भक्तिभावाने त्यांना नमस्कार करून त्यांची पूजा केली.

[तृतीय खंड — अध्याय ८ — श्लोक ११–२६]

देवता आणि ऋषींनी श्री महोदरांची स्तुती करून मोहासुरापासून मुक्त करण्याची प्रार्थना केली.

श्री महोदरांनी त्यांची प्रार्थना स्वीकारली.

श्री महोदरांचे मोहासुराकडे प्रयाण

देवता आणि ऋषींची प्रार्थना स्वीकारल्यानंतर श्री महोदर आपल्या परशूसह मूषकावर आरूढ झाले.

देवता आणि ऋषींसह त्यांनी मोहासुराचा पराभव करण्यासाठी त्याच्या नगराकडे प्रयाण केले.

मोहासुराच्या नगरापासून काही अंतरावर श्री महोदर थांबले.

त्याच वेळी नारदमुनी मोहासुराकडे गेले.

मोहासुराने नारदमुनींचे स्वागत केले आणि श्री महोदरांच्या आगमनाचे कारण विचारले.

नारदमुनींनी त्याला सांगितले की देवता आणि ऋषींनी श्री महोदरांची आराधना केली आहे आणि श्री महोदर त्याचा पराभव करण्यासाठी आले आहेत.

हे ऐकून मोहासुराच्या मनात भय निर्माण झाले. तरीही त्याला आपल्या वरदानाचा अभिमान होता.

त्याने नारदमुनींना सांगितले की नामरूप असलेल्या कोणत्याही वस्तूपासून त्याचा मृत्यू होणार नाही, त्यामुळे श्री महोदर त्याचा काय नाश करणार?

तेव्हा नारदमुनींनी त्याला स्पष्ट सांगितले—

श्री महोदर हे केवळ मनुष्य नाहीत, देव नाहीत किंवा राक्षस नाहीत. वेदांनी ज्यांना नामरूपाच्या पलीकडील ब्रह्म म्हटले आहे, तेच श्री महोदर आहेत.

त्यामुळे मोहासुराने त्यांच्या शरण जावे, असे नारदमुनींनी सांगितले.

[तृतीय खंड — अध्याय ९ — श्लोक १–२८]

“महोदर” या नावाचे तत्त्व

मोहासुराने नारदमुनींना एक प्रश्न विचारला—

जर श्री महोदर नामरूपाच्या पलीकडील ब्रह्मस्वरूप आहेत, तर ते नामरूप धारण करून माझ्यासमोर कसे आले?

नारदमुनींनी त्याला श्री महोदरांच्या स्वरूपाचे तत्त्व समजावून सांगितले.

नाम आणि रूप असलेले विश्व आणि नामरूपाच्या पलीकडील ब्रह्म—या दोन्हींच्या योगातून ज्ञान प्रकट होते. हे पूर्ण ब्रह्मस्वरूप म्हणजेच श्री महोदर.

सर्व जीवांच्या उदरात भोगाचा अनुभव आहे. परंतु श्री महोदर हे सर्वांच्या उदरात स्थित असलेल्या त्या तत्त्वाचे अधिष्ठान आहेत. म्हणून त्यांना “महोदर” असे म्हटले जाते.

सिद्धी आणि बुद्धी यांच्या अधिपती म्हणूनही श्री महोदरांचे वर्णन येथे केले आहे.

नारदमुनींनी शेवटी मोहासुराला सांगितले—

जर तुला आपले जीवन आणि सुख टिकवायचे असेल, तर श्री महोदरांच्या शरण जा.

[तृतीय खंड — अध्याय ९ — श्लोक २९–६०]

नारदमुनी तेथून निघून गेले.

मोहासुराच्या अंतःकरणातील परिवर्तन

नारदमुनींचे शब्द ऐकल्यानंतर मोहासुराने एकांतात जाऊन विचार केला.

त्याने श्री महोदरांचे ध्यान सुरू केले. त्यांच्या स्वरूपाचे तत्त्व त्याच्या मनात स्पष्ट होऊ लागले.

मोहासुराने शुक्राचार्यांना नारदमुनींनी सांगितलेली संपूर्ण माहिती सांगितली. त्यानंतर त्याच्या मनातील मोह हळूहळू दूर होऊ लागला.

त्याच वेळी भगवान श्रीविष्णू श्रीगणेशांच्या आज्ञेने मोहासुराकडे आले.

मोहासुराने भगवान श्रीविष्णूंचे आदरपूर्वक स्वागत केले आणि त्यांची पूजा केली.

भगवान श्रीविष्णूंनी मोहासुराला सांगितले की श्री महोदर धर्मरक्षणासाठी आले आहेत. त्यांनी मोहासुराला देवता, ऋषी आणि लोकांना त्यांच्या धर्माचे पालन करू देण्यास सांगितले.

त्यांनी स्पष्ट केले की श्री महोदर मोहासुराशी मैत्री करू इच्छितात.

[तृतीय खंड — अध्याय १० — श्लोक १–१६]

मोहासुराने भगवान श्रीविष्णूंचे म्हणणे स्वीकारले.

त्याने आपल्या दैत्यांना बोलावून घेतले आणि त्यांना आपला निर्णय सांगितला.

काही दैत्यांनी हा निर्णय स्वीकारला नाही आणि ते पाताळात निघून गेले.

मोहासुर मात्र शुक्राचार्य आणि भगवान श्रीविष्णूंसह श्री महोदरांच्या शरण जाण्यासाठी निघाला.

मोहासुराची श्री महोदरांच्या चरणी शरणागती

मोहासुर श्री महोदरांच्या समोर पोहोचला.

त्याने श्री महोदरांना नमस्कार केला, भक्तिभावाने त्यांची पूजा केली आणि हात जोडून त्यांची स्तुती केली.

त्याने श्री महोदरांना ब्रह्मस्वरूप, मूषकवाहन, चतुर्भुज, सिद्धी-बुद्धीचे दाते आणि योगशांतीचे स्वरूप म्हणून नमस्कार केला.

श्री महोदरांनी त्याची भक्तिभावाने केलेली स्तुती ऐकली आणि त्याला वर मागण्यास सांगितले.

श्री महोदरांनी स्पष्ट केले—

“मोहासुर, मी तुझा नाश करण्यासाठी क्रोधाने येथे आलो होतो. परंतु आता तू माझ्या शरण आला आहेस. त्यामुळे भक्तिभावाने शरण आलेल्या तुझा नाश मी करणार नाही.”

[तृतीय खंड — अध्याय १० — श्लोक २१–३८]

मोहासुराने श्री महोदरांकडे एकच महत्त्वाची इच्छा व्यक्त केली.

त्याने श्री महोदरांच्या चरणी दृढ भक्ती मागितली.

त्याचबरोबर श्री महोदरांच्या भक्तांचा मित्र म्हणून राहण्याचे आणि आपल्याला योग्य स्थान मिळण्याचे वरदानही त्याने मागितले.

श्री महोदर त्याच्यावर प्रसन्न झाले.

मोहासुराला मिळालेले वरदान

श्री महोदरांनी मोहासुराला दृढ भक्तीचा वर दिला.

त्यांनी सांगितले की, ज्या कर्मामध्ये श्री महोदरांचे पूजन किंवा स्मरण केले जाणार नाही, तेथे मोहासुराला त्या कर्माचे भोग प्राप्त होतील.

परंतु त्याने आपल्या स्थानावर राहून स्वधर्माचे पालन करणाऱ्या लोकांना त्यांच्या धर्मापासून दूर करू नये, अशी आज्ञा श्री महोदरांनी दिली.

मोहासुराने श्री महोदरांच्या आज्ञेला मान्यता दिली.

त्याने श्री महोदरांना नमस्कार केला आणि आपल्या स्थानावर परतला.

आता त्याचा स्वभाव बदलला होता. तो शांत झाला होता आणि श्री महोदरांच्या भक्तीत स्थित झाला होता.

[तृतीय खंड — अध्याय १० — श्लोक ३९–४६]

श्री महोदरांचा अंतर्धान

मोहासुर शांत झाल्यानंतर देवता आणि ऋषींनी श्री महोदरांची पुन्हा भक्तिभावाने पूजा केली.

त्यांनी श्री महोदरांची स्तुती केली. या स्तुतीमध्ये श्री महोदरांना संपूर्ण चराचर विश्वात स्थित असलेले, देवता आणि असुर या दोघांमध्ये समभावाने स्थित असलेले आणि सर्व तत्त्वांचे अधिष्ठान असलेले स्वरूप म्हणून वंदन केले आहे.

मोहासुर शांत झाल्यानंतर देवता आणि ऋषी आपल्या-आपल्या स्थानावर परतले.

लोकांनीही स्वधर्माचे पालन करण्यास सुरुवात केली आणि सर्वत्र निर्माण झालेला त्रास दूर झाला.

मुद्गल पुराणाच्या या कथेत श्री महोदरांनी मोहासुराचा केवळ पराभव केला नाही, तर त्याच्या अंतःकरणातील मोह दूर करून त्याला ज्ञान, भक्ती आणि शांततेच्या मार्गावर आणले.

म्हणून श्री महोदर अवताराचे चरित्र हे मोहावर ज्ञानाचा विजय, अहंकाराचा त्याग, धर्मरक्षण आणि शरणागती यांची कथा म्हणून समोर येते.

श्री महोदरांच्या कृपेने मोहासुराचा मोह दूर झाला आणि तो शांत स्वरूपात आपल्या स्थानावर राहू लागला.

---

📚 पुराणातील संदर्भ, मूळ श्लोक आणि अर्थ

१. श्री महोदर अवताराचा परिचय

प्रथम खंड — अध्याय २० — श्लोक ७

«महोदर इति ख्यातो ज्ञानब्रह्मप्रकाशकः ।

मोहासुरस्य शत्रुर्वै आखुवाहनगः स्मृतः ॥ ७॥»

अर्थ: श्री महोदर हे ज्ञान आणि ब्रह्मतत्त्वाचा प्रकाश करणारे अवतार आहेत. त्यांचा संबंध मोहासुराशी असून ते मूषकवाहन आहेत.

---

२. श्री महोदरांचे स्वरूप

तृतीय खंड — अध्याय ८ — श्लोक २०–२५

«वर्षाणां शतकेष्वेवं गतेषु गणनायकः ।

आययौ तान् वरं दातुं भृशं भावेन तोषितः ॥ २०॥

सौम्यतेजोयुतश्चैवाखुगः पूर्णो गजाननः ।

चतुर्बाहुर्दयापूर्णो महोदरविराजितः ॥ २१॥

एकदन्तो विशालाक्षः शूर्पकर्णधरः प्रभुः ।

सिद्धिबुद्धिसमायुक्तो नाभिशेषविराजितः ॥ २२॥

चिन्तामणिं गले बद्ध्वा नागयज्ञोपवीतवान् ।

एवं समाययौ देवो देवर्षीणां पुरो विभुः ॥ २३॥»

अर्थ: शंभर वर्षांच्या तपश्चर्येनंतर श्री महोदर देवता आणि ऋषींसमोर प्रकट झाले. ते मूषकावर आरूढ, चतुर्भुज, गजवदन, महोदर, सिद्धी-बुद्धीसह आणि चिंतामणी धारण केलेले होते.

---

३. मोहासुराचा जन्म

तृतीय खंड — अध्याय ६ — श्लोक ४–१०

«शिववीर्यात् समुत्पन्नो मोहः परमशोभनः ।

जगाम शरणं तत्र काव्यं वेदविदांवरम् ॥ ४॥»

अर्थ: मोहासुराची उत्पत्ती भगवान श्रीशंकरांच्या वीर्यापासून झाली आणि त्यानंतर तो शुक्राचार्यांच्या शरण गेला.

---

४. मोहासुराची तपश्चर्या

तृतीय खंड — अध्याय ६ — श्लोक १०–१४

«मोहो नत्वा स्वतातं सङ्गृह्य शुक्रान् महामनुम् ।

सूर्यस्य सवने गत्वा तताप परमं तपः ॥ १०॥

ऊर्ध्वदृष्टिं बबन्धाऽसौ सूर्यं ध्यायन् स मण्डले ।

मन्त्रं जजाप भावेन निराहारपरायणः ॥ ११॥

दिव्यवर्षसहस्रेण प्रसन्नोऽभूद्दिवाकरः ।

तं ययौ वरदानार्थं स्वभक्तं भक्तिभावितः ॥ १२॥»

अर्थ: मोहासुराने सूर्यदेवांची एक हजार दिव्य वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. त्याच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन सूर्यदेव त्याच्यासमोर प्रकट झाले.

---

५. मोहासुराची वरमागणी

तृतीय खंड — अध्याय ६ — श्लोक २५–२८

«यदि तुष्टोऽसि देवेश वरं दातुं समागतः ।

तदा मे मरणं स्वामिन्न भवेन्मां तथा कुरु ॥ २५॥

नामरूपधरं सर्वं तस्मान् मृत्युर्न मे भवेत् ।

राज्यं त्रैलोक्यसंस्थं यद्देहि तज्जगदीश्वर ॥ २६॥

आरोग्यादिसमायुक्तां देहसत्तां महाप्रभो ।

सर्वातिगां च मे देहि सङ्ग्रामे विजयं तथा ॥ २७॥

यद्यदिच्छामि देवेश तत्तन्मे सुलभं भवेत् ।

त्वदीयपादपद्मे ते भक्तिं देहि महाप्रभो ॥ २८॥»

अर्थ: मोहासुराने नामरूप असलेल्या कोणत्याही वस्तूपासून मृत्यू न येण्याचे, त्रैलोक्याचे राज्य, प्रचंड सामर्थ्य आणि सूर्यदेवांच्या चरणी भक्तीचे वर मागितले.

---

६. मोहासुराचा त्रैलोक्यविजय

तृतीय खंड — अध्याय ७ — श्लोक १५–४७

«सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं जित्वा तेऽसुरसत्तमाः ।

ययुः सर्वे जयार्थाय देवान् विष्णुपुरोगमान् ॥ १८॥»

अर्थ: मोहासुराने सप्तद्वीपांनी युक्त पृथ्वी जिंकल्यानंतर देवतांवर विजय मिळवण्यासाठी प्रयाण केले आणि पुढे संपूर्ण ब्रह्मांडावर अधिकार मिळवला.

---

७. धर्माचा लोप

तृतीय खंड — अध्याय ८ — श्लोक १–१०

«वर्णाश्रमविहीनं तैः कृतं सर्वत्र भूतलम् ।

धर्ममूलं तथा नष्टं बभूव क्रमतः किल ॥ ४॥

न स्वाहा न स्वधा कुत्र प्रबभूव महर्षयः ।

मोहासुरस्य मूर्तिं ते स्थापयामासुरादरात् ॥ ५॥»

अर्थ: मोहासुराच्या प्रभावामुळे धर्माचा लोप होऊ लागला. यज्ञकर्मांमध्ये अडथळे निर्माण झाले आणि लोकांना मोहासुराची पूजा करण्यास भाग पाडले गेले.

---

८. श्री महोदरांची आराधना

तृतीय खंड — अध्याय ८ — श्लोक ११–२५

«गणेश्वरस्य हस्तेन दैत्योऽयं प्रमरिष्यति ।

स्वयं योगमयः प्रोक्तस्तस्मात्तं प्रभजामहे ॥ १३॥

एकाक्षरविधानेनापूजयंस्तं निरन्तरम् ।

अजपन् मन्त्रमाद्यं तु ध्यायन्तो गणपं हृदि ॥ १८॥»

अर्थ: मोहासुराचा पराभव करण्यासाठी देवता आणि ऋषींनी श्रीगणेशांची एकाक्षर मंत्राने आराधना सुरू केली.

---

९. श्री महोदरांचे आगमन

तृतीय खंड — अध्याय ८ — श्लोक २०–२३

«सौम्यतेजोयुतश्चैवाखुगः पूर्णो गजाननः ।

चतुर्बाहुर्दयापूर्णो महोदरविराजितः ॥ २१॥

एकदन्तो विशालाक्षः शूर्पकर्णधरः प्रभुः ।

सिद्धिबुद्धिसमायुक्तो नाभिशेषविराजितः ॥ २२॥»

अर्थ: श्री महोदर मूषकावर आरूढ होऊन देवता आणि ऋषींसमोर प्रकट झाले. त्यांचे गजवदन, चार भुजा, महोदर रूप, सिद्धी-बुद्धी आणि दिव्य अलंकारांचे वर्णन येथे आहे.

---

१०. नारदमुनींचा मोहासुराला उपदेश

तृतीय खंड — अध्याय ९ — श्लोक १४–१७

«शृणु मोहासुर त्वं मे वचनं हितकारकम् ।

महोदरो नरो नैव न देवो न च राक्षसः ॥ १५॥

नामरूपविहीनं यद्ब्रह्म वेदेषु कथ्यते ।

नामरूपमयं पूर्णं स एवायं समागतः ॥ १६॥

हनिष्यति यदा क्रुद्धस्त्वां तस्माच्छरणं व्रज ।

महोदरं महाभागं तेन त्वं सुखमेष्यसि ॥ १७॥»

अर्थ: नारदमुनींनी मोहासुराला सांगितले की श्री महोदर हे केवळ मनुष्य, देव किंवा राक्षस नाहीत. वेदांनी ज्याला नामरूपाच्या पलीकडील ब्रह्म म्हटले आहे, तेच श्री महोदर आहेत. त्यामुळे मोहासुराने त्यांच्या शरण जावे.

---

११. “महोदर” या नावाचे तत्त्व

तृतीय खंड — अध्याय ९ — श्लोक ४१–५१

«विश्वात्मनोश्च संस्थोऽयं जठरे गणनायकः ।

महोदराख्या सञ्जाता तेन तस्य महात्मनः ॥ ४१॥

सकलानां विशेषेणोदरेषु स सदा स्थितः ।

महोदरश्च तेनाऽयं कथितो वेदवादिभिः ॥ ४३॥

तस्मात्सिद्धेश्च बुद्धेश्च स्वामी प्रोक्तो महोदरः ।

तं भजस्व महादैत्य नोचेत्त्वां स हनिष्यति ॥ ५१॥»

अर्थ: सर्वांच्या उदरात स्थित असलेल्या तत्त्वाचे अधिष्ठान आणि सिद्धी-बुद्धीचे स्वामी म्हणून श्री महोदर हे नाव स्पष्ट केले आहे.

---

१२. मोहासुराची शरणागती

तृतीय खंड — अध्याय १० — श्लोक २१–४३

«शुक्रेण सहितो मोहासुरो दैत्यः प्रतापवान् ।

विष्णुना च तथा विप्रा गणेशं शरणं ययौ ॥ २१॥

समागत्य स दैत्येन्द्रो ननाम स महोदरम् ।

भक्तिभावसमायुक्तः पूजयामास यत्नतः ॥ २२॥

मोहासुर उवाच ।

नमस्ते ब्रह्मरूपाय महोदर सुरूपिणे ।

सर्वेषां भोगभोक्त्रे वै देहदेहिमयाय ते ॥ २४॥»

अर्थ: मोहासुराने भगवान श्रीविष्णू आणि शुक्राचार्यांसह श्री महोदरांच्या शरण जाऊन भक्तिभावाने त्यांची पूजा व स्तुती केली.

---

१३. श्री महोदरांनी मोहासुराची शरणागती स्वीकारली

तृतीय खंड — अध्याय १० — श्लोक ३५–४६

«त्वां हन्तुं क्रोधसंयुक्त आगतोऽहं न संशयः ।

शरणागतमेवं त्वां हन्मि नो भक्तिसंयुतम् ॥ ३६॥

मोहासुर उवाच ।

महोदर नमस्तुभ्यं यदि दास्यसि मे वरम् ।

तदा ते पादपद्मे वै भक्तिं देहि दृढां प्रभो ॥ ४०॥

महोदर उवाच ।

मदीया भक्तिरुग्रा वै भविष्यति महामते ।

मदीयभक्तमित्रत्वं प्राप्स्यसि त्वं न संशयः ॥ ४३॥

स्वस्थाने तिष्ठ दैत्येन्द्र स्वधर्मस्थितमादरात् ।

नरं मोहविहीनं च तं कुरुष्व भजस्व माम् ॥ ४५॥

तथेति गणपं मोहासुरो नत्वा प्रतापवान् ।

स्वस्थाने संस्थितो गत्वा शान्तियुक्तो बभूव ह ॥ ४६॥»

अर्थ: श्री महोदरांनी शरण आलेल्या मोहासुराचा नाश केला नाही. मोहासुराने श्री महोदरांच्या चरणी दृढ भक्ती मागितली. श्री महोदरांनी त्याला भक्तीचा वर देऊन आपल्या स्थानावर राहण्याची आणि स्वधर्माचा आदर करण्याची आज्ञा केली. त्यानंतर मोहासुर शांत झाला.

या अवताराचा मुख्य निष्कर्ष

श्री वक्रतुण्ड अवतारात मत्सर शांत झाला, श्री एकदंत अवतारात मद शांत झाला आणि श्री महोदर अवतारात मोह दूर झाला.

मुद्गल पुराणातील या तीन कथांमध्ये एक गोष्ट स्पष्टपणे दिसते—श्रीगणेशांचा उद्देश केवळ असुरांचा नाश करणे नसून, त्यांच्या अंतःकरणातील दोष दूर करून त्यांना शरणागती, भक्ती आणि शांततेच्या मार्गावर आणणे हाही आहे. श्री महोदर अवतारात मोहासुराची कथा याच भावनेने पूर्ण होते.