श्रीगणेशाचा पहिला अवतार श्री वक्रतुण्ड अवतार

श्री वक्रतुण्ड अवतार

मत्सरासुराचा पराभव, शरणागती आणि धर्मरक्षणाची अद्भुत कथा

श्रीगणेशांच्या अनंत रूपांपैकी श्री वक्रतुण्ड अवतार हा अत्यंत महत्त्वाचा अवतार मानला जातो. मुद्गल पुराणाच्या प्रथम खंडात या अवताराचे चरित्र सांगताना प्रथम श्रीगणेशांच्या आठ प्रमुख अवतारांचा उल्लेख केला आहे. त्यामध्ये श्री वक्रतुण्ड अवतार हा पहिला अवतार असून, त्यांचा संबंध मत्सरासुराशी सांगितला आहे. श्री वक्रतुण्ड हे सिंहवाहनावर आरूढ असलेले रूप आहे.

[प्रथम खंड — अध्याय २० — श्लोक ४–६]

मुद्गल पुराणात पुढे श्री वक्रतुण्ड अवताराचे चरित्र सांगण्यास सुरुवात होते. या कथेत मत्सरासुराचा जन्म, त्याची तपश्चर्या, भगवान श्रीशंकरांकडून मिळालेले वरदान, त्यानंतर त्याचा वाढलेला प्रभाव, देवतांचे झालेले हाल आणि शेवटी श्रीगणेशांच्या वक्रतुण्ड रूपाने केलेले धर्मरक्षण—या सर्व घटनांचा क्रमाने उल्लेख येतो.

[प्रथम खंड — अध्याय २३ — श्लोक १–६]

मत्सरासुराचा जन्म

एका प्रसंगी अमरावतीमध्ये श्री इंद्रदेवांच्या इंद्रपदप्राप्तीचा वार्षिक उत्सव आयोजित करण्यात आला होता. त्या उत्सवासाठी अनेक देवता, गंधर्व, अप्सरा, नाग, यक्ष, मुनी आणि इतर दिव्य समूह उपस्थित होते. भगवान श्रीशंकर, श्रीपार्वतीदेवी, भगवान श्रीविष्णू, श्रीलक्ष्मीदेवी आणि श्रीब्रह्मदेव यांच्यासह अनेक देवताही तेथे उपस्थित होत्या.

उत्सवात अप्सरा रंभादेवी नृत्य करीत होत्या. त्या वेळी श्री इंद्रदेवांचे मन त्यांच्या नृत्याकडे आकर्षित झाले. उत्सव संपल्यानंतर श्री इंद्रदेव रंभादेवींसह वनात गेले.

त्याच वेळी महर्षी दुर्वास तेथे आले. त्यांना पाहताच श्री इंद्रदेवांना आपल्या अवस्थेची जाणीव झाली. त्यांनी रंभादेवींना सोडून महर्षी दुर्वासांना नमस्कार केला. या प्रसंगानंतर श्री इंद्रदेवांच्या शरीरातून वीर्य पृथ्वीवर पडले आणि त्यातून एका असुराचा जन्म झाला.

पृथ्वीदेवींनी त्या बालकाचे पालनपोषण केले. तो वाढत गेला आणि अत्यंत बलवान झाला. त्याचे शरीर विशाल, बाहू लांब, डोळे मोठे आणि छाती विशाल होती. त्याचा वर्ण लाल होता आणि त्याचे कर्म क्रूर होते. त्याच्या स्वभावाला पाहून पृथ्वीदेवींनी त्याचे नाव मत्सर असे ठेवले. पुढे हाच मत्सरासुर म्हणून प्रसिद्ध झाला.

[प्रथम खंड — अध्याय २३ — श्लोक २६–३९]

मत्सरासुराने शिक्षण घेतले आणि पुढे त्याच्या मनात संपूर्ण ब्रह्मांड जिंकण्याची इच्छा निर्माण झाली. त्यासाठी त्याने शुक्राचार्यांकडे जाऊन पंचाक्षरी मंत्राची विद्या प्राप्त केली. त्यानंतर एका निर्जन वनात जाऊन त्याने भगवान श्रीशंकरांची कठोर तपश्चर्या सुरू केली.

ही तपश्चर्या अत्यंत कठोर होती. मत्सरासुर दीर्घ काळ निराहार राहून मंत्रजप आणि ध्यान करीत राहिला. त्याच्या तपश्चर्येचा प्रभाव इतका प्रखर झाला की देवता आणि ऋषीही चिंतित झाले. शेवटी भगवान श्रीशंकर, श्रीपार्वतीदेवी आणि आपल्या गणांसह त्याच्याकडे गेले.

[प्रथम खंड — अध्याय २३ — श्लोक ४०–४९]

मत्सरासुराची तपश्चर्या पाहून भगवान श्रीशंकर प्रसन्न झाले. त्यांनी त्याला वर मागण्यास सांगितले. मत्सरासुराने अभय, आरोग्य, ऐश्वर्य आणि संपूर्ण ब्रह्मांडावर राज्य करण्याची इच्छा व्यक्त केली. भगवान श्रीशंकरांनी त्याला इच्छित वर प्रदान केले.

[प्रथम खंड — अध्याय २४ — श्लोक १–१९]

वरदान मिळाल्यानंतर मत्सरासुराचा पराक्रम वाढत गेला. त्याने मोठे सैन्य उभे केले आणि पृथ्वीवर विजय मिळवण्यास सुरुवात केली. त्यानंतर त्याने पाताळावरही विजय मिळवला. पुढे देवतांवरही त्याने आक्रमण केले.

मत्सरासुराच्या सामर्थ्यासमोर अनेक देवता पराभूत झाल्या. त्याच्या पुत्रांनीही देवतांशी युद्ध केले. अखेर मत्सरासुराने देवतांचे स्थान आणि अधिकार आपल्या नियंत्रणाखाली घेतले.

[प्रथम खंड — अध्याय २५–२७]

धर्माचा लोप

मत्सरासुराच्या सामर्थ्याचा प्रभाव वाढत गेला तसा त्याच्या राज्यात धर्माचा लोप होऊ लागला. देवतांच्या प्रतिमा तोडण्यात आल्या. धार्मिक आचार-विचार आणि यज्ञकर्मांमध्ये अडथळे निर्माण झाले. लोकांना त्यांच्या स्वधर्मापासून दूर केले गेले.

देवतांनाही आपल्या स्थानांपासून दूर जावे लागले. अनेक देवता आणि ऋषी भयभीत अवस्थेत राहू लागले. धर्माचे पालन करणे कठीण झाले आणि सर्वत्र अस्वस्थता निर्माण झाली.

[प्रथम खंड — अध्याय ३०–३१]

मत्सरासुराच्या या वाढत्या अत्याचारामुळे देवता आणि ऋषींनी त्याच्या नाशाचा उपाय शोधण्यास सुरुवात केली. त्याच वेळी त्यांची भेट भगवान श्रीदत्तात्रेयांशी झाली.

देवतांनी भगवान श्रीदत्तात्रेयांना आपली अवस्था सांगितली. त्यावर भगवान श्रीदत्तात्रेयांनी मत्सरासुराच्या नावामागील भाव स्पष्ट केला. “मीच श्रेष्ठ आहे, माझ्यासमान कोणीही नाही” असा भाव म्हणजेच मत्सर, असे त्यांनी सांगितले.

भगवान श्रीदत्तात्रेयांनी देवतांना आणि भगवान श्रीशंकरांना श्रीगणेशांची एकाक्षर मंत्राने आराधना करण्याचा मार्ग सांगितला. श्रीगणेशांची उपासना केल्याने मत्सरासुराचा अंत करण्याचा मार्ग प्राप्त होईल, असे त्यांनी सांगितले.

[प्रथम खंड — अध्याय ३१ — श्लोक २८–५१]

देवता आणि ऋषींची तपश्चर्या

भगवान श्रीदत्तात्रेयांच्या मार्गदर्शनानुसार देवता आणि ऋषींनी श्रीगणेशांची एकचित्ताने आराधना सुरू केली. मंत्रजप, ध्यान आणि तपश्चर्येद्वारे त्यांनी श्रीगणेशांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.

दीर्घ काळाच्या या तपश्चर्येनंतर श्रीगणेश प्रसन्न झाले. देवता आणि ऋषींच्या समोर तेजस्वी स्वरूप प्रकट झाले. ते तेज इतके विलक्षण होते की उपस्थित देवता आणि ऋषींना क्षणभर ते नेमके कोणते स्वरूप आहे, याचे आश्चर्य वाटले.

आणि त्यानंतर देवता व ऋषींच्या दीर्घ तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन श्रीगणेश त्यांच्यासमोर वक्रतुण्ड रूपाने प्रकट झाले.

श्री वक्रतुण्ड सिंहावर आरूढ होते. त्यांचे गजवदन, विशाल उदर, चार भुजा आणि हातात पाश, अंकुश, वरद व अभय अशी आयुधे व मुद्रा होत्या. त्यांच्या एका बाजूस सिद्धी आणि दुसऱ्या बाजूस बुद्धी विराजमान होत्या. त्यांच्या दिव्य तेजाने संपूर्ण परिसर उजळून निघाला होता.

[प्रथम खंड — अध्याय ३२ — श्लोक १३–२३]

श्री वक्रतुण्डांनी देवता आणि ऋषींना सांगितले की, ज्यांचे ते ध्यान करीत होते, तेच श्रीगणेश त्यांच्या समोर वक्रतुण्ड रूपाने आले आहेत. त्यांच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन ते वरदान देण्यासाठी प्रकट झाले होते.

देवता आणि ऋषींनी श्री वक्रतुण्डांना भक्तिभावाने नमस्कार केला आणि त्यांची स्तुती केली. त्यांनी मत्सरासुरापासून होणाऱ्या त्रासातून मुक्त करण्याची प्रार्थना केली. श्री वक्रतुण्डांनी त्यांची प्रार्थना स्वीकारली आणि मत्सरासुराचा पराभव करण्याचे आश्वासन दिले.

[प्रथम खंड — अध्याय ३२ — श्लोक २४–४४]

श्री वक्रतुण्ड आणि मत्सरासुर यांच्यातील युद्ध

श्री वक्रतुण्डांनी आपल्या गणांसह मत्सरासुराविरुद्ध प्रयाण केले. त्यांचे दिव्य स्वरूप पाहून मत्सरासुराच्या सैन्यात भीती निर्माण झाली. तरीही मत्सरासुराने युद्धाचा निर्णय घेतला.

दोन्ही बाजूंमध्ये भयंकर युद्ध सुरू झाले. अनेक असुर आणि देवतांमध्ये युद्ध झाले. मत्सरासुराचे पुत्रही युद्धात सहभागी झाले. अनेक अस्त्र-शस्त्रांचा वापर झाला आणि युद्ध दीर्घकाळ चालले.

या संघर्षात भगवान श्रीशंकर आणि भगवान श्रीविष्णू यांच्यासह अनेक देवतांनीही युद्ध केले. मत्सरासुराचे सामर्थ्य अत्यंत प्रबळ असल्यामुळे त्याने अनेक देवतांना पराभूत केले.

[प्रथम खंड — अध्याय ३४–३६]

मत्सरासुराच्या दोन पुत्रांचा युद्धात पराभव झाल्यानंतर मत्सरासुर स्वतः रणभूमीवर आला. त्याने पुन्हा एकदा प्रचंड सामर्थ्याने युद्ध केले. परंतु श्री वक्रतुण्डांसमोर त्याचे सामर्थ्य टिकू शकले नाही.

शेवटी मत्सरासुर आणि श्री वक्रतुण्ड आमनेसामने आले. मत्सरासुराने श्री वक्रतुण्डांना युद्धाचे आव्हान दिले. त्याला आपल्या सामर्थ्याचा मोठा अभिमान होता.

तेव्हा श्री वक्रतुण्डांनी त्याला आपल्या स्वरूपाचे आणि या युद्धामागील कारणाचे ज्ञान दिले.

[प्रथम खंड — अध्याय ३७–३८]

श्री वक्रतुण्डांनी सांगितलेले तत्त्व

मत्सरासुराने श्री वक्रतुण्डांना एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारला—जर श्री वक्रतुण्ड ब्रह्मस्वरूप असतील, तर ते देवतांचे रक्षण आणि असुरांचा नाश अशा भिन्न भूमिका कशा निभावतात?

श्री वक्रतुण्डांनी त्याला सांगितले की चराचर सृष्टी ब्रह्मस्वरूपाने त्यांच्या अधीन आहे. प्रत्येक जीव आपल्या स्वधर्मानुसार कार्य करतो. देवता आणि असुर यांच्या आचरणानुसार त्यांची भूमिका प्रकट होते.

जेव्हा असुर स्वधर्म सोडून देवतांना आणि धर्माला त्रास देतात, तेव्हा त्यांच्या नाशासाठी श्री वक्रतुण्ड रूप धारण करतात. आणि जेव्हा देवता व असुर आपल्या स्वधर्माचे पालन करतात, तेव्हा ते सर्वांच्या हृदयात ब्रह्मभावाने स्थित असतात.

मत्सरासुराने देवतांना त्यांच्या स्वधर्मापासून दूर करून त्रास दिला होता. त्यामुळे त्याचा पराभव करण्यासाठी श्री वक्रतुण्ड त्याच्यासमोर आले होते.

[प्रथम खंड — अध्याय ३८ — श्लोक १५–३०]

यानंतर श्री वक्रतुण्डांनी मत्सरासुराला आपले दिव्य स्वरूप दाखवले. त्या स्वरूपाचे दर्शन झाल्यावर मत्सरासुराला श्री वक्रतुण्डांच्या स्वरूपाचे खरे तत्त्व समजले.

त्याचा अभिमान दूर झाला. युद्ध करण्याची इच्छा संपली आणि त्याच्या मनात भक्तिभाव निर्माण झाला.

मत्सरासुराने श्री वक्रतुण्डांना नमस्कार केला आणि त्यांच्या चरणी शरणागती पत्करली. त्याने प्रार्थना केली—

“हे प्रभो, मी आपल्या शरण आलो आहे. माझे रक्षण करा. मला आपल्या चरणी दृढ भक्ती द्या.”

श्री वक्रतुण्डांनीही त्याची शरणागती स्वीकारली. त्यांनी स्पष्ट सांगितले की मत्सरासुराचा नाश करण्यासाठी ते क्रोधित झाले होते; परंतु जो त्यांच्या शरण येतो, त्याचा नाश करणे त्यांना मान्य नाही.

[प्रथम खंड — अध्याय ३८ — श्लोक ३८–५६]

मत्सरासुराला मिळालेले वरदान

मत्सरासुराने श्री वक्रतुण्डांकडे कोणतेही ऐहिक सामर्थ्य मागितले नाही. त्याने श्री वक्रतुण्डांच्या चरणी दृढ भक्ती मागितली.

श्री वक्रतुण्डांनी त्याला भक्तीचा वर दिला. त्याचबरोबर स्वधर्माचे पालन करणाऱ्या जीवांचे रक्षण करण्याची आणि श्रीगणेशांच्या भक्तांना त्रास न देण्याची आज्ञा दिली.

ज्या कार्याच्या आरंभी श्रीगणेशांच्या मूर्तीचे पूजन किंवा श्रीगणेशांचे स्मरण केले जाईल, त्या कार्यात मत्सरासुराने अडथळा निर्माण करू नये, अशीही आज्ञा श्री वक्रतुण्डांनी दिली.

[प्रथम खंड — अध्याय ३८ — श्लोक ५७–६१]

मत्सरासुराने श्री वक्रतुण्डांची आज्ञा स्वीकारली आणि त्यांना नमस्कार केला.

यानंतर देवता आणि ऋषींनी मत्सरासुर शांत झालेला पाहिला. त्यांनी श्री वक्रतुण्डांची स्तुती केली. श्री वक्रतुण्डांनी त्यांना भक्तीचा वर दिला आणि त्यानंतर ते अंतर्धान पावले.

मत्सरासुरही आपल्या स्थानावर परतला. परंतु आता त्याचा स्वभाव बदलला होता. तो शांत झाला होता आणि श्री वक्रतुण्डांच्या भक्तीमध्ये स्थित झाला.

[प्रथम खंड — अध्याय ३९ — श्लोक १–४४]

श्री वक्रतुण्ड अवताराचा संदेश

मुद्गल पुराणातील श्री वक्रतुण्ड अवताराची कथा केवळ एका असुराच्या पराभवाची कथा म्हणून संपत नाही. या कथेत श्री वक्रतुण्डांनी मत्सरासुराचा पराभव करून त्याला शरणागतीचा मार्ग दिला आहे.

मत्सरासुराच्या मनातील “मीच श्रेष्ठ आहे” हा भाव शांत झाल्यावर त्याच्यामध्ये भक्ती आणि शांतता निर्माण झाली. श्री वक्रतुण्डांनी त्याला नष्ट करण्याऐवजी त्याच्यातील आसुरी वृत्तीचा पराभव करून त्याला आपल्या भक्तीचा मार्ग दाखवला.

म्हणूनच मुद्गल पुराणातील श्री वक्रतुण्ड अवताराचे चरित्र हे धर्मरक्षण, अहंकाराचा पराभव, शरणागती आणि भक्ती यांची कथा म्हणून समोर येते.

आणि या कथेतला सर्वात महत्त्वाचा क्षण तोच—

मत्सरासुराचा पराभव झाला, पण त्याचा अंत झाला नाही; त्याचा अहंकार शांत झाला आणि तो श्री वक्रतुण्डांच्या चरणी शरण आला.

---

📚 पुराणातील संदर्भ, मूळ श्लोक आणि अर्थ

१. श्री वक्रतुण्ड अवताराचा परिचय

प्रथम खंड — अध्याय २० — श्लोक ४–६

«सङ्क्षेपेण प्रवक्ष्यामि मुख्यानां मुख्यतां गतान् ।

अवतारांश्च तस्याष्टौ विख्यातान् ब्रह्मधारकान् ॥ ४॥

वक्रतुण्डावतारश्च देहानां ब्रह्मधारकः ।

मत्सरासुरहन्ता स सिंहवाहनगः स्मृतः ॥ ५॥

एकदन्तावतारो वै देहिनां ब्रह्मधारकः ।

मदासुरस्य हन्ता स आखुवाहनगः स्मृतः ॥ ६॥»

अर्थ: श्रीगणेशांचे अनेक अवतार आहेत. त्यांपैकी आठ प्रमुख अवतार सांगितले आहेत. त्यामध्ये श्री वक्रतुण्ड हा पहिला अवतार असून त्यांचा संबंध मत्सरासुराशी आणि सिंहवाहनाशी सांगितला आहे.

---

२. श्री वक्रतुण्ड अवताराचे चरित्र सुरू होते

प्रथम खंड — अध्याय २३ — श्लोक ५–६

«प्रजापते कथां दिव्यां तव भावनियन्त्रितः ।

कथयामि समासेन गणनाथप्रमोदिनीम् ॥ ५॥

प्रथमं वक्रतुण्डस्य चरित्रं शृणु पुण्यदम् ।

मत्सरासुरयुद्धं च गणेशेन महाद्भुतम् ॥ ६॥»

अर्थ: मुद्गल ऋषी सांगतात की, आता श्रीगणेशांना आनंद देणारे दिव्य चरित्र सांगितले जाईल. त्यामध्ये प्रथम श्री वक्रतुण्डांचे पुण्यदायी चरित्र आणि मत्सरासुरासोबतचे अद्भुत युद्ध सांगितले जाईल.

---

३. मत्सरासुराचा जन्म

प्रथम खंड — अध्याय २३ — श्लोक २६–३५

«तत्राजगाम दुर्वासाः स्वेच्छया विचरन् मुनिः ।

तं दृष्ट्वा लज्जितो राजा देवानां विनयं श्रितः ॥ २६॥

त्यक्त्वा रम्भां नमस्कृत्य तं मुनिं प्राञ्जलिः स्थितः ।

तादृशं तं परित्यज्य जगाम मुनिसत्तमः ॥ २७॥

अतिविह्वलगात्रत्वाच्चस्कन्द सुरशत्रुहा ।

रेतोऽभूत् पतितं भूमौ तस्माद्दैत्यसमुद्भवः ॥ २८॥

इन्द्रवीर्याच्च कालेन भूम्यां जातो महासुरः ।

तं पृथ्वी पालयामास स्तनपानादिना भृशम् ॥ ३३॥

स तु संववृधे तत्र हिमाचल इवापरः ।

आजानुबाहुर्दीर्घाक्षो महावक्षा महाबलः ॥ ३४॥

रक्तवर्णः क्रूरकर्मा यथाग्निर्ज्वलितो बभौ ।

नाम तस्याऽकरोद्भूमिर्मत्सरेति स्वभावतः ॥ ३५॥»

अर्थ: महर्षी दुर्वासांच्या आगमनानंतर घडलेल्या प्रसंगात पृथ्वीवर पडलेल्या वीर्यापासून पुढे एका महासुराचा जन्म झाला. पृथ्वीदेवींनी त्याचे पालन केले. तो वाढून अत्यंत बलवान झाला आणि त्याच्या स्वभावामुळे पृथ्वीदेवींनी त्याचे नाव “मत्सर” ठेवले.

---

४. मत्सरासुराची तपश्चर्या

प्रथम खंड — अध्याय २३ — श्लोक ४०–४९

«एकस्मिन् दिवसे तस्य मतिर्जाता दुरात्मनः ।

विपुलं सुतपस्तप्त्वा जेयं ब्रह्माण्डमोजसा ॥ ४०॥

स शुक्रमुपसङ्गम्य विद्यां पञ्चाक्षरीमगात् ।

तपसा च तया शम्भुं तोषयामास भक्तितः ॥ ४१॥

दिव्यवर्षसहस्रं स निराहारतया स्थितः ।

जपन् पञ्चाक्षरं मन्त्रं ध्यात्वा हृदि सदाशिवम् ॥ ४३॥»

अर्थ: संपूर्ण ब्रह्मांड जिंकण्याची इच्छा निर्माण झाल्यानंतर मत्सरासुराने शुक्राचार्यांकडून पंचाक्षरी मंत्र घेतला आणि भगवान श्रीशंकरांची कठोर तपश्चर्या केली.

---

५. भगवान श्रीशंकरांचे वरदान

प्रथम खंड — अध्याय २४ — श्लोक १–७

«मत्सरासुरमुग्रं तं तापसं शाम्भवं प्रभो ।

बोधयामास तं शम्भुर्दानवेन्द्रं महाबलम् ॥ १॥

भो भो मत्सर चोत्तिष्ठ वरान् वरय सुव्रत ।

तवोग्रतपसा भक्त्त्या सन्तुष्टोऽहं ददामि तान् ॥ २॥»

अर्थ: मत्सरासुराच्या कठोर तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन भगवान श्रीशंकरांनी त्याला जागृत केले आणि इच्छित वर मागण्यास सांगितले.

---

६. देवतांची श्रीगणेश आराधना

प्रथम खंड — अध्याय ३१ — श्लोक ४४–५१

«तथापि वच्मि देवेश त्वदाज्ञासम्प्रचोदितः ।

येन त्वं देवसंयुक्तः सुखं विन्दसि शाश्वतम् ॥ ४५॥

त्वदीये हृदये शम्भो मत्सरः संस्थितोऽधुना ।

ईश्वरोऽहमिदं सर्वं मदधीनं प्रवर्तते ॥ ४६॥

न मत्समस्त्रिभुवने इति यन् मत्सरः स च ।

जहि तं योगमार्गेण हृदयस्थं महासुरम् ॥ ४७॥

श्रेष्ठं दृष्ट्वा महेर्ष्या ते जायते या महामते ।

जहि तां तपसा शम्भो गणेशस्य प्रसेवया ॥ ४८॥

अतस्त्वं योगमार्गेण गणेशं सर्वसिद्धिदम् ।

एकाक्षरविधानेन तमाराधय यत्नतः ॥ ५०॥»

अर्थ: भगवान श्रीदत्तात्रेयांनी भगवान श्रीशंकरांना मत्सराच्या मूळ भावाचा त्याग करून श्रीगणेशांची एकाक्षर मंत्राने आराधना करण्याचा मार्ग सांगितला.

---

७. श्री वक्रतुण्ड रूपाने प्रकट होतात

प्रथम खंड — अध्याय ३२ — श्लोक १३–२३

«एवं वर्षसहस्रेण दिव्येन तपसा स्वयम् ।

प्रसन्नोऽभून् महातेजा वक्रतुण्डः प्रतापवान् ॥ १३॥

देवानां च ऋषीणां च ययौ चाग्रे गणाधिपम् ।

तेजसा पुञ्ज एवाऽसौ साक्षाद् ब्रह्ममयो बभौ ॥ १४॥

सिंहगो गजवक्त्रश्च शूर्पकर्णो महोदरः ।

चतुर्बाहुश्च पाशेनाङ्कुशेन वरदेन च ॥ १५॥

अभयेन समायुक्तो वामाङ्गे सिद्धिधारकः ।

दक्षिणाङ्गे च बुद्धिं वै दधानो भगवान् परः ॥ १६॥

भो भो मुनिगणा देवाः स एवाऽहं समागतः ।

यं ध्यायथ महाभागास्तं जानीत गणेश्वरम् ॥ २२॥

तपसा मन्त्रराजेन मम ध्यानेन सर्वशः ।

परितुष्टो वरं दातुमागतोऽहं न संशयः ॥ २३॥»

अर्थ: दीर्घ तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन श्रीगणेश देवता आणि ऋषींच्या समोर श्री वक्रतुण्ड रूपाने प्रकट झाले. सिंहवाहन, गजवदन, चार भुजा, पाश, अंकुश, वरद आणि अभय अशा दिव्य स्वरूपाचे वर्णन येथे केले आहे.

---

८. श्री वक्रतुण्डांचा मत्सरासुराला उपदेश

प्रथम खंड — अध्याय ३८ — श्लोक १५–३०

«शृणु मत्सर यत्पृष्टं त्वया बुद्धिविशारद ।

तत्सर्वं कथयिष्यामि संशयच्छेदनाय ते ॥ १५॥

अखिलं ब्रह्मरूपेण मया सृष्टं चराचरम् ।

लीलार्थं बन्धहीनेन स्वस्वधर्मयुतं परम् ॥ १६॥

यदा दैत्या महाभागा देवैर्जाता दुरासदाः ।

तदाऽहं दैत्यनाशाय भवामि तनुधारकः ॥ २८॥

यदा दैत्याश्च देवाश्च स्वस्वधर्मपरायणाः ।

तदाऽहं ब्रह्मभावेन स्थितस्तेषां हृदि ह्यहो ॥ २९॥

त्वया प्रपीडिता देवास्त्यक्त्वा धर्मं स्वभावजम् ।

अतस्त्वां हन्तुमायातो दैत्यराज महामते ॥ ३०॥»

अर्थ: श्री वक्रतुण्डांनी स्पष्ट केले की सृष्टीतील प्रत्येक घटक स्वधर्मानुसार कार्य करतो. जेव्हा असुर धर्माचा त्याग करून देवतांना त्रास देतात, तेव्हा धर्मरक्षणासाठी श्रीगणेश अवतार धारण करतात.

---

९. मत्सरासुराची शरणागती

प्रथम खंड — अध्याय ३८ — श्लोक ४८–५९

«शरणं ते प्रपन्नोऽस्मि पाहि मां भक्तवत्सल ।

प्रवणं त्वत्पदे नित्यं संसारोत्तारणैषिणम् ॥ ४८॥

मत्सर त्वद्विनाशाय कुपितोऽहं न संशयः ।

शरणागतनाशं च नेच्छामि वृणु वाञ्छितम् ॥ ५१॥

प्रसन्नो यदि सर्वेश मह्यं देयो वरो यदि ।

सुदृढां च तदा भक्तिं त्वदीयां देहि विघ्नप ॥ ५५॥

मत्सरस्य वचः श्रुत्वा वक्रतुण्डस्तमब्रवीत् ।

अचला पदि मे भक्तिरद्य ते सम्भविष्यति ॥ ५७॥

स्वस्वधर्मरतान् जन्तूंस्तान् रक्षस्व च मत्सर ।

मदीयान् प्रवरान् भक्तांस्तान् पालय च यत्नतः ॥ ५८॥

मदीयमूर्तिपूजा च यत्रादौ स्मरणं भवेत् ।

सर्वारम्भेषु तत्र त्वं मा विघ्नं कुरु दैत्यप ॥ ५९॥»

अर्थ: मत्सरासुराने श्री वक्रतुण्डांच्या चरणी शरणागती पत्करून दृढ भक्तीची मागणी केली. श्री वक्रतुण्डांनी त्याला भक्तीचा वर देऊन स्वधर्माचे पालन करणाऱ्यांचे रक्षण करण्याची आणि श्रीगणेशांच्या भक्तांना अडथळा न आणण्याची आज्ञा केली.

---

१०. मत्सरासुर शांत होतो

प्रथम खंड — अध्याय ३९ — श्लोक १, ४१–४४

«मत्सरं शान्तिमापन्नं दृष्ट्वा देवर्षयस्तदा ।

प्रहृष्टमनसो जातास्तुष्टुवुस्तं गजाननम् ॥ १॥

अन्तर्दधे स उक्तैवं वक्रतुण्डो गणेश्वरः ।

पश्यतां मुनिदेवानां स्वानन्दस्थो बभूव ह ॥ ४१॥

ततो देवर्षयः सर्वे खिन्नाः स्वस्वपदं ययुः ।

ध्यायन्तश्च तमेवैते वक्रतुण्डं सुसिद्धिदम् ॥ ४२॥

मत्सरोऽपि ततः सर्वैर्दैत्यैः परिवृतो ययौ ।

स्वं पदं पालयन् शीघ्रं सुशान्तो ह्यभवत् सदा ॥ ४३॥

तं त्यक्त्वा दैत्यसङ्घास्ते ययुः स्वं स्वं गृहं मुने ।

एवं मत्सरमाहात्म्यं वक्रतुण्डेन कारितम् ॥ ४४॥»

अर्थ: श्री वक्रतुण्डांच्या कृपेने मत्सरासुर शांत झाला. देवता आणि ऋषी प्रसन्न झाले. श्री वक्रतुण्ड अंतर्धान पावल्यानंतर मत्सरासुर आपल्या स्थानावर परतला आणि शांत झाला.

यामुळे या कथेत “मत्सरासुराचा वध झाला” असे म्हणण्याऐवजी “मत्सरासुराचा पराभव झाला, त्याने शरणागती पत्करली आणि तो शांत झाला” असे म्हणणे अधिक अचूक ठरते.