श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपतीच्या तीन मूर्तींचा इतिहास
अद्ययावत २५ ऑक्टो, २०२६
श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपतीच्या तीन मूर्तींचा इतिहास
१८९३ पासून आजपर्यंत जपला गेलेला पुण्याच्या गणेशभक्तीचा अनमोल वारसा
पुण्याच्या गणेशोत्सवाची ओळख सांगताना श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती हे नाव आवर्जून घेतले जाते. बुधवार पेठेतील भव्य मंदिरात आज लाखो भाविक ज्या गणरायाचे दर्शन घेतात, त्या मूर्तीमागे मात्र केवळ एका मूर्तीचा नव्हे, तर तीन वेगवेगळ्या मूर्तींचा आणि जवळपास दीडशे वर्षांच्या परंपरेचा इतिहास दडलेला आहे.
आज मंदिरात विराजमान असलेली मूर्ती ही दगडूशेठ गणपतीची पहिली मूर्ती नाही. या परंपरेतील पहिली मूर्ती इ.स. १८९३ मध्ये, दुसरी मूर्ती इ.स. १८९६ मध्ये, तर आज मंदिरात असलेली तिसरी आणि सध्याची मूर्ती इ.स. १९६८ मध्ये प्रतिष्ठापित करण्यात आली.
या तीनही मूर्तींचा प्रवास समजून घेतला, तर दगडूशेठ गणपतीच्या इतिहासाची अनेक महत्त्वाची पाने उलगडतात.
---
दुःखातून सुरू झालेली गणेशभक्ती
श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई हे पुण्यातील प्रसिद्ध मिठाई व्यावसायिक होते. त्यांच्या आयुष्यात आलेल्या एका मोठ्या दुःखानंतर त्यांच्या गणेशभक्तीची ही परंपरा आकाराला आली.
प्लेगच्या साथीत दगडूशेठ हलवाई आणि त्यांच्या पत्नी लक्ष्मीबाई यांनी आपला एकुलता एक मुलगा गमावला. या दुःखाच्या काळात त्यांचे आध्यात्मिक गुरू माधवनाथ महाराज यांनी त्यांना दत्त आणि गणपतीच्या मूर्तीची स्थापना करून भक्तिभावाने पूजा करण्याचा मार्ग दाखवला.
त्यानुसार दगडूशेठ हलवाई यांनी दत्ताची संगमरवरी मूर्ती आणि गणपतीची मातीची मूर्ती तयार करून घेतली. गणपतीच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्या हस्ते झाल्याचा उल्लेख आढळतो. त्या वेळी पुण्यातील अनेक मान्यवर उपस्थित होते.
याच मूर्तीपासून पुढे दगडूशेठ गणपतीची परंपरा अधिक व्यापक होत गेली.
---
पहिली मूर्ती – इ.स. १८९३
दगडूशेठ गणपतीच्या इतिहासातील पहिली मूर्ती इ.स. १८९३ सालाशी जोडली जाते. पुण्यात सार्वजनिक गणेशोत्सवाला व्यापक स्वरूप येत असतानाच दगडूशेठ हलवाई यांच्या गणपतीचा उत्सवही सार्वजनिक स्वरूपात पुढे आला.
या मूर्तीचे शिल्पकार श्री. नाईक होते. दगडूशेठ गणपती ट्रस्टच्या इतिहासात १८९३ हे या सार्वजनिक परंपरेच्या सुरुवातीचे महत्त्वाचे वर्ष म्हणून नोंदले आहे. त्या काळात पुण्यातील विविध ठिकाणी गणेशोत्सव आयोजित करण्याच्या प्रयत्नांना मोठा प्रतिसाद मिळत गेला आणि दगडूशेठ गणपतीची स्वतंत्र ओळख निर्माण झाली.
दगडूशेठ गणपतीची ही पहिली मूर्ती पुढे मुख्य मंदिरात राहिली नाही. कालांतराने ती शुक्रवार पेठेतील अकरा मारुती मंदिरात जतन करण्यात आली.
आजही अकरा मारुती मंदिरात दर्शन
दगडूशेठ गणपतीची ही मूळ पहिली मूर्ती आजही पुण्यातील शुक्रवार पेठेतील अकरा मारुती मंदिरात विराजमान आहे.
अनेक वर्षांनंतरही या मूर्तीची पूजा आणि गणेशोत्सवाची परंपरा तेथे सुरू आहे. त्यामुळे अकरा मारुती मंदिर हे दगडूशेठ गणपतीच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचे स्थान ठरते.
आज बुधवार पेठेतील मुख्य मंदिरात दिसणारी मूर्ती आणि शुक्रवार पेठेतील ही मूळ मूर्ती वेगवेगळी आहेत, हे दगडूशेठ गणपतीच्या इतिहासातील एक विशेष वैशिष्ट्य आहे.
---
दुसरी मूर्ती – इ.स. १८९६
पहिल्या मूर्तीच्या परंपरेनंतर इ.स. १८९६ मध्ये दगडूशेठ गणपतीची दुसरी मूर्ती तयार करण्यात आली.
या काळात दगडूशेठ हलवाई यांच्या कुटुंबावर दुःखाचे सावट आले होते. त्यानंतरही त्यांनी सुरू केलेली गणेशभक्ती आणि सार्वजनिक उत्सवाची परंपरा परिसरातील नागरिक व तत्कालीन कार्यकर्त्यांनी पुढे चालू ठेवली.
या काळात हा गणपती ‘बाहुलीच्या हौदाचा सार्वजनिक गणपती’ या नावानेही ओळखला जात होता. पुढे सुवर्णयुग तरुण मंडळाने उत्सवाची जबाबदारी सांभाळली. त्यामुळे दगडूशेठ गणपतीचा सार्वजनिक उत्सव पुढील अनेक दशकांपर्यंत सातत्याने सुरू राहिला.
ही दुसरी मूर्ती सुमारे ७५ वर्षे भक्तांच्या उपासनेचे केंद्र राहिली. दीर्घकाळाच्या वापरामुळे मूर्ती जीर्ण झाली आणि तिच्या एका हाताला नुकसान झाले. त्यानंतर तिची काळजीपूर्वक दुरुस्ती करून ती जतन करण्यात आली.
दुसरी मूर्ती आज कुठे आहे?
इ.स. १८९६ मधील दगडूशेठ गणपतीची दुसरी मूर्ती सध्या पुण्यातील कोंढवा येथील बाबुराव गोडसे पिताश्री वृद्धाश्रमातील मंदिरात जतन करण्यात आली आहे. ही मूर्ती तेथे आजही दगडूशेठ गणपतीच्या जुन्या परंपरेची साक्ष देत उभी आहे.
या मूर्तीचे सध्याचे स्थान विशेष महत्त्वाचे आहे, कारण मुख्य मंदिरातील सध्याच्या मूर्तीपूर्वीच्या दगडूशेठ गणपतीच्या परंपरेचा हा थेट वारसा आहे.
---
१९६७ – नवीन मूर्ती करण्याचा संकल्प
इ.स. १८९६ मध्ये तयार झालेली दुसरी मूर्ती अनेक दशके भक्तांच्या श्रद्धेचे केंद्र राहिली. मात्र कालांतराने तिची अवस्था जीर्ण झाली.
दगडूशेठ गणपतीच्या अमृतमहोत्सवी वर्षाच्या पार्श्वभूमीवर इ.स. १९६७ मध्ये नवीन गणेशमूर्ती तयार करण्याचा संकल्प करण्यात आला.
या टप्प्यावर एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेणे आवश्यक आहे—१९६७ हे नवीन मूर्ती करण्याचा निर्णय किंवा संकल्प झाल्याचे वर्ष आहे; सध्याच्या तिसऱ्या मूर्तीची प्रत्यक्ष निर्मिती व प्रतिष्ठापना १९६८ मध्ये झाली.
नवीन मूर्ती तयार करताना आधीच्या मूर्तीचे स्वरूप आणि परंपरा कायम ठेवण्यावर विशेष भर देण्यात आला.
---
तिसरी आणि सध्याची मूर्ती – इ.स. १९६८
नवीन मूर्ती तयार करण्यासाठी कर्नाटकातील प्रसिद्ध शिल्पकार शंकरप्पा शिल्पी यांची निवड करण्यात आली.
मूर्ती तयार करण्यापूर्वी तिची एक लहान मातीची प्रतिकृती तयार करण्यात आली. ही प्रतिकृती आधीच्या मूर्तीच्या स्वरूपाशी साधर्म्य राखते आहे याची खात्री करण्यात आली. त्यानंतर मोठ्या मूर्तीच्या निर्मितीचे काम सुरू झाले. अशा प्रकारे नवीन मूर्ती तयार करताना दगडूशेठ गणपतीच्या पूर्वीच्या स्वरूपाची परंपरा जपण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
ही मूर्ती शाडू मातीपासून तयार करण्यात आली.
या मूर्तीच्या पोटामध्ये गणेश यंत्राची स्थापना करण्यात आली. त्यासाठी धार्मिक विधी करण्यात आले आणि या परंपरेचा संबंध मूर्तीच्या प्रतिष्ठापनेशी जोडला गेला.
२७ ऑगस्ट १९६८ – सध्याच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना
२७ ऑगस्ट १९६८ रोजी या नवीन मूर्तीची विधिवत प्रतिष्ठापना करण्यात आली.
तेव्हापासून हीच मूर्ती बुधवार पेठेतील श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती मंदिरातील मुख्य मूर्ती म्हणून विराजमान आहे. आज देशभरातून आणि परदेशातून पुण्यात येणारे लाखो भाविक ज्या दगडूशेठ गणरायाचे दर्शन घेतात, ती हीच तिसरी मूर्ती आहे.
---
तीन मूर्ती, तीन ठिकाणे आणि एकच परंपरा
दगडूशेठ गणपतीच्या या तीन मूर्ती आज पुण्यातील तीन वेगवेगळ्या ठिकाणी इतिहास जपताना दिसतात.
शुक्रवार पेठेतील अकरा मारुती मंदिरात १८९३ सालची मूळ मूर्ती आहे.
कोंढवा येथील बाबुराव गोडसे पिताश्री वृद्धाश्रमातील मंदिरात १८९६ सालची दुसरी मूर्ती जतन करण्यात आली आहे.
तर बुधवार पेठेतील मुख्य मंदिरात १९६८ मध्ये प्रतिष्ठापित झालेली सध्याची तिसरी मूर्ती विराजमान आहे.
या तीनही मूर्तींकडे पाहताना दगडूशेठ गणपतीच्या परंपरेतील वेगवेगळे कालखंड समोर येतात.
---
१८९३ पासून आजपर्यंतचा प्रवास
दगडूशेठ गणपतीचा इतिहास हा केवळ तीन मूर्तींच्या बदलाचा इतिहास नाही. या प्रवासात पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा विस्तार, कार्यकर्त्यांचे योगदान, भक्तांचा सहभाग आणि काळानुसार विकसित होत गेलेली गणेशोत्सवाची परंपरा यांचा मागोवा घेता येतो.
१८९३ मध्ये सुरू झालेल्या परंपरेने पुढे अनेक टप्पे पार केले. १८९६ मध्ये दुसरी मूर्ती आली. त्यानंतर अनेक दशके तीच मूर्ती उत्सवाचे केंद्र राहिली. तिची अवस्था जीर्ण झाल्यानंतर १९६७ मध्ये नवीन मूर्ती करण्याचा संकल्प झाला आणि १९६८ मध्ये सध्याच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना झाली.
आज दगडूशेठ गणपतीचे नाव केवळ पुण्यापुरते मर्यादित राहिलेले नाही. भक्ती, गणेशोत्सव, सामाजिक उपक्रम आणि सार्वजनिक सहभाग यांमुळे या गणपतीची ओळख व्यापक झाली आहे. ट्रस्टच्या सामाजिक कार्यालाही या परंपरेसोबत महत्त्वाचे स्थान मिळाले आहे.
---
इतिहास जपणाऱ्या तीन मूर्ती
आज बुधवार पेठेतील भव्य मंदिरात विराजमान असलेल्या गणरायाचे दर्शन घेताना त्यामागचा हा प्रवास लक्षात घेतला, तर दगडूशेठ गणपतीची परंपरा आणखी जवळची वाटते.
**१८९३ ची मूळ मूर्ती अकरा मारुती मंदिरात,
१८९६ ची दुसरी मूर्ती पिताश्री वृद्धाश्रमात,
आणि १९६८ ची तिसरी मूर्ती बुधवार पेठेतील मुख्य मंदिरात—**
अशा प्रकारे दगडूशेठ गणपतीच्या तीन मूर्ती आजही पुण्याच्या वेगवेगळ्या ठिकाणी या ऐतिहासिक परंपरेच्या तीन महत्त्वाच्या पर्वांची साक्ष देत आहेत.
---
Information & Photos Credit
Information & Photos Credit: Respective temple authorities, official websites, government sources, and respective contributors.
स्रोत
1. श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती ट्रस्ट – History of Bappa
https://www.dagdushethganpati.com/hindi/history-of-bappa
2. श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती ट्रस्ट – FAQs
https://www.dagdushethganpati.com/faqs
3. श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती ट्रस्ट – About / History
https://www.dagdushethganpati.com/about
4. श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती ट्रस्ट – मराठी इतिहास
https://www.dagdushethganpati.com/marathi/about
5. लोकसत्ता – श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपतीची मूळ मूर्ती अकरा मारुती मंडळाकडे
https://www.loksatta.com/pune/original-idol-of-srimanta-dagdusheth-halwai-ganpati-to-akara-maruti-mandal-in-pune-print-news-tmb-01-3104916/
6. लोकसत्ता – जाणून घ्या दगडूशेठ हलवाई गणपतीची गोष्ट
https://www.loksatta.com/pune/shrimant-dagdusheth-halwai-ganpati-trust-story-of-ganpati-1751844/
7. लोकसत्ता – कोण होते दगडूशेठ हलवाई आणि कशी झाली गणपतीची स्थापना?
https://www.loksatta.com/do-you-know/pune-news-who-is-shreemant-dagdusheth-halwai-and-how-dagdusheth-ganpati-temple-established-read-history-ndj-97-3827507/
8. सकाळ – दगडूशेठ बाप्पाची जुनी १८९६ सालची मूर्ती
https://www.esakal.com/ampstories/web-story/dagdusheth-ganpati-juni-murti-old-idol-1896-second-murti-arm-broke-75-years-history-pune-vsd00
9. संत साहित्य – दगडूशेठ गणपती
https://www.santsahitya.in/tirthkshetra/dagadusheth-ganapati/
10. श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती ट्रस्ट – वार्षिक अहवाल
https://www.dagdushethganpati.com/dg/files/SDHGT_Ahwal_2023.pdf
संबंधित लेख
अधिक शोधा
अधिक वाचनासाठी लेख