श्री गणेशाचा सातवा अवतार श्री विघ्नेश्वर अवतार
अद्ययावत १२ ऑक्टो, २०२६
🌺 श्री गणेशाचा सातवा अवतार — श्रीविघ्नराज
🐘 श्रीविघ्नराज अवतार
ममासुराचा गर्व, श्रीविघ्नराजांचे प्राकट्य आणि शरणागतीची कथा
मुद्गलपुराणात श्रीगणेशांच्या आठ प्रमुख अवतारांचे वर्णन केले आहे. त्यातील सातवा अवतार म्हणजे श्रीविघ्नराज अवतार. या अवताराचा संबंध ममासुराशी आहे आणि श्रीविघ्नराजांचे वाहन म्हणून शेषनागाचा उल्लेख येतो.
[प्रथम खंड — अध्याय २० — श्लोक ११]
मात्र सप्तम खंडातील श्रीविघ्नराजांची कथा थेट ममासुरापासून सुरू होत नाही. तिची सुरुवात दितीच्या शोकापासून होते. आपल्या पुत्रांच्या मृत्यूमुळे दुःखी झालेल्या दितीच्या मनात ममता, मोह आणि दुःख वाढले होते. या अवस्थेतून तिला शांतीचा मार्ग मिळावा, यासाठी महर्षी कश्यप तिला एक प्राचीन इतिहास सांगतात.
[सप्तम खंड — अध्याय १ — श्लोक १४–२४; अध्याय २ — श्लोक ५–१७]
---
दितीचा शोक आणि मनातील ममतेचा प्रश्न
हिरण्यकशिपू आणि हिरण्याक्ष या आपल्या पुत्रांचा भगवान श्रीविष्णूंनी वध केल्यानंतर दिती अत्यंत दुःखी झाली. ती महर्षी कश्यपांच्या सेवेत राहू लागली.
काळ लोटल्यानंतर महर्षी कश्यप तिच्यावर प्रसन्न झाले. त्यांनी दितीला वर मागण्यास सांगितले. तेव्हा दितीने असा पुत्र मागितला, जो श्री इंद्रदेवांचा वध करील.
दितीची इच्छा ऐकून महर्षी कश्यप दुःखी झाले. तिच्या मनातील हा भाव योग्य मार्गावर आणण्यासाठी त्यांनी श्रीविघ्नेश्वरांचे स्मरण केले आणि दितीला एक वर्षाचे व्रत करण्यास सांगितले. हे व्रत पूर्ण झाले, तर तिच्या इच्छेप्रमाणे पुत्र प्राप्त होईल; मात्र व्रतामध्ये कोणतीही त्रुटी होऊ नये, अशी त्यांनी तिला स्पष्ट सूचना दिली.
[सप्तम खंड — अध्याय १ — श्लोक १४–२४]
दितीने अत्यंत नियमपूर्वक व्रत सुरू केले.
श्री इंद्रदेवांना या व्रताची माहिती नारदांच्या माध्यमातून मिळाली. श्रीगणेशांचे स्मरण करून त्यांनी दितीची सेवा करण्यास सुरुवात केली. तिच्या व्रतात काही त्रुटी आढळते का, याची ते प्रतीक्षा करीत राहिले.
नऊ महिने उलटले तरी दितीच्या व्रतात कोणतीही त्रुटी त्यांना आढळली नाही. वर्ष पूर्ण होण्यास केवळ दहा दिवस बाकी असताना श्रीविघ्नराजांनीच एक विलक्षण विघ्न निर्माण केले.
दिती मोहाने प्रभावित झाली. तिला वाटले की आता तिचे व्रत पूर्ण झाले आहे आणि तिच्या उदरातून असा पुत्र जन्माला येईल, जो श्री इंद्रदेवांचे राज्य प्राप्त करील.
अत्यंत निद्रेने त्रस्त झालेली दिती दिवसा झोपली आणि तिच्याकडून व्रताचा नियम भंगला.
[सप्तम खंड — अध्याय १ — श्लोक २५–३५]
ही संधी मिळताच श्री इंद्रदेवांनी वज्राच्या साहाय्याने तिच्या गर्भात प्रवेश केला. तेथे त्यांना तेजस्वी गर्भ दिसला. त्यांनी वज्राने त्याचे सात भाग केले.
परंतु दितीच्या कठोर तपश्चर्येच्या प्रभावामुळे त्या सातही भागांचा नाश झाला नाही. ते रडू लागले.
श्री इंद्रदेवांनी पुन्हा प्रत्येक भागाचे सात भाग केले. तरीही ते नष्ट झाले नाहीत.
तेव्हा त्या गर्भातून श्री इंद्रदेवांना उद्देशून विनंती करण्यात आली—“आपण आमचे बंधू आहात; आम्हाला का मारत आहात?”
श्री इंद्रदेवांनी त्यांचा वैरभाव सोडला आणि ते भविष्यात देवगणांमध्ये स्थान प्राप्त करतील, असे सांगितले.
[सप्तम खंड — अध्याय १ — श्लोक ३६–४२]
यानंतर दिती जागी झाली. तिने दुःखाने आपल्या पुत्रांना जन्म दिला. तिच्या उदरातून एकोणपन्नास पुत्र जन्माला आले.
दितीने श्री इंद्रदेवांना विचारले की तिने तर एका पुत्राची इच्छा केली होती, मग हे अनेक पुत्र कसे झाले?
श्री इंद्रदेवांनी तिला संपूर्ण सत्य सांगितले. तिच्या व्रतात झालेली त्रुटी पाहून त्यांनी गर्भाचे भाग केले होते; परंतु तपश्चर्येच्या प्रभावामुळे त्या गर्भातील पुत्र नष्ट झाले नाहीत, असे त्यांनी सांगितले.
सत्यभाषण करणाऱ्या श्री इंद्रदेवांवर दिती प्रसन्न झाली आणि तिने त्यांना शाप दिला नाही.
[सप्तम खंड — अध्याय १ — श्लोक ४३–४९]
त्यानंतर दितीने पुन्हा महर्षी कश्यपांकडे जाऊन त्यांना नमस्कार केला. मात्र तिच्या मनातील दुःख संपले नव्हते.
तिने महर्षी कश्यपांना सांगितले की संसारात पुत्र, पौत्र आणि आप्तेष्ट यांच्याशी असलेली ममता तिला सतत दुःख देत आहे. स्वतः महर्षी कश्यप ममतेचा त्याग करून योगमार्गात स्थित आहेत; परंतु ती मात्र मोह आणि तापत्रयाने त्रस्त आहे.
तिला आता ममतेचा त्याग करण्याचा मार्ग आणि त्यातून मिळणारी शांती जाणून घ्यायची होती.
[सप्तम खंड — अध्याय २ — श्लोक १–१५]
महर्षी कश्यपांनी तिच्या प्रश्नाला उत्तर देताना सांगितले की ते तिला एक प्राचीन इतिहास सांगतील. हा इतिहास जाणून ती शांत होईल आणि श्रीगजाननांची भक्ती करील.
याच प्राचीन इतिहासातून पुढे श्रीविघ्नराज अवतार आणि ममासुराची कथा उलगडते.
[सप्तम खंड — अध्याय २ — श्लोक १६–१७]
---
ममासुराच्या जन्माची पार्श्वभूमी
महर्षी कश्यपांनी सांगितलेल्या या प्राचीन इतिहासात भगवान श्रीशंकर आणि श्रीपार्वतीदेवींचा प्रसंग येतो.
भगवान श्रीशंकर हिमाचलावर कठोर तप करीत होते आणि सदैव श्रीगणेशांचे चिंतन करीत होते. श्रीपार्वतीदेवी त्यांच्या सेवेसाठी तेथे आल्या. मात्र भगवान श्रीशंकर त्यांच्यावर अप्रसन्न होते आणि त्यांनी श्रीपार्वतीदेवींना स्वीकारले नाही.
[सप्तम खंड — अध्याय २ — श्लोक १८–२५]
भगवान श्रीशंकर तेथून निघून गेल्यानंतर श्रीपार्वतीदेवी अत्यंत दुःखी झाल्या. त्यांनी श्रीगणेशांचे स्मरण केले. त्यानंतर त्यांनी प्रथम भगवान श्रीशंकरांची तपश्चर्या केली; परंतु ते प्रसन्न झाले नाहीत.
मग श्रीपार्वतीदेवींनी श्रीविघ्नेश्वरांची एकाक्षरी मंत्राने आराधना सुरू केली. त्यांनी श्रीगणेशांची नित्य पूजा, ध्यान आणि मंत्रजप केला.
त्यांच्या या गणेशव्रतामुळे भगवान श्रीशंकरांचे मन श्रीपार्वतीदेवींकडे वळले.
[सप्तम खंड — अध्याय २ — श्लोक २६–४०]
पुढे भगवान श्रीशंकरांनी श्रीपार्वतीदेवींना वर मागण्यास सांगितले. श्रीपार्वतीदेवींनी आपल्या पित्याकडे जाऊन विवाहासाठी मागणी घालण्याची विनंती केली.
भगवान श्रीशंकरांनी त्यांची इच्छा पूर्ण करण्याचे आश्वासन दिले.
त्यानंतर हिमाचलराजांच्या संमतीने भगवान श्रीशंकर आणि श्रीपार्वतीदेवी यांचा विवाह संपन्न झाला. विवाहानंतर स्कंदांचा जन्म झाल्याचा उल्लेख पुराणात येतो.
[सप्तम खंड — अध्याय २ — श्लोक ४१–५३; अध्याय ३ — श्लोक १–९]
विवाहानंतर एका प्रसंगी श्रीपार्वतीदेवींच्या मनात भगवान श्रीशंकरांना आपल्या तपश्चर्येने प्राप्त केल्याचा मान आणि ममता निर्माण झाली.
त्यांच्या सखींनीही त्यांच्या या भावाचे कौतुक केले. हे ऐकून श्रीपार्वतीदेवींना अधिक मान वाटला आणि त्या हसल्या.
त्यांच्या त्या हास्यातून एका विशाल पुरुषाचा जन्म झाला.
त्याने स्वतःला श्रीपार्वतीदेवींचा पुत्र म्हणून सांगितले.
श्रीपार्वतीदेवींनी त्याला “मम” हे नाव दिले आणि श्रीगणेशांची भक्ती करण्यास सांगितले. त्यांनी त्याला श्रीगणेशांचा षडक्षरी मंत्रही दिला.
[सप्तम खंड — अध्याय ३ — श्लोक ११–२५]
याच ममापासून पुढे ममासुराची कथा सुरू होते.
---
ममासुराची तपश्चर्या
मम तपश्चर्या करण्यासाठी वनात गेला. तेथे त्याची भेट दैत्यराज शंबरासुराशी झाली.
शंबरासुराने त्याला विविध आसुरी विद्या दिल्या. त्या विद्यांचे साधन करून ममाने अनेक सामर्थ्ये प्राप्त केली.
यानंतर ममाने शंबरासुरालाच विचारले की आता त्याने पुढे काय करावे.
शंबरासुराने त्याला श्रीगणेशांची आराधना करण्याचा सल्ला दिला. श्रीगणेशांना प्रसन्न करून ब्रह्मांडाचे राज्य मागावे आणि तत्त्वांपासून मृत्यू न येण्याचा वर मागावा, असे त्याने सांगितले.
[सप्तम खंड — अध्याय ३ — श्लोक २६–३५]
ममाने हा सल्ला स्वीकारला आणि श्रीगणेशांचे ध्यान करीत अत्यंत कठोर तपश्चर्या सुरू केली.
तो केवळ वायूचे सेवन करीत होता आणि हृदयात श्रीगजाननांचे ध्यान करीत होता.
एक हजार दिव्य वर्षांच्या तपश्चर्येनंतर श्रीगणनायक त्याच्यावर प्रसन्न झाले.
[सप्तम खंड — अध्याय ३ — श्लोक ३६–४०]
श्रीगणेशांनी त्याला वर मागण्यास सांगितले.
ममासुराने श्रीगणेशांची स्तुती करून तत्त्वांपासून मृत्यू न येणे, आपल्याला हवे ते प्राप्त होणे, आरोग्य, ब्रह्मांडाचे राज्य आणि युद्धात अजिंक्यत्व यांसारखी वरदाने मागितली.
श्रीगणेशांनी त्याच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन त्याने मागितलेले वर प्रदान केले.
[सप्तम खंड — अध्याय ३ — श्लोक ४१–५९]
वरदान मिळाल्यानंतर ममासुर शंबरासुराकडे परतला.
आता त्याच्याकडे प्रचंड सामर्थ्य होते.
---
ममासुराचे राज्य आणि सामर्थ्य
ममासुराने शंबरासुराच्या कन्या मोहिनीशी विवाह केला. पुढे शुक्राचार्यांनी त्याचा दैत्यांचा राजा म्हणून अभिषेक केला.
त्याचे पाच प्रमुख मंत्री होते—प्रेत, काल, कलाप, कालजित आणि धर्महा.
मोहिनीपासून त्याला धर्म आणि अधर्म हे दोन पुत्र झाले.
[सप्तम खंड — अध्याय ४]
शुक्राचार्यांनी ममासुराला त्याच्या सामर्थ्याचा आधार श्रीगणेशांचे वरदान असल्याचे सांगितले आणि श्रीविघ्नेश्वरांचा कधीही द्वेष करू नये, अशी सूचना केली.
ममासुराने विजयासाठी प्रस्थान केले.
त्याने पृथ्वीवर विजय मिळवला. त्यानंतर पाताळात जाऊन शेषनागांवर विजय मिळवला.
पुढे त्याने स्वर्गावर आक्रमण केले आणि श्री इंद्रदेवांसह देवतांचा पराभव केला.
त्यानंतर त्याने ब्रह्मलोक, वैकुंठ आणि कैलासाकडेही आपले सामर्थ्य वाढवले. भगवान श्रीशंकर आणि भगवान श्रीविष्णू यांच्यासह देवतांशी त्याचा संघर्ष झाला.
ममासुराने त्यांना पराभूत करून देवतांना आपल्या अधीन केले आणि आपल्या राज्याचा विस्तार संपूर्ण ब्रह्मांडात केला.
[सप्तम खंड — अध्याय ४–५]
---
ममासुराच्या राज्यात धर्माचा ऱ्हास
ब्रह्मांडाचा अधिपती झाल्यानंतर ममासुराच्या मनात भोगाची आसक्ती आणि स्वतःच्या सामर्थ्याचा गर्व वाढला.
त्याने वर्णाश्रमाशी संबंधित धार्मिक कर्मांचा नाश करण्यास सुरुवात केली.
यज्ञातील स्वाहा, स्वधा आणि वषट्कार यांसारखे धार्मिक विधी बंद झाले.
ऋषींना त्रास देण्यात आला. देवस्थाने आणि तीर्थे उद्ध्वस्त करण्यात आली.
अनेक मंदिरांमध्ये ममासुराच्या प्रतिमा स्थापित करण्यात आल्या.
हळूहळू लोक स्वधर्मापासून दूर गेले आणि सर्वत्र आसुरी कर्माची स्थापना होऊ लागली.
[सप्तम खंड — अध्याय ५ — श्लोक ४१–५०]
देवतांनाही कारागृहात टाकण्यात आले. संपूर्ण जगात धर्माचा ऱ्हास आणि दुःख वाढले.
[सप्तम खंड — अध्याय ५ — श्लोक ५१–५२]
---
देवतांची श्रीगणेश आराधना
ममासुराच्या या अत्याचारामुळे देवता चिंतेत पडल्या.
भगवान श्रीविष्णूंनी देवतांना श्रीविघ्नराजांचे स्मरण करण्याचा मार्ग सांगितला.
ममासुराने श्रीगणेशांची भक्ती सोडली आहे, विषयभोगांमध्ये आसक्त झाला आहे आणि धर्माला अडथळा निर्माण करीत आहे, असे त्यांनी सांगितले.
देवतांनी श्रीगणेशांची आराधना करण्याचा निर्णय घेतला.
[सप्तम खंड — अध्याय ६]
देवतांनी एकाक्षर मंत्राच्या विधीने कठोर तपश्चर्या केली. त्यांनी श्रीगणेशांचे ध्यान आणि मंत्रजप केला.
शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर, भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या मध्यान्ही श्रीगणनायक देवतांसमोर प्रकट झाले.
देवतांनी त्यांची भक्तिपूर्वक स्तुती केली आणि ममासुराच्या त्रासातून मुक्त करण्याची प्रार्थना केली.
[सप्तम खंड — अध्याय ६ — श्लोक १३–३७]
श्रीविघ्नराजांनी देवतांना अभय दिले.
यानंतर नारद श्रीविघ्नराजांकडे आले आणि त्यांनी ममासुराचा वृत्तांत सांगितला. श्रीविघ्नराजांनी नारदांना ममासुराकडे सामोपचारासाठी पाठवले.
[सप्तम खंड — अध्याय ६ — श्लोक ३८–५०]
---
ममासुराच्या गर्वाचा भंग
नारद ममासुराकडे गेले.
त्यांनी ममासुराला श्रीविघ्नराजांचे स्वरूप समजावून सांगितले. श्रीविघ्नराज हे ब्रह्मरूप आहेत आणि धर्माची पुनर्स्थापना करण्यासाठी ते प्रकट झाले आहेत, असे नारदांनी स्पष्ट केले.
ममासुराच्या मनात या शब्दांमुळे विचार सुरू झाला.
त्याला श्रीगणेशांनी दिलेले वरदान आठवले. ज्यांच्या कृपेने त्याला हे सामर्थ्य प्राप्त झाले, त्यांच्याच स्वरूपाचे श्रीविघ्नराज आता त्याच्यासमोर उभे आहेत, हे त्याच्या लक्षात आले.
त्याच्या मनात श्रीविघ्नराजांच्या शरण जाण्याची भावना निर्माण झाली.
[सप्तम खंड — अध्याय ७ — श्लोक १–४३]
मात्र ममासुराच्या दैत्यांनी युद्धाचा आग्रह धरला.
त्यांनी देवतांवर आक्रमण करण्याची तयारी केली.
[सप्तम खंड — अध्याय ७ — श्लोक ४४–५२]
---
श्रीविघ्नराजांचे कमलास्त्र
नारदांनी श्रीविघ्नराजांना ममासुराच्या सैन्याची माहिती दिली.
श्रीविघ्नराजांनी आपल्या हातातील कमल अस्त्र म्हणून सोडले.
त्या कमलातून सुगंध पसरला. श्रीगणेशांचा द्वेष करणारे दैत्य त्या सुगंधामुळे नष्ट झाले; परंतु श्रीगणेशांचा द्वेष न करणारे सुरक्षित राहिले.
ममासुराचे पुत्र धर्म आणि अधर्म तसेच त्याचे प्रमुख मंत्री त्या कमलाच्या प्रभावामुळे नष्ट झाले.
यानंतर ते कमल ममासुराकडे गेले.
त्याच्या सुगंधामुळे ममासुर मूर्च्छित झाला.
[सप्तम खंड — अध्याय ७ — श्लोक ५३–६१]
---
ममासुराला श्रीविघ्नराजांचे ब्रह्मस्वरूप समजते
काही काळाने ममासुर शुद्धीवर आला.
त्याच्या जवळ श्रीविघ्नराजांचे कमलास्त्र पाहून तो भयभीत झाला. त्याने आपला गर्व सोडला आणि त्या कमलाला नमस्कार केला.
त्याने कमलाची स्तुती केली. त्यातून त्याला विषयवासना आणि त्यांच्या बंधनाचे स्वरूप जाणवले.
त्यानंतर तो श्रीविघ्नराजांकडे गेला.
त्याने त्यांची भक्तिपूर्वक पूजा केली आणि त्यांचे ब्रह्मस्वरूप ओळखून स्तुती केली.
[सप्तम खंड — अध्याय ८ — श्लोक १–२३]
---
ममासुराची शरणागती
श्रीविघ्नराजांनी ममासुराला वर मागण्यास सांगितले.
ममासुराने यावेळी राज्य, संपत्ती किंवा सामर्थ्य मागितले नाही.
त्याने श्रीविघ्नराजांच्या चरणी स्थिर भक्ती मागितली.
त्याने गणेशभक्तांचा सहवास मागितला आणि स्पष्टपणे सांगितले—
“मी आपला दास आहे; मला दुसरा कोणताही वर नको.”
[सप्तम खंड — अध्याय ८ — श्लोक २४–३०]
ममासुराची शरणागती पाहून श्रीविघ्नराज प्रसन्न झाले.
त्यांनी ममासुराला आपली भक्ती प्रदान केली.
त्याला त्याच्या स्थानी राहण्याची आज्ञा केली. ज्या ठिकाणी श्रीगणेशांचे स्मरण किंवा पूजन न करता कार्य सुरू केले जाते, तेथे ममतेचा भाव निर्माण करण्याची आणि श्रीगणेशभक्तांचे रक्षण करण्याची आज्ञाही त्यांनी त्याला दिली.
[सप्तम खंड — अध्याय ८ — श्लोक ३१–३४]
ममासुराने श्रीविघ्नराजांना नमस्कार केला आणि आपल्या स्थानी परतला.
आता त्याच्या मनातील पूर्वीचा गर्व राहिला नव्हता. तो शांत झाला आणि श्रीगणेशांची भक्ती करू लागला.
[सप्तम खंड — अध्याय ८ — श्लोक ३५–३८]
मुद्गलपुराण या प्रसंगाला “ममासुरशान्तिवर्णन” असे संबोधते. त्यामुळे या कथेत ममासुराचा वध झाला असे सांगितलेले नाही. त्याचा गर्व आणि आसुरी वृत्ती शांत झाली आणि त्याने श्रीविघ्नराजांच्या चरणी शरणागती पत्करली.
---
धर्माची पुनर्स्थापना
ममासुर शांत झाल्याचे पाहून देवता आणि देवर्षी आनंदित झाले.
त्यांनी श्रीविघ्नराजांची स्तुती केली.
ममासुराच्या शमनानंतर धर्माची पुनर्स्थापना झाली. देवतांना त्यांची स्थाने प्राप्त झाली आणि श्रीविघ्नराजांचे चरित्र पूर्ण झाले.
मुद्गलपुराणाच्या नवव्या अध्यायाच्या शेवटी स्पष्टपणे सांगितले आहे—
“इदं ममासुरस्यैव शमनं कथितं मया ।
चरित्रं विघ्नराजस्य सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥”
म्हणजे हे ममासुराच्या शमनाचेच श्रीविघ्नराजांचे चरित्र सांगितले आहे.
[सप्तम खंड — अध्याय ९ — श्लोक ६२]
---
दितीला मिळालेला बोध
महर्षी कश्यपांनी दितीला ही संपूर्ण कथा सांगितल्यानंतर दितीने श्रीविघ्नराजांचे चरित्र ऐकून समाधान झाल्याचे सांगितले.
तिने स्पष्टपणे म्हटले की महर्षी कश्यपांच्या वचनातून तिला आता समजले आहे की श्रीविघ्नपती हे साक्षात् ब्रह्मस्वरूप आहेत.
[सप्तम खंड — अध्याय १० — श्लोक १–२]
यामुळे कथेच्या सुरुवातीला दितीने विचारलेला प्रश्नही पूर्ण होतो.
सुरुवातीला दिती ममता आणि दुःखामुळे त्रस्त होती. तिला ममतेचा त्याग करून शांती कशी मिळेल, हे जाणून घ्यायचे होते. महर्षी कश्यपांनी तिला ममासुराची कथा सांगितली आणि त्या कथेतून श्रीविघ्नराजांचे ब्रह्मस्वरूप व श्रीगणेशभक्तीचा मार्ग तिच्यासमोर आला.
पुढे श्रीविघ्नेश्वर दितीला वरदान देताना सांगतात—
“तव पुत्रो भविष्यामि आसुरीभावनाशकः ।
त्वं भजिष्यसि मां नित्यं भक्त्या भावपरायणा ॥”
म्हणजे, “मी तुझा पुत्र होईन आणि आसुरी भावनेचा नाश करणारा होईन. तू माझी नित्य भक्ती करशील.”
[सप्तम खंड — अध्याय १४ — श्लोक २९]
अशा प्रकारे दितीच्या शोकापासून सुरू झालेली ही कथा ममासुराच्या जन्मापासून त्याच्या सामर्थ्यापर्यंत, धर्माच्या ऱ्हासापासून श्रीविघ्नराजांच्या प्राकट्यापर्यंत आणि शेवटी ममासुराच्या शरणागती व शमनापर्यंत पोहोचते.
हीच श्रीविघ्नराज अवताराची कथा आहे.
---
📚 पुराणातील संदर्भ, मूळ श्लोक आणि अर्थ
१. श्रीविघ्नराज अवताराचे स्वरूप
प्रथम खंड — अध्याय २० — श्लोक ११
«विघ्नराजावतारश्च शेषवाहन उच्यते ।
ममतासुरहन्ता स विष्णुब्रह्मेति वाचकः ॥ ११॥»
अर्थ: श्रीविघ्नराज हा श्रीगणेशांचा सातवा अवतार आहे. त्यांचे वाहन शेष असल्याचे सांगितले आहे आणि ममासुराशी त्यांचा संबंध आहे.
---
२. दितीचा शोक
सप्तम खंड — अध्याय १ — श्लोक १५–२४
हिरण्यकशिपू आणि हिरण्याक्ष यांच्या वधानंतर दिती दुःखी होऊन महर्षी कश्यपांकडे येते. पुढे ती श्री इंद्रदेवांचा वध करणारा पुत्र मागते आणि महर्षी कश्यप तिला एक वर्षाचे व्रत सांगतात.
---
३. दितीचा ममतेचा प्रश्न
सप्तम खंड — अध्याय २ — श्लोक ११–१७
«अहं मोहसमायुक्ता सदा तापत्रयान्विता ।
दहामि ममतात्यागमार्गं मे ब्रूहि मानद ॥ १४॥»
«येन शान्तिं समालभ्य स्थास्यामि दाहवर्जिता ।
तत्सुखेनैव भवतु भावि यत्तादृशीं कुरु ॥ १५॥»
«तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कश्यपो दयया युतः ।
शान्तिमार्गार्थमेवं तां जगाद हर्षसंयुतः ॥ १६॥»
«कश्यप उवाच ।
अत्र तेऽहं वदिष्यामीतिहासं च पुरातनम् ।
तं ज्ञात्वा शान्तियुक्ता त्वं भजिष्यसि गजाननम् ॥ १७॥»
अर्थ: दिती मोह आणि तापत्रयाने त्रस्त आहे. तिला ममतेचा त्याग करून शांती मिळवण्याचा मार्ग जाणून घ्यायचा आहे. महर्षी कश्यप सांगतात की ते तिला एक प्राचीन इतिहास सांगतील; तो जाणून ती शांत होऊन श्रीगजाननांची भक्ती करील.
---
४. श्रीपार्वतीदेवींची श्रीगणेश आराधना
सप्तम खंड — अध्याय २ — श्लोक ३३
«ततो विघ्नेश्वरं देवी मन्त्रेणैकाक्षरेण च ।
तोषयामास तं ध्यात्वा नित्यं पूजापरायणा ॥ ३३॥»
अर्थ: भगवान श्रीशंकरांची तपश्चर्या करूनही ते प्रसन्न न झाल्यानंतर श्रीपार्वतीदेवींनी एकाक्षरी मंत्राने श्रीविघ्नेश्वरांची आराधना केली आणि नित्य पूजा केली.
---
५. श्रीशंकर–श्रीपार्वतीदेवी विवाह आणि ममाचा जन्म
सप्तम खंड — अध्याय ३ — श्लोक ७–९, २०–२५
«हिमाचलः प्रसन्नात्मा विवाहमकरोत्ततः ।
शिवयोर्भक्तिसंयुक्तो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ ८॥»
विवाहानंतर पुढे श्रीपार्वतीदेवींच्या मनात मान निर्माण होतो आणि त्यांच्या हास्यातून ममाचा जन्म होतो.
«तस्या हास्यात् समुत्पन्नः पुरुषः कामसन्निभः ।
ममनामा महाभागो महान् पर्वतसन्निभः ॥ २०॥»
आणि श्रीपार्वतीदेवी त्याला सांगतात—
«गणेशं भज भक्त्या त्वं स ते सर्वं प्रदास्यति ।
तेन सर्वत्र विश्वस्मिन् विख्यातः प्रभविष्यसि ॥ २४॥»
अर्थ: श्रीपार्वतीदेवी ममाला श्रीगणेशांची भक्ती करण्यास सांगतात.
---
६. ममासुराची तपश्चर्या
सप्तम खंड — अध्याय ३ — श्लोक ३७–४०
«ममस्तत्र समासीनस्तपस्तेपे सुदारुणम् ।
वायुमात्राशनो देवि ध्यात्वा हृदि गजाननम् ॥ ३७॥»
«दिव्यवर्षसहस्रेण प्रसन्नो गणनायकः ।
प्राणशेषं ममं तत्र ययौ दातुं वरान् स्वयम् ॥ ३८॥»
अर्थ: ममासुराने केवळ वायूचे सेवन करून हृदयात श्रीगजाननांचे ध्यान करीत कठोर तप केले. एक हजार दिव्य वर्षांनंतर श्रीगणनायक त्याच्यावर प्रसन्न झाले.
---
७. ममासुराला मिळालेले वरदान
सप्तम खंड — अध्याय ३ — श्लोक ४१–५८
ममासुराने श्रीगणेशांची स्तुती करून मृत्यूपासून संरक्षण, आरोग्य, इच्छापूर्ती, ब्रह्मांडाचे राज्य आणि युद्धात अजिंक्यत्व यांसारखी वरदाने मागितली. श्रीगणेशांनी त्याच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन त्याच्या मागण्या पूर्ण केल्या.
---
८. ममासुराच्या राज्यातील धर्माचा ऱ्हास
सप्तम खंड — अध्याय ५
ममासुराच्या राज्यात वर्णाश्रमधर्माशी संबंधित कर्मांचा नाश होतो, धार्मिक विधी बंद होतात, ऋषींना त्रास दिला जातो आणि देवस्थाने उद्ध्वस्त केली जातात.
---
९. देवतांची श्रीगणेश आराधना
सप्तम खंड — अध्याय ६ — श्लोक १३–१६
«ततो देवा गणेशानं चिन्त्य सङ्कटमुक्तये ।
मन्त्रस्नानं प्रचक्रुस्ते न्यासादींश्च मनोमयान् ॥ १३॥»
«ध्यात्वा गणपतिं सर्वे पुपूजुर्मानसैः पृथक् ।
उपचारैरनेकैस्ते जेपुर्मन्त्रं हृदा परम् ॥ १४॥»
«एकाक्षरविधानेन युक्तास्तेपुस्तपो महत् ।
सङ्गोप्य भयसंयुक्ता निराहारपरायणाः ॥ १५॥»
«एवं वर्षशते पूर्णे तान् ययौ गणनायकः ।
भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां तु मध्याह्ने वरदायकः ॥ १६॥»
अर्थ: देवतांनी एकाक्षर मंत्राने श्रीगणेशांची कठोर आराधना केली. शंभर वर्षांनंतर भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या मध्यान्ही श्रीगणनायक त्यांच्यासमोर प्रकट झाले.
---
१०. ममासुराला श्रीविघ्नराजांचे ब्रह्मस्वरूप समजते
सप्तम खंड — अध्याय ७
नारदांच्या उपदेशानंतर ममासुराच्या मनात परिवर्तन होते आणि तो म्हणतो—
«गणेशो ब्रह्मरूपोऽयं स्वानन्दे वासकारकः ।
गच्छामि शरणं तं स्वहितं तेन भविष्यति ॥ ४१॥»
अर्थ: “श्रीगणेश हे ब्रह्मस्वरूप आहेत; त्यांच्या शरण जाणे हेच माझ्यासाठी हिताचे आहे.”
---
११. ममासुराची शरणागती
सप्तम खंड — अध्याय ८ — श्लोक २८–३०
«यदि प्रसन्नभावेन वरं दास्यसि विघ्नप ।
तव भक्तिं स्थिरां देहि मायानाशकरीं प्रभो ॥ २८॥»
«गाणपत्यसहावासं देहि नाथ निरन्तरम् ।
स्थानं भक्ष्यादिकं ढुण्ढे तत्र स्थास्यामि यन्त्रितः ॥ २९॥»
«दासोऽहं ते गणाधीश नान्यं याचे वरं परम् ।
तव दर्शनमात्रेण ज्ञानयुक्तोऽहमञ्जसा ॥ ३०॥»
अर्थ: ममासुराने श्रीविघ्नराजांकडे स्थिर भक्ती आणि गणेशभक्तांचा सहवास मागितला. “मी आपला दास आहे; मला दुसरा कोणताही वर नको,” असे त्याने सांगितले.
---
१२. ममासुराचे शमन
सप्तम खंड — अध्याय ८ — श्लोक ३५–३८
«प्रणम्य तं ममो दैत्यः स्वस्थाने प्रजगाम ह ।
शान्तिं धृत्वा गणेशानं भजते सर्वभावतः ॥ ३६॥»
«एवं ममासुरं शान्तं चकार विघ्ननायकः ।
स्वाधीनं कृत्य तं स्थाने स्थापयामास मानिनि ॥ ३८॥»
अर्थ: ममासुराने श्रीविघ्नराजांना नमस्कार केला, आपल्या स्थानी परतला आणि शांत होऊन श्रीगणेशांची भक्ती करू लागला. श्रीविघ्नराजांनी त्याचे शमन केले.
---
१३. या चरित्राचा मुख्य निष्कर्ष
सप्तम खंड — अध्याय ९ — श्लोक ६२
«इदं ममासुरस्यैव शमनं कथितं मया ।
चरित्रं विघ्नराजस्य सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ६२॥»
अर्थ: “हे ममासुराच्या शमनाचे श्रीविघ्नराजांचे चरित्र मी सांगितले आहे.”
म्हणून या अवतारकथेचा शेवट ममासुराच्या वधाने नव्हे, तर त्याच्या शमनाने, शरणागतीने आणि श्रीगणेशभक्तीत स्थिर होण्याने होतो.
---
१४. दितीला झालेला अंतिम बोध
सप्तम खंड — अध्याय १० — श्लोक १–२
«श्रुत्वा ब्रह्मप्रदं पूर्णं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।
चरितं विघ्नराजस्य न तृप्ताऽहं मुनीश्वर ॥ १॥»
«अहो विघ्नपतिः साक्षाद्ब्रह्मभूतो न संशयः ।
मया ज्ञातोऽधुना नाथ तव वाक्याद्विशेषतः ॥ २॥»
अर्थ: श्रीविघ्नराजांचे चरित्र ऐकल्यानंतर दिती सांगते की आता महर्षी कश्यपांच्या वचनातून तिला श्रीविघ्नपती हे साक्षात् ब्रह्मस्वरूप असल्याचे
संबंधित लेख
अधिक शोधा
अधिक वाचनासाठी लेख