श्री गणेशाचा सहावा अवतार श्री विकट अवतार
अद्ययावत २४ ऑक्टो, २०२६
🌺 श्री गणेशाचा सहावा अवतार — श्रीविकट
कामासुराचा उदय, त्रिभुवनावरील विजय आणि श्रीविकटांच्या चरणी शरणागती
मुद्गलपुराणात श्रीगणेशांच्या आठ प्रमुख अवतारांचे वर्णन केले आहे. या अवतारमालिकेतील सहावा अवतार म्हणजे श्रीविकट. या अवताराचा संबंध कामासुराशी आहे आणि श्रीविकटांचे वाहन मयूर असल्याचे पुराणात सांगितले आहे.
"[प्रथम खंड — अध्याय २० — श्लोक १०]"
«विकटो नाम विख्यातः कामासुरविदाहकः ।
मयूरवाहनश्चाऽयं सौरब्रह्मधरः स्मृतः ॥»
श्रीविकट अवताराची कथा कामासुराच्या जन्मापासून सुरू होते. मात्र हा प्रसंग समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वी घडलेली एक घटना जाणून घेणे आवश्यक आहे.
जालंधर नावाच्या असुराचा भगवान श्रीशंकरांशी संघर्ष झाला होता. त्या प्रसंगात भगवान श्रीविष्णूंनी जालंधराचे रूप धारण करून वृंदादेवींशी संबंधित लीला केली. त्यानंतर जालंधराचा अंत झाला. वृंदादेवींनी आपला देह त्यागला. हे पाहून भगवान श्रीविष्णू अत्यंत दुःखाने व्याकुळ झाले आणि कामबाणांनी पीडित झाले.
त्या अवस्थेत भगवान श्रीविष्णूंचे वीर्य पृथ्वीवर पडले. त्यातून एक अत्यंत तेजस्वी पुरुष उत्पन्न झाला. त्याचे स्वरूप कामासारखे होते आणि म्हणून त्याला काम असे नाव प्राप्त झाले. पुढे हाच असुर कामासुर म्हणून प्रसिद्ध झाला.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ३ — श्लोक १४–२५]"
कामासुर वनात भ्रमण करत असताना त्याची भेट शुक्राचार्यांशी झाली. शुक्राचार्यांनी त्याला शिवपंचाक्षरी मंत्र दिला. हा मंत्र प्राप्त करून कामासुराने वनात जाऊन भगवान श्रीशंकरांची कठोर तपश्चर्या सुरू केली.
तो निराहार राहून मंत्रजप करू लागला. त्याच्या कठोर तपश्चर्येमुळे देव आणि मनुष्यही आश्चर्यचकित झाले. त्याची तपश्चर्या एक हजार दिव्य वर्षे चालली.
अखेर भगवान श्रीशंकर कामासुराच्या तपश्चर्येने प्रसन्न झाले आणि त्याच्यासमोर प्रकट झाले.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ३ — श्लोक २५–३१]"
भगवान श्रीशंकरांनी त्याला वर मागण्यास सांगितले.
कामासुराने अत्यंत मोठे वर मागितले. त्याला ब्रह्मांडाचे राज्य हवे होते. उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार करणाऱ्या देवतांकडून त्याला मृत्यू येऊ नये, युद्धामध्ये तो विजयी राहावा, त्याला आरोग्य प्राप्त व्हावे आणि त्याच्या मनातील इच्छा पूर्ण व्हाव्यात, अशी त्याची मागणी होती.
भगवान श्रीशंकरांनी त्याच्या कठोर तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन त्याने मागितलेले वर प्रदान केले.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ३ — श्लोक ३२–४०]"
वरदान मिळाल्यानंतर कामासुर शुक्राचार्यांकडे परतला. त्यानंतर त्याचा विवाह तृष्णा हिच्याशी झाला. शुक्राचार्यांनी वेदमंत्रांनी विधिपूर्वक कामासुराचा अभिषेक केला.
कामासुराचे पाच प्रमुख सहकारी होते—रावण, शम्बर, महिष, बलि आणि दुर्मद.
त्याच्यासाठी पृथ्वीवर रतिद नावाचे नगर निर्माण करण्यात आले. तेथे दैत्य, दानव आणि राक्षस येऊन राहू लागले.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ३ — श्लोक ४१–४८]"
आता कामासुराच्या मनात आपल्या वरदानाची परीक्षा घेण्याची इच्छा निर्माण झाली. त्याने आपल्या दैत्य सहकाऱ्यांना सांगितले की आपण ब्रह्मांडावर विजय मिळवणार आहोत.
शुक्राचार्यांच्या मार्गदर्शनाखाली विशाल सैन्य घेऊन कामासुराने पृथ्वीवर स्वारी केली.
अनेक राजांनी त्याच्यासमोर शरणागती पत्करली. काहींचा पराभव झाला, तर काही राजांनी भयाने आपली राज्ये सोडून वनाचा आश्रय घेतला.
अशा प्रकारे सात द्वीपांनी युक्त पृथ्वीवर त्याने आपले प्रभुत्व प्रस्थापित केले.
त्यानंतर कामासुराने पाताळलोकात प्रवेश केला आणि शेषनागांसह नागसमूहालाही आपल्या अधीन केले. पुढे त्याने स्वर्गलोकाकडे मोर्चा वळवला.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ४ — श्लोक १–१७]"
कामासुराच्या सामर्थ्यामुळे देवतांना भय वाटू लागले. भगवान श्रीब्रह्मदेव, भगवान श्रीविष्णू आणि भगवान श्रीशंकरांसह देवतांनी आपापली स्थाने सोडली.
कामासुराने रिकामी झालेली अमरावती ताब्यात घेतली. त्यानंतर तो ब्रह्मलोकात गेला. तेथून पुढे वैकुण्ठात पोहोचला. तेथीलही स्थान रिकामे पाहून त्याचा गर्व अधिक वाढला.
परंतु त्याची महत्त्वाकांक्षा एवढ्यावर थांबली नाही.
कामासुराने भगवान श्रीशंकरांच्या कैलासावरही स्वारी केली. भगवान श्रीशंकरांनी देवतांसह कैलास सोडला आणि वनातील गुहांमध्ये वास्तव्य केले. कामासुराने कैलासावर अधिकार मिळवला आणि तेथे आपल्या दैत्यांसह भोगांचा उपभोग घेऊ लागला.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ४ — श्लोक १८–४०]"
ब्रह्मांडावर विजय मिळवल्यानंतर कामासुराने विविध लोकांवर आपल्या दैत्यांची नियुक्ती केली. त्याने आपल्या पुत्रांना आणि प्रमुख दैत्यांना विविध लोकांचे अधिपती केले.
शोषणाला कैलासाचे, दुष्पूराला वैकुण्ठाचे, बलिला सूर्यलोकाचे, रावणाला शक्तिलोकाचे, शम्बराला ब्रह्मलोकाचे, महिषाला इंद्रलोकाचे आणि दुर्मदाला यमपुरीचे अधिपत्य देण्यात आले.
स्वतः कामासुर पृथ्वीवर परतला आणि आपल्या सामर्थ्याच्या जोरावर राज्य करू लागला.
त्याच्या राज्यात स्वधर्म आणि कर्मव्यवस्था खंडित होऊ लागली.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ४ — श्लोक ४१–४९]"
कामासुराच्या दैत्यांनी पृथ्वीवरील कर्मव्यवस्था नष्ट करण्यास सुरुवात केली. ब्राह्मणादी वर्णांना त्रास देण्यात आला. विविध ठिकाणी कामासुराच्या प्रतिमा स्थापित करण्यात आल्या आणि लोकांनी त्यांची पूजा करावी, अशी व्यवस्था करण्यात आली.
भीतीमुळे लोकांनी स्नानादी धार्मिक आचरण सोडले. स्वाहा, स्वधा आणि वषट्कार यांसारख्या वैदिक कर्मांचा लोप झाला. वर्णाश्रमधर्माची व्यवस्था विस्कळीत झाली.
काही ऋषी आणि देवतांनी वनाचा आश्रय घेतला आणि तेथे स्वधर्माचे पालन करत राहिले.
देवतांची अवस्था अत्यंत कठीण झाली. त्यांनी कामासुराच्या नाशाचा उपाय शोधण्याचा प्रयत्न केला; परंतु त्याला मिळालेल्या वरदानामुळे कोणताही मार्ग दिसत नव्हता.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ५ — श्लोक १२–२३]"
याच वेळी महायोगी श्रीमुद्गलांनी देवतांना मार्गदर्शन केले.
भगवान श्रीशंकरांनी कामासुराचा नाश करण्याचा उपाय विचारला. तेव्हा श्रीमुद्गलांनी देवतांना सांगितले की त्यांनी सर्व भावाने श्रीगणेशांची उपासना करावी.
त्यांनी मयूरेश्वराची आराधना करण्यास सांगितले आणि एकाक्षर मंत्राने तप करण्याचा मार्ग दाखवला.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ५ — श्लोक ३४–४२]"
देवता आणि ऋषींनी श्रीगणेशांची उपासना सुरू केली.
त्यांची भक्ती आणि तपश्चर्या स्वीकारून श्रीगणेशांनी त्यांना दर्शन दिले. देवर्षींनी कामासुराच्या त्रासातून मुक्त करण्याची प्रार्थना केली.
श्रीगणेशांनी त्यांची प्रार्थना स्वीकारली.
यानंतर देवता आणि ऋषी श्रीगणेशांचे स्मरण करत राहिले.
कामासुराला मात्र या सर्व घटनांची माहिती मिळाली. एका सभेत असताना त्याला आकाशवाणी ऐकू आली—देवतांनी मयूरेश्वर ब्रह्माची प्रार्थना केली आहे आणि ते कामासुराचा नाश करून जगाला सुखी करतील.
हे ऐकून कामासुर भयभीत झाला.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ३१ — श्लोक २८–३९]"
कामासुराचे दैत्य त्याला धीर देऊ लागले. त्यांनी देवतांविरुद्ध युद्ध करण्याची तयारी केली.
दुसरीकडे देव आणि ऋषी श्रीगणेशांचे स्मरण करू लागले.
त्यांच्या स्मरणमात्राने श्रीगणेश मयूरावर आरूढ होऊन प्रकट झाले. त्यांचे तेजस्वी रूप पाहून देवता आणि ऋषी आश्चर्यचकित झाले.
श्रीगणेशांनी स्वतःची ओळख करून देताना सांगितले—
“मी विकट आहे.”
त्यांनी देवर्षींना कामरहित स्वरूपाची उपासना करण्यास सांगितले. कामाने निर्माण केलेल्या मायिक सुखापासून दूर होऊन त्यांचे स्वरूप जाणण्याचा मार्ग त्यांनी दाखवला.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ३१ — श्लोक ३८–४७]"
यानंतर देव आणि दैत्य यांच्यात युद्ध सुरू झाले.
कामासुराचे विशाल सैन्य युद्धासाठी आले. देवतांनीही श्रीविकटांच्या कृपेने युद्ध केले.
युद्धात अनेक दैत्यांचा पराभव झाला. पुढे कामासुराचे पुत्र शोषण आणि दुष्पूर युद्धभूमीवर उतरले.
शोषणाने भगवान श्रीशंकरांशी युद्ध केले, तर दुष्पूराने भगवान श्रीविष्णूंशी युद्ध केले. दोघांनीही मोठे सामर्थ्य दाखवले.
परंतु अखेर श्रीविकटांनी आपल्या पाश आणि अंकुशाचा उपयोग केला.
पाशाने शोषणाचा अंत झाला आणि अंकुशाने दुष्पूराचा अंत झाला.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ३३ — श्लोक २९–५५]"
आपल्या पुत्रांचा अंत झाल्याचे पाहून कामासुर अत्यंत दुःखी झाला. त्याने स्वतः युद्धभूमीवर प्रवेश केला.
भगवान श्रीशंकर, भगवान श्रीविष्णू आणि भगवान सूर्यदेव यांच्यासह देवतांनी त्याच्याशी युद्ध केले; परंतु कामासुराने आपल्या प्रचंड सामर्थ्याने त्यांना पराभूत केले.
देवतांमध्ये भय निर्माण झाले.
तेव्हा श्रीविकट स्वतः मयूरावर आरूढ होऊन युद्धभूमीवर आले.
कामासुराने श्रीविकटांना पाहिले आणि त्यांच्या मयूरवाहनाची थट्टा केली. त्याला आपल्या वरदानांचा गर्व होता. त्याने श्रीविकटांना आव्हान दिले.
श्रीविकटांनी मात्र शांतपणे त्याला सांगितले की ते जन्म-मृत्यूच्या पलीकडील ब्रह्मस्वरूप आहेत.
आणि त्यांनी कामासुराला स्पष्ट सांगितले—
जर तुला जीवन हवे असेल, तर माझ्या शरण ये.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ३४ — श्लोक ३२–४२]"
कामासुराने श्रीविकटांवर गदा फेकली; परंतु ती निष्फळ ठरली. कामासुर स्वतःच शक्तिहीन होऊन जमिनीवर पडला.
तेव्हा त्याच्या मनात विचार सुरू झाला—शस्त्राशिवाय श्रीविकटांनी मला कसे पराभूत केले?
शुक्राचार्यांनी पूर्वी सांगितलेले श्रीविकटांचे ब्रह्मस्वरूप त्याला आठवले. तरीही त्याच्या मनात एक शंका होती—श्रीविकट देवतांच्या बाजूने का आहेत?
म्हणून कामासुराने श्रीविकटांकडे जाऊन त्यांच्या स्वरूपाबद्दल प्रश्न विचारण्याचे ठरवले.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ३४ — श्लोक ४३–५०]"
कामासुर श्रीविकटांसमोर गेला आणि त्याने त्यांना विचारले—
तुमचे स्वरूप काय आहे? जन्म-मृत्यू नसलेल्या ब्रह्माचे देहधारण कसे होते? तुम्ही देव आणि असुर या दोन्ही स्वरूपांमध्ये कसे आहात?
श्रीविकटांनी त्याला ब्रह्म, माया आणि सृष्टीच्या स्वरूपाचे तत्त्वज्ञान समजावून सांगितले.
त्यांनी सांगितले की माया विविध रूपांनी क्रीडा करते. त्या मायेला आधार देणारे ब्रह्म भेदरहित आणि अमृतस्वरूप आहे. तेच विकट स्वरूप आहे.
श्रीविकटांनी पुढे स्पष्ट केले की ते सर्वांच्या अंतःकरणात स्थित आहेत. धर्माच्या रक्षणासाठी ते आवश्यकतेनुसार देह धारण करतात.
जेव्हा दैत्य अधर्माने उन्मत्त होतात आणि देवतांना पीडा देतात, तेव्हा ते त्यांच्या विनाशासाठी देह धारण करतात. आणि जेव्हा देव व दैत्य स्वधर्माचे पालन करतात, तेव्हा ते त्यांच्या हृदयात स्थित राहतात.
कामासुराने देवतांना पीडा दिली आणि धर्माचा लोप केला होता. म्हणून श्रीविकट त्याच्या नाशासाठी आले होते.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ३५ — श्लोक ५–३०]"
श्रीविकटांचे हे तत्त्वज्ञान ऐकल्यानंतर कामासुराच्या मनातील गर्व निवळू लागला.
त्याला जाणवले की श्रीविकट हे केवळ देवतांच्या बाजूने उभे असलेले एखादे युद्ध करणारे रूप नाही, तर सर्व देव-असुरांच्या अंतःकरणात स्थित असलेले ब्रह्मस्वरूप आहेत.
कामासुराने अखेर आपली शस्त्रे बाजूला ठेवली.
त्याने श्रीविकटांना नमस्कार केला आणि त्यांची भक्तिभावाने स्तुती केली.
त्याने श्रीविकटांना विकट, गणेश, परात्मा, ब्रह्मभूतस्वरूप, गजानन, हेरंब, योगेश आणि गणपती अशा विविध स्वरूपांत नमस्कार केला.
श्रीविकट त्याच्या भक्तिभावाने प्रसन्न झाले.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ३५ — श्लोक ३१–४७]"
श्रीविकटांनी कामासुराला सांगितले की ते त्याचा वध करण्यासाठी क्रोधाने आले होते; परंतु शरण आलेल्याचा ते वध करणार नाहीत.
कामासुराने श्रीविकटांकडे एकच वर मागितला—त्यांच्या चरणी दृढ भक्ती आणि गाणपत्यप्रियत्व.
श्रीविकटांनी त्याची इच्छा पूर्ण केली.
त्यांनी कामासुराला आपल्या स्थानावर राहण्याची आज्ञा केली आणि श्रीगणेशांचे स्मरण व पूजन जिथे केले जाणार नाही, तेथे त्याला आपल्या कर्मानुसार फळ भोगण्याची व्यवस्था सांगितली.
कामासुराने श्रीविकटांना नमस्कार केला आणि आपल्या स्थानाकडे परतला.
त्याच्यासोबत असलेले दैत्यही आपापल्या स्थानाकडे निघून गेले.
"[षष्ठ खंड — अध्याय ३५ — श्लोक ४७–५९]"
कामासुर आता शांत झाला होता.
देवर्षींनी ही अवस्था पाहिली आणि श्रीविकटांची स्तुती केली. कामासुराच्या शांततेमुळे धर्माची पुनर्स्थापना होण्याचा मार्ग मोकळा झाला. देवता पुन्हा आपल्या स्थानांवर आणि ब्राह्मणादी जन आपल्या कर्ममार्गावर स्थिर झाले.
श्रीविकट अवताराचे कार्य येथे पूर्ण होते.
या कथेत कामासुराचा शेवट त्याच्या मृत्यूने होत नाही. त्याचा गर्व, अज्ञान आणि अधर्माचा मार्ग संपतो. श्रीविकटांचे ब्रह्मस्वरूप जाणल्यानंतर तो शरण येतो आणि भक्ती स्वीकारतो.
म्हणून श्रीविकट अवताराची कथा केवळ एका असुराच्या पराभवाची कथा नाही; ती काम, माया, अहंकार आणि अधर्म यांवर ब्रह्मज्ञान आणि भक्तीच्या माध्यमातून मिळालेल्या विजयाची कथा म्हणून मुद्गलपुराणात पुढे येते.
---
📚 पुराणातील संदर्भ, मूळ श्लोक आणि अर्थ
१. श्रीविकट अवताराची ओळख
प्रथम खंड — अध्याय २० — श्लोक १०
«विकटो नाम विख्यातः कामासुरविदाहकः ।
मयूरवाहनश्चाऽयं सौरब्रह्मधरः स्मृतः ॥ १०॥»
अर्थ:
श्रीगणेशांचा सहावा अवतार श्रीविकट या नावाने प्रसिद्ध आहे. ते कामासुराचे निबर्हण करणारे असून त्यांचे वाहन मयूर आहे. त्यांना सौरब्रह्म धारण करणारे स्वरूप म्हटले आहे.
---
२. कामासुराचा जन्म
षष्ठ खंड — अध्याय ३ — श्लोक १७–२५
«ततस्तस्य महाविष्णोः कामबाणार्दितस्य च ।
वीर्यं पपात भूपृष्ठेऽमोघं तेजोयुतं बभौ ॥ १८॥»
«तस्माच्च पुरुषो जज्ञे कामरूपातिगो बभौ ।
विचचार महीपृष्ठे विष्णुस्तत्र समास्थितः ॥ १९॥»
«एवं कामः समुत्पन्नो महातेजोयुतः स्वयम् ।
बभ्राम वनसंस्थः स तत्र शुक्रः समाययौ ॥ २४॥»
«शिवपञ्चाक्षरं मन्त्रं ददौ तस्मै महात्मने ।
स गत्वा तं प्रणम्यैव वनं तपश्चचार ह ॥ २५॥»
अर्थ:
भगवान श्रीविष्णू कामबाणांनी पीडित असताना त्यांचे तेज पृथ्वीवर पडले आणि त्यातून एक तेजस्वी पुरुष उत्पन्न झाला. पुढे त्याला शुक्राचार्यांकडून शिवपंचाक्षरी मंत्र मिळाला आणि त्याने भगवान श्रीशंकरांची तपश्चर्या सुरू केली.
---
३. कामासुराची कठोर तपश्चर्या
षष्ठ खंड — अध्याय ३ — श्लोक २५–३०
«स गत्वा तं प्रणम्यैव वनं तपश्चचार ह ।
तपसोग्रेण शम्भुं स तोषयामास नित्यदा ॥ २६॥»
«निराहारेण नित्यं जजाप तं मन्त्रमुत्तमम् ।
एवं तस्योग्रतपसा विभ्रान्ताः सुरमानुषाः ॥ २७॥»
«दिव्यवर्षसहस्रेण स्थातुं शक्ता न तेऽभवन् ।
ततो देवैर्महेशानः प्रार्थितस्तं ययौ मुदा ॥ २८॥»
अर्थ:
कामासुराने निराहार राहून अत्यंत कठोर तप केले. त्याच्या तपश्चर्येने देव आणि मनुष्य आश्चर्यचकित झाले. एक हजार दिव्य वर्षांनंतर भगवान श्रीशंकर त्याच्यासमोर प्रकट झाले.
---
४. कामासुराने मागितलेले वरदान
षष्ठ खंड — अध्याय ३ — श्लोक ३२–३६
«यदि प्रसन्नभावेन वरदोऽसि महेश्वर ।
तव भक्तिं च मे देहि राज्यं ब्रह्माण्डकस्य वै ॥ ३२॥»
«उपत्तिस्थितिसंहारयुतास्तेभ्यो भयं न मे ।
सम्भवेत्तादृशं नाथ कुरुष्व बलसंयुतम् ॥ ३३॥»
«उत्पत्तिस्थितिसंहारकारका ये महेश्वराः ।
तेभ्यो मे मरणं नैव भवेद्देव तथा कुरु ॥ ३४॥»
«आरोग्यादिसमायुक्तं सङ्ग्रामे जयशालिनम् ।
कुरु मां देवदेवश सर्वातिगं प्रभावतः ॥ ३५॥»
अर्थ:
कामासुराने ब्रह्मांडाचे राज्य, उत्पत्ती-स्थिती-संहार करणाऱ्या देवतांकडून मृत्यू न येणे, युद्धात विजय आणि सर्वांवर प्रभाव असे वर मागितले.
---
५. देवतांना श्रीमुद्गलांचे मार्गदर्शन
षष्ठ खंड — अध्याय ५ — श्लोक ३४–४२
«तथापि कथयिष्यामि त्वदाज्ञापालनार्थतः ।
गणेशं सर्वभावेन भजध्वं सर्वदेवताः ॥ ३८॥»
«स्वानन्दस्थस्त्रिभिर्भावैर्हीनो देवो न संशयः ।
स तं क्षणार्धमात्रेण हनिष्यति महासुरम् ॥ ३९॥»
«भूस्वानन्दे महाभाग आराधय गजाननम् ।
मयूरेशं विधानेन सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ४१॥»
«एकाक्षरेण मन्त्रेण चरध्वं तप उत्तमम् ।
स्वल्पकालेन विघ्नेशः प्रसन्नो भविता स्वयम् ॥ ४२॥»
अर्थ:
श्रीमुद्गलांनी देवतांना सर्व भावाने श्रीगणेशांची भक्ती करण्यास सांगितले. मयूरेश्वराची आराधना करून एकाक्षर मंत्राने तप करण्याचा त्यांनी मार्ग सांगितला.
---
६. श्रीविकटांचा मयूरावर आगमन
षष्ठ खंड — अध्याय ३१ — श्लोक ३८–४७
«शिवमुख्या मयूरेशं सस्मरुर्भयसङ्कुलाः ।
एहि नाथ दयासिन्धो रक्ष नो भयसंयुतान् ॥ ३८॥»
«स्मृतिमात्रेण हेरम्बस्तान् ययौ मूषकध्वजः ।
मयूरोपरिसंस्थश्च शस्त्रधारक आदरात् ॥ ३९॥»
«तेजोराशिमयं रूपं दृष्ट्वा देवा विसिस्मिरे ।
तुष्टुवुस्तं महेशाना नानास्तोत्रैर्गजाननम् ॥ ४०॥»
«ततस्तेजोमयं रूपं तान् जगाद सुरर्षिकान् ।
विकटोऽहं महाभागास्तथा भजत मां चिरम् ॥ ४१॥»
अर्थ:
देवतांनी श्रीमयूरेश्वरांचे स्मरण केले असता श्रीगणेश मयूरावर आरूढ होऊन प्रकट झाले. त्यांनी देवर्षींना सांगितले—“मी विकट आहे.”
---
७. कामासुराला दिलेला शरणागतीचा मार्ग
षष्ठ खंड — अध्याय ३४ — श्लोक ३८–४२
«कामासुरस्य वाक्यं स श्रुत्वा गणपतिः स्वयम् ।
जगाद हास्यवदनः परं तं गर्वसंयुतम् ॥ ३८॥»
«मूर्खोऽसि काम अत्यन्तं विकटोऽहं विचारय ।
जन्ममृत्युविहीनो वै कथं हंसि महाखल ॥ ३९॥»
«न सृष्टिस्थितिसंहारकर्ताऽहं दैत्यपुङ्गव ।
यदि जीवितुमिच्छा ते तदा मां शरणं व्रज ॥ ४०॥»
«नोचेत्त्वां पापकर्माणं हनिष्यामि न संशयः ।
गर्वं त्यज महामूर्ख ब्रह्माऽहं नात्र संशयः ॥ ४१॥»
अर्थ:
श्रीविकटांनी कामासुराला सांगितले की ते जन्म-मृत्यूच्या पलीकडील ब्रह्मस्वरूप आहेत. जर कामासुराला जीवन हवे असेल, तर त्याने श्रीविकटांच्या शरण जावे आणि गर्वाचा त्याग करावा.
---
८. श्रीविकटांचे ब्रह्मस्वरूप
षष्ठ खंड — अध्याय ३५ — श्लोक ५–१८
«माया नानाविधा दैत्य सा खेलति मया धृता ।
भेदान् कृत्वा तदाधारान् मयूरेशं वदन्ति माम् ॥ ५॥»
«तत्रामृतमयं ब्रह्म सदा भेदविवर्जितम् ।
तदेव विकटं तस्मात् सत्यं जानीहि मां परम् ॥ ८॥»
«सर्वेषां जीवनं ब्रह्म तदेव विकटं मतम् ।
तं भजस्व विधानेन मृत्युहीनो भविष्यसि ॥ ११॥»
«देवासुरमयोऽहं तु न भिन्नं मे प्रवर्तते ।
तथापि धर्मरक्षार्थं हन्मि सर्वान्न संशयः ॥ १८॥»
अर्थ:
श्रीविकटांनी कामासुराला माया आणि ब्रह्माचे स्वरूप समजावून सांगितले. सर्वांच्या जीवनाचे आधारभूत ब्रह्म हेच विकटस्वरूप असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. धर्मरक्षणासाठी आवश्यक तेव्हा ते देह धारण करतात.
---
९. कामासुराची शरणागती आणि भक्ती
षष्ठ खंड — अध्याय ३५ — श्लोक ३१–५८
«कामः करपुटं कृत्वा त्यक्त्वा शस्त्रादिकं पुरः ।
विकटं प्रणनामाथ हर्षयुक्तस्वभावतः ॥ ३२॥»
«प्रणम्य पूजयामास पुनर्यत्नेन विघ्नपम् ।
तुष्टाव भक्तिसंयुक्तोऽसुरः कामो गजाननम् ॥ ३३॥»
«त्वां हन्तुं क्रोधयुक्तोऽहं समागतो न संशयः ।
अधुना न हनिष्यामि शरणागतमादरात् ॥ ४८॥»
«प्रसन्नोऽसि यदा नाथ तदा ते भक्तिमुत्तमाम् ।
देहि स्थानादिकं देव भजामि तत्र संस्थितः ॥ ५१॥»
«गाणपत्यप्रियत्वं मे देहि नित्यं गजानन ।
नान्यद्याचे परं किञ्चिन्नश्वरं सर्वमञ्जसा ॥ ५२॥»
«मदीया भक्तिरुग्रा ते भविष्यति महासुर ।
गाणपत्यप्रियत्वं तु सदा योगपरायणः ॥ ५५॥»
«तथेति गणपं नत्वा सुरः कामो महायशाः ।
स्वस्थानं स जगामैव गणेशे भक्तिकामुकः ॥ ५८॥»
अर्थ:
कामासुराने शस्त्रे सोडून श्रीविकटांना नमस्कार केला. त्याने त्यांच्या चरणी भक्ती मागितली. श्रीविकटांनी त्याला भक्तीचा वर दिला आणि तो श्रीगणेशभक्तीमध्ये स्थित होऊन आपल्या स्थानाकडे परतला.
---
१०. श्रीविकट अवताराची समाप्ती
षष्ठ खंड — अध्याय ३६ — श्लोक १–३७
कामासुर शांत झाल्यानंतर देवर्षींनी श्रीविकटांची स्तुती केली. धर्मव्यवस्था पुन्हा स्थिर झाली आणि देवता आपल्या स्थानांवर परतले.
याच अध्यायात “विकटावतारचरितसमाप्तिवर्णनम्” असे स्पष्टपणे नमूद करून श्रीविकट अवताराच्या चरित्राची समाप्ती केली आहे.
संदर्भ:
संबंधित लेख
अधिक शोधा
अधिक वाचनासाठी लेख