श्री गणेशाचा चवथा अवतार श्री गजानन अवतार

श्री गजानन अवतार

लोभासुराचा पराभव, धर्मरक्षण आणि शरणागती

श्रीगणेशांच्या प्रमुख आठ अवतारांमध्ये श्री गजानन अवतार हा चौथा अवतार आहे. प्रथम श्री वक्रतुण्ड, त्यानंतर श्री एकदंत आणि श्री महोदर या अवतारांचे चरित्र सांगितल्यानंतर श्री गजानन अवताराचे चरित्र येते.

प्रथम खंडातील अवतारांच्या संक्षिप्त यादीत श्री गजानन अवताराचे वर्णन सांख्यब्रह्माचे सिद्धी देणारे रूप म्हणून केले आहे. त्याच श्लोकात या अवताराचा संबंध “लोमासुर” याच्याशी जोडला आहे.

[प्रथम खंड — अध्याय २० — श्लोक ८]

मात्र चतुर्थ खंडातील श्री गजानन अवताराचे विस्तृत चरित्र पाहिले असता, अध्याय ३६ पासून ४३ पर्यंत संबंधित असुराचे नाव सातत्याने “लोभासुर” असे आलेले आहे. अध्याय ३६ मध्ये तर स्पष्टपणे “लोभासुरनिबर्हणे गजाननस्य चरित्रम्” असे म्हटले आहे. त्यामुळे या लेखातील विस्तृत कथानकात “लोभासुर” हेच नाव वापरले आहे.

लोभासुराचा जन्म

एकदा कैलास पर्वतावर भगवान श्रीशंकर, श्रीपार्वतीदेवी, त्यांचे गण, देवता आणि ऋषी यांच्यासह विराजमान होते.

त्या वेळी श्रीकुबेर भगवान श्रीशंकरांच्या दर्शनासाठी कैलासावर आले. त्यांनी भगवान श्रीशंकरांना नमस्कार केला आणि त्यांच्या सेवेत राहिले.

भगवान श्रीशंकरांच्या समीप असलेल्या श्रीपार्वतीदेवींचे अत्यंत सुंदर स्वरूप पाहून श्रीकुबेरांच्या मनात मोह निर्माण झाला. त्यांच्या मनात कामभावना उत्पन्न झाली.

श्रीपार्वतीदेवींनी श्रीकुबेरांच्या या भावाकडे पाहिले आणि त्यांना क्रोध आला. त्यांच्या क्रोधामुळे श्रीकुबेर अत्यंत व्याकुळ झाले आणि त्यांच्या शरीरातून वीर्य स्खलित झाले.

त्या वीर्यापासून एका बालकाचा जन्म झाला.

तो बालक पिंगट डोळ्यांचा आणि प्रभावशाली होता. श्रीकुबेरांनी त्याला आपल्या घरी नेले. पुढे त्याचे नाव लोभ असे ठेवण्यात आले.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ३६ — श्लोक ४–१५]

लोभासुराचा दैत्यराजाकडे प्रवेश

त्या काळात पाताळात तार नावाचा एक दैत्यराज होता. देवतांशी झालेल्या संघर्षात त्याचा पराभव झाला होता.

नारदमुनींना त्याची अवस्था समजली. त्यांनी ताराला सांगितले की अलकानगरीमध्ये श्रीकुबेरांच्या घरी एक शक्तिशाली बालक आहे. त्याचे नाव लोभ आहे. त्याला आपल्या सोबत घेऊन जा आणि त्याचे पालनपोषण कर. त्याच्या सामर्थ्यामुळे तुझी इच्छा पूर्ण होईल, असे नारदमुनींनी सांगितले.

नारदमुनी तेथून निघून गेल्यानंतर ताराने मायाशक्तीच्या साहाय्याने अलकानगरीत प्रवेश केला आणि निद्रिस्त असलेल्या त्या बालकाला घेऊन तो पाताळात परतला.

ताराने त्या बालकाचे प्रेमाने पालनपोषण केले.

बालपणापासूनच लोभ अत्यंत शक्तिशाली होता. तो खेळताना झाडे उपटत असे आणि आपल्या हाताच्या प्रहाराने मोठमोठ्या शिळाही फोडत असे. त्याचे हे सामर्थ्य पाहून दैत्यांना मोठा आनंद झाला.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ३६ — श्लोक १६–२९]

वयाच्या पाचव्या वर्षी लोभासुराचे व्रतबंध संस्कार करण्यात आले. त्याला शुक्राचार्यांच्या शिष्यांकडून वेदांचे शिक्षण मिळाले.

त्याने आसुरी विद्या आणि विविध शस्त्रास्त्रांचे ज्ञान प्राप्त केले. त्यानंतर तो शुक्राचार्यांच्या चरणी गेला आणि आपल्याला अधिक सामर्थ्य मिळवण्यासाठी योग्य मार्गदर्शन करण्याची विनंती केली.

शुक्राचार्यांनी त्याला पंचाक्षरी विद्या दिली.

लोभासुराने शुक्राचार्यांना नमस्कार केला आणि वनात जाऊन भगवान श्रीशंकरांची कठोर तपश्चर्या सुरू केली.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ३६ — श्लोक २८–३३]

भगवान श्रीशंकरांची कठोर तपश्चर्या

लोभासुराने निराहार राहून भगवान श्रीशंकरांचे ध्यान केले. अंगावर भस्म धारण करून तो शिवोपासनेत मग्न झाला.

त्याची तपश्चर्या दीर्घकाळ सुरू राहिली. त्याच्या शरीराभोवती मोठे वारूळ तयार झाले. तरीही त्याची तपश्चर्या थांबली नाही.

एक हजार दिव्य वर्षे तपश्चर्या केल्यानंतर भगवान श्रीशंकर प्रसन्न झाले.

भगवान श्रीशंकर श्रीपार्वतीदेवींसह त्याला वरदान देण्यासाठी तेथे आले. मात्र दीर्घ तपश्चर्येमुळे लोभासुराला त्यांचे आगमन समजले नाही.

तेव्हा भगवान श्रीशंकरांनी त्याच्यावर जलसिंचन केले आणि त्याला जागृत केले.

भगवान श्रीशंकरांचे दर्शन होताच लोभासुर आनंदित झाला. त्याने त्यांना नमस्कार केला आणि भक्तिभावाने त्यांची स्तुती केली.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ३६ — श्लोक ३४–४६]

लोभासुराला मिळालेले वरदान

लोभासुराच्या तपश्चर्येने प्रसन्न झालेले भगवान श्रीशंकर त्याला म्हणाले की, त्याने आपल्या मनातील इच्छा सांगावी.

लोभासुराने अत्यंत मोठे वरदान मागितले.

त्याला सर्व प्रकारचे ऐश्वर्य, आरोग्य, सामर्थ्य आणि आपल्या मनातील इच्छा पूर्ण होण्याची शक्ती मिळावी, अशी त्याची इच्छा होती.

त्याने मन आणि वाणी यांच्या स्वरूपापासून मृत्यू येऊ नये, अशीही मागणी केली. तसेच त्याला सदैव आनंदयुक्त ठेवावे, अशी प्रार्थना केली.

भगवान श्रीशंकरांनी त्याची तपश्चर्या पाहून त्याला “तथास्तु” म्हटले.

भगवान श्रीशंकर अंतर्धान पावले आणि लोभासुर आनंदाने आपल्या स्थानावर परतला.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ३६ — श्लोक ४७–५५]

लोभासुराचा वाढता प्रभाव

वरदान मिळाल्यानंतर लोभासुराचे सामर्थ्य प्रचंड वाढले.

त्याने आपल्या वडिलांना, मातेला आणि सर्व दैत्यांना नमस्कार केला. त्यानंतर त्याने तृष्णा नावाच्या स्त्रीशी विवाह केला.

विलास आणि विविध भोगांमध्ये रमल्यामुळे त्याचा गर्व वाढत गेला.

काही काळानंतर लोभासुराने आपल्या सर्व दैत्यांना एकत्र केले आणि दिग्विजय करण्याचा निर्णय घेतला.

त्याने प्रथम पृथ्वीवर विजय मिळवला. त्यानंतर त्याने स्वर्गावर आक्रमण केले.

देवतांशी त्याचे भयंकर युद्ध झाले. त्याच्या प्रचंड सामर्थ्यासमोर देवतांना माघार घ्यावी लागली.

शेवटी लोभासुराने इंद्रपदावरही अधिकार मिळवला.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ३७–३८]

देवतांच्या पराभवानंतर लोभासुराचा आत्मविश्वास आणखी वाढला.

त्याने पुढे ब्रह्मलोकावरही अधिकार मिळवला आणि त्यानंतर वैकुंठावर विजय मिळवण्यासाठी प्रयाण केले.

भगवान श्रीविष्णूंनी त्याच्याशी युद्ध केले; परंतु लोभासुराच्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्यामुळे भगवान श्रीविष्णूंनाही माघार घ्यावी लागली.

भगवान श्रीविष्णू देवतांसह कैलासावर भगवान श्रीशंकरांच्या शरण गेले.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ३९ — श्लोक १–७]

देवतांसमोर निर्माण झालेले संकट

लोभासुराने संपूर्ण ब्रह्मांडावर अधिकार मिळवला होता.

त्याच्या दैत्यांनी देवतांची स्थाने ताब्यात घेतली. देवता आणि असुर यांच्या नैसर्गिक व्यवस्था विस्कळीत झाल्या.

या परिस्थितीत दैत्यांनी भगवान श्रीशंकरांनाही आपल्या बाजूने येण्याचा संदेश पाठवला.

लोभासुराने भगवान श्रीशंकरांना आपले इष्टदेव मानले होते. त्यामुळे त्याने भगवान श्रीशंकरांना देवतांपासून दूर राहण्याची विनंती केली.

लोभासुराच्या दूताने भगवान श्रीशंकरांना सांगितले की, लोभासुराला प्राप्त झालेले ऐश्वर्य त्याच्या कर्मामुळे आहे. त्यामुळे भगवान श्रीशंकरांनी दैत्यांच्या बाजूने राहावे.

भगवान श्रीशंकरांनी मात्र हा प्रस्ताव स्वीकारला नाही.

त्यांनी स्पष्ट सांगितले की भगवान श्रीविष्णू आणि देवता त्यांच्या सोबत आहेत आणि ते त्यांचा त्याग करणार नाहीत.

भगवान श्रीशंकरांनी कैलासाचा त्याग केला आणि देवतांसह एका पर्वतीय प्रदेशात आश्रय घेतला.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ३९–४०]

श्री गजाननांचा मार्ग

लोभासुराच्या सामर्थ्यामुळे देवता, ऋषी आणि सर्व लोक संकटात सापडले होते.

तेव्हा लोभासुराच्या दूताने भगवान श्रीशंकरांशी संवाद साधल्यानंतर पुढे घडणाऱ्या घटनांमध्ये श्री गजाननांचे तत्त्व स्पष्ट होते.

शुक्राचार्यांनी लोभासुराला सांगितले की, ज्यांच्या हातात असलेले अस्त्र त्याच्या समोर प्रकट झाले आहे, ते सामान्य अस्त्र नाही.

ते ब्रह्ममय अस्त्र आहे.

शुक्राचार्यांनी लोभासुराला सांगितले की श्री गजानन हे ब्रह्मणांचे नायक आहेत. ते केवळ देवतांचे अधिपती नाहीत; ते देव आणि असुर या दोघांच्या स्वरूपात व्यापून राहिलेले परम तत्त्व आहेत.

शुक्राचार्यांनी पुढे श्री गजाननांच्या नावामागील तत्त्वही स्पष्ट केले.

वेदांमध्ये ज्या ब्रह्माचे वर्णन नामरूपाच्या पलीकडे केले आहे, त्याच ब्रह्माचे गजचिह्नाने ज्ञान प्राप्त होते. योगी त्या गजचिह्नाच्या माध्यमातून श्री गजाननांचे तत्त्व जाणतात. म्हणून त्यांना गजानन असे म्हटले जाते.

शुक्राचार्यांनी लोभासुराला सांगितले—

श्री गजाननांच्या शरण जाणे हाच सुखाचा मार्ग आहे. अन्यथा त्यांचा सामना केल्यास तुझा नाश होईल.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ४१ — श्लोक ३८–६०]

श्री गजाननांचा पराक्रम

श्री गजाननांनी लोभासुराच्या नगराकडे प्रयाण केले.

त्यांच्या हातातील परशू अत्यंत तेजस्वी होता. त्यातून प्रचंड ज्वाला निघत होत्या.

हे दिव्य अस्त्र पाहून दैत्यांमध्ये भीती निर्माण झाली.

लोभासुराच्या दैत्यांनी त्या अस्त्राचा सामना करण्यासाठी मेघास्त्राचा प्रयोग केला. प्रचंड पाऊस पडू लागला; परंतु श्री गजाननांच्या परशूने त्या जलाचा प्रभावही नष्ट केला.

त्यानंतर त्या परशूच्या ज्वाळांनी अनेक दैत्यांचा पराभव केला.

लोभासुराने हे दृश्य पाहिले आणि स्वतः रथावर आरूढ होऊन श्री गजाननांच्या अस्त्राचा सामना करण्यासाठी पुढे आला.

परंतु श्री गजाननांच्या परशूच्या तेजासमोर त्याचा रथ आणि शस्त्रेही टिकली नाहीत.

शेवटी लोभासुर घाबरून शुक्राचार्यांच्या शरण गेला.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ४०–४१]

लोभासुराला सत्याची जाणीव

लोभासुराने शुक्राचार्यांना सांगितले की श्री गजाननांच्या अस्त्रापासून स्वतःचे रक्षण करण्याचा कोणताही मार्ग त्याला दिसत नाही.

तेव्हा शुक्राचार्यांनी त्याला धीर दिला.

त्यांनी सांगितले की श्री गजानन प्रसन्न झाले तर ते जे इच्छितील तेच सत्यरूप होईल. ते ब्रह्मणांचे नायक आहेत. त्यामुळे त्यांच्याकडे विनयपूर्वक जाऊन शरणागती पत्करणे हाच योग्य मार्ग आहे.

शुक्राचार्यांनी श्री गजाननांच्या स्वरूपाचे तत्त्व अधिक स्पष्ट केले.

देहरूप हे महद्ब्रह्म आणि देही आत्मा—या दोघांच्या योगातून बोध निर्माण होतो. बोधाच्या पलीकडील विदेह ब्रह्मस्वरूप म्हणजे श्री गजाननांचे तत्त्व आहे.

संपूर्ण विश्व त्यांच्या तत्त्वावर स्थापित आहे आणि प्रत्येक जीवाला त्याच्या स्वधर्मानुसार कार्य करण्याची व्यवस्था त्यांनी केली आहे.

जेव्हा देवता किंवा असुर स्वधर्म सोडून लोभाने आणि मदाने प्रेरित होतात आणि धर्माचा नाश करतात, तेव्हा श्रीगणेश देह धारण करून धर्मरक्षण करतात.

शुक्राचार्यांनी शेवटी लोभासुराला सांगितले—

श्री गजाननांना भक्तिभावाने नमस्कार कर. ते तुला शांत स्वरूप प्राप्त करून देतील.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ४१ — श्लोक ४४–६०]

लोभासुराची शरणागती

शुक्राचार्यांचे शब्द ऐकून लोभासुराने त्यांच्या चरणी नमस्कार केला आणि श्री गजाननांच्या शरण जाण्याचा निर्णय घेतला.

श्री गजाननांच्या परशूसमोर पोहोचल्यानंतर लोभासुराने त्या दिव्य अस्त्रालाच प्रथम नमस्कार केला.

त्याने परशूची स्तुती केली आणि त्या अस्त्रात श्री गजाननांचे ब्रह्ममय सामर्थ्य असल्याचे स्वीकारले.

परशू प्रसन्न झाला आणि श्री गजाननांच्या हातात परत गेला.

यानंतर शुक्राचार्यांसह लोभासुर श्री गजाननांच्या समोर गेला.

श्री गजाननांचे दर्शन होताच लोभासुराने त्यांना नमस्कार केला. त्याने भक्तिभावाने त्यांची पूजा केली आणि हात जोडून त्यांची स्तुती केली.

त्याने श्री गजाननांना गजवदन, हेरंब, विघ्नेश, लंबोदर, मूषकध्वज, एकदंत, वक्रतुण्ड आणि महोदर अशा विविध नामांनी नमस्कार केला.

त्याने श्री गजाननांना सर्वांचे मूळ बीज, ब्रह्मस्वरूप आणि शांतिस्वरूप म्हणून वंदन केले.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ४२ — श्लोक १–२६]

श्री गजाननांनी लोभासुराची शरणागती स्वीकारली

लोभासुराची भक्तिभावाने केलेली स्तुती ऐकून श्री गजानन प्रसन्न झाले.

त्यांनी लोभासुराला वर मागण्यास सांगितले.

श्री गजाननांनी स्पष्ट सांगितले—

“तुझा नाश करण्यासाठी मी क्रोधाने येथे आलो होतो; परंतु तू माझ्या शरण आला आहेस. त्यामुळे शरण आलेल्या तुझा नाश मी करणार नाही.”

लोभासुराने श्री गजाननांकडे मोठे ऐश्वर्य किंवा सामर्थ्य मागितले नाही.

त्याने श्री गजाननांच्या भक्तीचा वर मागितला. तसेच गाणपत्य भक्तांमध्ये आपले प्रेम वाढावे, आपल्याला योग्य स्थान मिळावे आणि आपले पुढील कार्य काय असावे, हे श्री गजाननांनी सांगावे, अशी प्रार्थना केली.

श्री गजाननांनी त्याची प्रार्थना स्वीकारली.

त्यांनी लोभासुराला आपल्या स्थानावर स्थिर राहण्याची आणि भक्तिभावाने राहण्याची आज्ञा केली.

ज्या कर्माच्या आरंभी श्री गजाननांचे स्मरण किंवा पूजन केले जाणार नाही, त्या ठिकाणी लोभासुराने आपल्या स्वभावानुसार कार्य करावे; परंतु श्री गजाननांच्या भक्तांचे रक्षण करावे आणि त्यांच्यामध्ये भक्ती वाढवावी, अशी आज्ञा त्यांनी दिली.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ४२ — श्लोक २७–४०]

लोभासुराने श्री गजाननांना नमस्कार केला आणि शुक्राचार्यांसह आपल्या नगराकडे प्रयाण केले.

आता लोभासुराचा भाव बदलला होता. त्याच्या अंतःकरणातील उग्रता शांत झाली होती.

देवता आणि ऋषींची श्री गजाननांची स्तुती

लोभासुर शांत झालेला पाहून देवता आणि ऋषी अत्यंत प्रसन्न झाले.

त्यांनी श्री गजाननांची पूजा केली आणि त्यांना नमस्कार करून भक्तिभावाने स्तुती केली.

या स्तुतीमध्ये श्री गजाननांना विदेहरूप, संसारबंधनाचा नाश करणारे, बुद्धी देणारे, शांतिस्वरूप, अनादि-अनंत आणि सर्वांच्या हृदयात स्थित असलेले परम तत्त्व म्हणून वंदन केले आहे.

देवता आणि ऋषींनी श्री गजाननांकडे दृढ भक्तीची मागणी केली.

तसेच लोकांनी आपल्या स्वधर्माचे पालन करावे आणि संकटाच्या वेळी श्री गजाननांचे स्मरण केल्यावर संकट दूर व्हावे, अशी प्रार्थना केली.

श्री गजाननांनी त्यांची प्रार्थना स्वीकारली आणि त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील, असे सांगितले.

त्यानंतर श्री गजानन अंतर्धान पावले.

देवता आणि ऋषींनी श्री गजाननांची मूर्ती स्थापन केली आणि भक्तिभावाने त्यांची उपासना सुरू ठेवली.

लोभासुर शांत झाल्यानंतर पृथ्वीवरील लोकही पुन्हा आपल्या स्वधर्माचे पालन करू लागले. संपूर्ण जगातील अस्वस्थता दूर झाली.

[चतुर्थ खंड — अध्याय ४३ — श्लोक १–४४]

श्री गजानन अवताराचे महत्त्व

मुद्गल पुराणातील श्री गजानन अवताराची कथा केवळ एका असुराच्या पराभवाची कथा नाही.

लोभासुराने तपश्चर्या करून प्रचंड सामर्थ्य मिळवले. त्या सामर्थ्याच्या बळावर त्याने त्रैलोक्यावर अधिकार मिळवला आणि धर्मव्यवस्था विस्कळीत केली.

परंतु श्री गजाननांच्या दिव्य स्वरूपाचे आणि ब्रह्मतत्त्वाचे ज्ञान झाल्यानंतर त्याचा गर्व दूर झाला.

शेवटी त्याने युद्धाचा मार्ग सोडला आणि श्री गजाननांच्या चरणी शरणागती पत्करली.

श्री गजाननांनीही शरण आलेल्या लोभासुराचा नाश केला नाही. त्याला भक्तीचा वर दिला आणि आपल्या आज्ञेनुसार राहण्याचा मार्ग दाखवला.

म्हणून या अवताराच्या शेवटी “लोभासुराचा वध झाला” असे म्हणणे योग्य नाही. पुराणातील वर्णनानुसार तो शांत झाला, श्री गजाननांच्या चरणी शरण आला आणि भक्तीच्या मार्गावर राहिला.

अशा प्रकारे श्री गजानन अवतारात लोभावर ज्ञानाचा विजय, अधर्मावर धर्माचा विजय, अहंकाराचा त्याग आणि शरणागतीचे महत्त्व प्रकट होते.

---

📚 पुराणातील संदर्भ, मूळ श्लोक आणि अर्थ

१. श्री गजानन अवताराचा परिचय

प्रथम खंड — अध्याय २० — श्लोक ८

«गजाननः स विज्ञेयः साङ्ख्येभ्यः सिद्धिदायकः ।

लोमासुरप्रहर्ता वै आखुगश्च प्रकीर्तितः ॥»

अर्थ: श्री गजानन हे सांख्यतत्त्वाशी संबंधित सिद्धी देणारे रूप म्हणून सांगितले आहेत आणि त्यांचे वाहन मूषक असल्याचे वर्णन आहे. या संक्षिप्त यादीत “लोमासुर” असा उल्लेख आहे.

महत्त्वाची पाठभेदाची नोंद: चतुर्थ खंडातील विस्तृत गजाननचरित्राच्या अध्याय ३६ पासून संबंधित असुराचे नाव सातत्याने “लोभासुर” असे येते आणि अध्याय ३६ मध्ये “लोभासुरनिबर्हणे गजाननस्य चरित्रम्” असे स्पष्टपणे म्हटले आहे. त्यामुळे विस्तृत कथानकात येथे लोभासुर हे नाव ठेवले आहे.

---

२. लोभासुराचा जन्म

चतुर्थ खंड — अध्याय ३६ — श्लोक ४–१५

«अकस्माद्दैवयोगेन दृष्ट्वा पर्वतनन्दिनीम् ।

रूपेणाप्रतिमां सर्वावयवैः शोभनैर्युताम् ॥ ७॥

साक्षान् मायामयीं शक्तिं मोहयुक्तो बभूव ह ।

कामबाणाभिभूतः सन्नपश्यत्तां सुविह्वलः ॥ ८॥

अतिविह्वलगात्रत्वात् प्रास्कन्दद् वीर्यमुत्तमम् ।

धनपस्याऽत्र पुत्रोऽभूत् पपात शोभया युतः ॥ ११॥

लोभ एव समाख्यातं नाम तस्य द्विजैस्ततः ।

सङ्गृह्य तं गृहं देवो धनदः प्रजगाम ह ॥ १५॥»

अर्थ: श्रीकुबेरांच्या प्रसंगातून एका बालकाचा जन्म झाला आणि पुढे त्याचे नाव लोभ असे ठेवण्यात आले.

---

३. लोभासुराची तपश्चर्या

चतुर्थ खंड — अध्याय ३६ — श्लोक २८–३५

«स आसुरीं महामायां सर्वदेवविमोहिनीम् ।

विद्यामभ्यस्य लोभस्तु शस्त्रास्त्रे पारगोऽभवत् ॥ २९॥

ततः प्रणम्य विपेन्द्रं शुक्रं सर्वविदांवरम् ।

पप्रच्छ सर्वदं पूर्णमुपायं लोभ आदरात् ॥ ३०॥

ततः पञ्चाक्षरीं विद्यां ददौ तस्मै महामुनिः ।

शैवीं विधियुतां लोभस्तं प्रणम्य ययौ वनम् ॥ ३१॥

तत्र गत्वा तपस्तेपे शिवं ध्यात्वा महासुरः ।

जपं चकार भावेन निराहारपरायणः ॥ ३२॥

दिव्यवर्षसहस्रेण प्रसन्नः शङ्करः प्रभुः ।

आययौ तं वरं दातुं पार्वत्या सह शूलभृत् ॥ ३५॥»

अर्थ: लोभासुराने शुक्राचार्यांकडून पंचाक्षरी विद्या प्राप्त करून भगवान श्रीशंकरांची एक हजार दिव्य वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. त्याच्या तपश्चर्येने भगवान श्रीशंकर प्रसन्न झाले.

---

४. लोभासुराला मिळालेले वरदान

चतुर्थ खंड — अध्याय ३६ — श्लोक ४७–५४

«नानैश्वर्यसमायुक्तमारोग्यादिसमन्वितम् ।

मनसीप्सितमेवं मे सिद्ध्यतु त्वदनुग्रहात् ॥ ५२॥

मनोवाणीमयं यच्च तस्मान् मृत्युर्न मे भवेत् ।

सदानन्दसमायुक्तं मां कुरुष्व कृपानिधे ॥ ५३॥

लोभासुरस्य वाक्यं वै श्रुत्वा चकितमानसः ।

शङ्करस्तपसा बद्धस्तथेति तमुवाच ह ॥ ५४॥»

अर्थ: लोभासुराने ऐश्वर्य, आरोग्य, इच्छा पूर्ण होणे आणि मन-वाणीच्या स्वरूपापासून मृत्यू न येण्याची मागणी केली. भगवान श्रीशंकरांनी त्याला वरदान दिले.

---

५. श्री गजाननांचे ब्रह्मस्वरूप

चतुर्थ खंड — अध्याय ४१ — श्लोक ४४–४९

«देहरूपं महद्ब्रह्म देह्यात्मा वेदभाषितम् ।

तयोर्योगे महादैत्य बोधोऽसि पदवाचकः ॥ ४४॥

बोधनाशे विदेहाख्यं ब्रह्म सौख्यं प्रकीर्तितम् ।

सुसिद्धिदं तदेव त्वं विजानीहि गजाननम् ॥ ४५॥

सर्वेषां बीजरूपं यत्तस्य बीजं न विद्यते ।

तदेव गजशब्दाख्यं ब्रह्म वेदे प्रकीर्तितम् ॥ ४६॥

गजचिह्नेन गच्छन्ति योगिनो हि गजाननम् ।

तेन नाम्ना समाख्यातो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४७॥»

अर्थ: शुक्राचार्यांनी लोभासुराला श्री गजाननांचे तत्त्व समजावले. वेदांमध्ये वर्णिलेल्या ब्रह्मतत्त्वाचे गजचिह्नाद्वारे ज्ञान योगींना प्राप्त होते; म्हणून हे स्वरूप “गजानन” म्हणून ओळखले जाते.

---

६. श्री गजाननांचे दिव्य अस्त्र

चतुर्थ खंड — अध्याय ४२ — श्लोक ४–८

«नमस्ते शस्त्रराजाय शस्त्राणां ब्रह्मरूपिणे ।

नानाशस्त्राणि शस्त्रेश त्वदाधाराणि ते नमः ॥ ४॥

प्रलयानलसङ्काशं स्वरूपं धरते नमः ।

अनन्तवीर्ययुक्ताय भास्करामिततेजसे ॥ ५॥

साक्षाद्गजाननस्यैव यद्वीर्यं नियतात्मकम् ।

तदेव त्वं महाशस्त्रं किं ते स्तौमि नमो नमः ॥ ७॥»

अर्थ: लोभासुराने श्री गजाननांच्या परशूला ब्रह्ममय अस्त्र म्हणून नमस्कार केला आणि त्याचे सामर्थ्य स्वीकारले.

---

७. लोभासुराची श्री गजाननांना स्तुती

चतुर्थ खंड — अध्याय ४२ — श्लोक १४–२६

«नमस्ते गजवक्त्राय नानासिद्धिप्रदायिने ।

बुद्धिचालकवेषाय ब्रह्मणे वै नमो नमः ॥ १४॥

हेरम्बाय सदा स्वानन्दवासिने महात्मने ।

परात्परतरायैव विघ्नेशाय नमो नमः ॥ १५॥

लम्बोदराय देवेश दैत्येश मूषकध्वज ।

अनादये च सर्वेषामादिरूपाय ते नमः ॥ १८॥

एकदन्ताय सर्वेश वक्रतुण्डाय ते नमः ।

महोदराय पूर्णाय पूर्णानन्दाय ते नमः ॥ २१॥»

अर्थ: लोभासुराने श्री गजाननांना गजवदन, हेरंब, विघ्नेश, लंबोदर, मूषकध्वज, एकदंत, वक्रतुण्ड आणि महोदर अशा विविध नामांनी नमस्कार केला.

---

८. श्री गजाननांनी शरणागती स्वीकारली

चतुर्थ खंड — अध्याय ४२ — श्लोक २७–३९

«वरं वृणु महालोभ ददामि मनसीप्सितम् ।

प्रसन्नोऽहं विशेषेण भक्त्या काव्यप्रदत्तया ॥ २८॥

त्वां हन्तुं क्रोधसंयुक्त आगतोऽहं न संशयः ।

शरणागतमेवं तु दानवोत्तम हन्मि न ॥ ३२॥»

अर्थ: श्री गजाननांनी स्पष्ट सांगितले की लोभासुराचा नाश करण्यासाठी ते आले होते; परंतु शरण आलेल्या लोभासुराचा ते नाश करणार नाहीत.

---

९. लोभासुराला भक्तीचा वर

चतुर्थ खंड — अध्याय ४२ — श्लोक ३४–४०

«गजानन वरं मे त्वं देहि सम्पूर्णदायक ।

तव भक्तिस्वरूपं च गाणपत्यप्रियात्मताम् ॥ ३४॥

मदीया भक्तिराद्या ते भविष्यति महामते ।

गाणपत्येषु ते स्नेहो वृद्धिं यास्यति नित्यदा ॥ ३६॥

स्वस्थाने त्वं स्थिरो भूत्वा तिष्ठ मे भक्तिसंयुतः ।

यत्र मे स्मरणं नास्ति पूजनं वाऽसुरोत्तम ॥ ३७॥

मम भक्ताश्च ये दैत्य तान् रक्षस्व विशेषतः ।

मदीयभक्तिरूपं तु लोभ वर्धय तेषु वै ॥ ३९॥»

अर्थ: लोभासुराने श्री गजाननांच्या भक्तीची मागणी केली. श्री गजाननांनी त्याला भक्तीचा वर देऊन आपल्या स्थानावर राहण्याची आणि श्रीगणेशांच्या भक्तांचे रक्षण करण्याची आज्ञा केली.

---

१०. लोभासुर शांत होतो

चतुर्थ खंड — अध्याय ४३ — श्लोक १–४५

«शान्तिरूपधरं लोभं दृष्ट्वा देवर्षयोऽमलाः ।

गजाननं निजं नाथं हर्षिता नेमुरादरात् ॥ १॥

ततः स्वधर्मसंयुक्ता बभूवुर्मानवा भुवि ।

यथायोग्यं जगत् सर्वं बभूवे हर्षितं विधे ॥ ४४॥

एतद्गजाननस्यैव चरितं पापनाशनम् ।

भुक्तिमुक्तिप्रदं दक्ष कथितं ब्रह्मदं परम् ॥ ४५॥»

अर्थ: लोभासुर शांत झालेला पाहून देवता आणि ऋषी प्रसन्न झाले. त्यानंतर पृथ्वीवरील लोक पुन्हा स्वधर्माचे पालन करू लागले आणि जगातील अस्वस्थता दूर झाली. मुद्गल पुराण या चरित्राला श्री गजाननांचे पापनाशक आणि भुक्ती-मुक्ती देणारे चरित्र म्हणते.