श्री त्रिशुंड गणपती मंदिर, पुणे

श्री त्रिशुंड गणपती मंदिर, पुणे

तीन सोंडेच्या गणरायाचे पुण्यातील एक अद्भुत आणि ऐतिहासिक स्थान

पुणे म्हटलं की डोळ्यांसमोर अनेक प्रसिद्ध गणेश मंदिरे उभी राहतात. पण याच पुण्याच्या जुन्या वस्तीमध्ये असे एक मंदिर आहे, ज्याच्या गाभाऱ्यातील गणरायाचे रूप पाहताच भक्तांचे लक्ष क्षणभर थबकते.

हे मंदिर म्हणजे श्री त्रिशुंड गणपती मंदिर.

नावाप्रमाणेच येथे श्री गणेशाची तीन सोंड आणि सहा हात असलेली वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्ती आहे. त्याहूनही विशेष म्हणजे गणराया नेहमीच्या मूषकावर नव्हे, तर मोरावर विराजमान आहेत. या अनोख्या स्वरूपामुळे हे मंदिर पुण्याच्या ऐतिहासिक आणि धार्मिक वारशातील एक वेगळे स्थान बनले आहे.

---

पेशवेकालीन पुण्याची आठवण जपणारे मंदिर

पुण्यातील सोमवार पेठ परिसरात हे मंदिर वसलेले आहे. आजूबाजूला शहराची गजबज असली, तरी मंदिराच्या परिसरात पाऊल टाकताच जुन्या पुण्याचा वेगळाच अनुभव येतो.

मंदिराच्या बांधकामाला २६ ऑगस्ट १७५४ रोजी सुरुवात झाली आणि १७७० मध्ये ते पूर्ण झाले, अशी नोंद आढळते. या मंदिराच्या निर्मितीशी भिमजिगिरी गोसावी यांचे नाव जोडलेले आहे.

म्हणजेच हे मंदिर आजपासून सुमारे अडीच शतकांपूर्वीच्या पुण्याची साक्ष देत उभे आहे.

---

तीन सोंडेचा गणराया

मंदिराच्या गाभाऱ्यातील श्री गणेशाची मूर्ती हेच या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य.

तीन सोंड, सहा हात आणि मोरावर विराजमान गणराया असे हे दुर्मीळ स्वरूप आहे. गणेशाच्या हातांमध्ये विविध आयुधे आणि मोदकपात्र दिसते. मोराच्या चोचीत नागाचे स्वरूपही या मूर्तीत दाखवलेले आहे.

गणपतीचे हे रूप पाहताना भक्तांच्या मनात सहजच प्रश्न निर्माण होतो—गणरायाचे हे असे वेगळे स्वरूप या मंदिरात कसे आले असेल?

याच प्रश्नामुळे त्रिशुंड गणपतीचे दर्शन केवळ धार्मिक अनुभव न राहता इतिहास आणि शिल्पकलेचा शोध घेण्याची संधीही बनते.

---

दगडात कोरलेला इतिहास

त्रिशुंड गणपती मंदिराची खरी ओळख केवळ त्याच्या मूर्तीपुरती मर्यादित नाही. मंदिराच्या दगडी भिंतींवर आणि बाह्य भागावर केलेली शिल्पकला त्याला विशेष ऐतिहासिक महत्त्व देते.

मंदिराच्या बांधकामात बेसाल्ट दगडाचा वापर करण्यात आला आहे. मंदिराच्या स्थापत्यात राजस्थान, माळवा आणि दक्षिण भारतीय शैलींचे मिश्र प्रभाव दिसून येतात. बाहेरील भिंतींवर विविध देवतांची आणि ऐतिहासिक संदर्भांची शिल्पे कोरलेली आहेत.

यातील काही शिल्पे आजही पाहता येतात आणि मंदिराच्या सुमारे अडीचशे वर्षांच्या इतिहासाची साक्ष देतात.

---

मंदिरातील तळघराचे गूढ

त्रिशुंड गणपती मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे तळघर.

मंदिराच्या या भागाचा संबंध साधना आणि ध्यानपरंपरेशी जोडला जातो. त्यामुळे मंदिराची रचना वरच्या गाभाऱ्यापुरती मर्यादित नसून तिच्यामध्ये साधना, वास्तुकला आणि धार्मिक परंपरेचे अनेक स्तर दडलेले आहेत.

याच तळघरामुळे मंदिराची गूढता आणखी वाढते आणि या प्राचीन वास्तूविषयी कुतूहल निर्माण होते.

---

शिल्पांमध्ये दडलेली वेगळी कथा

मंदिराच्या बाह्य भिंतींवरील काही शिल्पे विशेष लक्ष वेधून घेतात. त्यामध्ये लोखंडी साखळीने गेंड्याला बांधलेले ब्रिटिश सैनिक दाखवणारे एक शिल्प आहे.

या शिल्पाचा संबंध १७५७ मधील प्लासीच्या लढाईशी जोडला जातो. त्याचबरोबर मंदिरावर नटराज, विष्णू आणि कालभैरव यांसारख्या देवतांची शिल्पेही आढळतात.

त्यामुळे मंदिराच्या दगडांवर केवळ धार्मिक प्रतिमा नाहीत, तर त्या काळातील जगाकडे पाहण्याची एक वेगळी दृष्टीही दिसून येते.

---

पुण्याच्या वारशातील शांत कोपरा

आज सोमवार पेठ पुण्याच्या गजबजलेल्या शहराचा भाग आहे. मात्र या गजबजाटाच्या मध्यभागी उभे असलेले त्रिशुंड गणपती मंदिर आपल्याला पुण्याच्या जुन्या काळात घेऊन जाते.

गाभाऱ्यातील तीन सोंडेचा गणराया, मोरावरचे त्यांचे अद्भुत रूप, दगडी शिल्पकला, तळघर आणि मंदिराच्या भिंतींमध्ये जपलेला इतिहास—या सगळ्यामुळे हे स्थान केवळ गणेशभक्तांसाठीच नव्हे, तर इतिहास, स्थापत्य आणि शिल्पकलेची आवड असणाऱ्यांसाठीही महत्त्वाचे ठरते.

पुण्यातील प्रसिद्ध गणेश मंदिरांच्या गर्दीत हे मंदिर कदाचित तुलनेने शांत वाटेल; पण त्याच्या शांततेतच त्याचे वेगळेपण दडलेले आहे.

एकदा गाभाऱ्यातील त्या तीन सोंडेच्या, सहा हातांच्या आणि मोरावर विराजमान गणरायाचे दर्शन घेतले की, या मंदिराची आठवण मनात कायम राहते.

श्री त्रिशुंड गणपतीच्या चरणी नतमस्तक होऊन, पुण्याच्या या अनोख्या गणेशक्षेत्राला एकदा नक्की भेट द्यावी.

श्री गणेशाय नमः! गणपती बाप्पा मोरया!

---

स्रोत

1. पुणे जिल्हा प्रशासन — धार्मिक स्थळे https://pune.gov.in/en/tourism/religious-places/

2. Indian Express — Shri Trishund Ganpati Mandir, Pune https://indianexpress.com/article/cities/pune/hidden-stories-peshwa-era-pune-temple-influencers-survival-10121766/

3. Hindustan Times — Trishund Mayureshwar Ganpati Temple https://www.hindustantimes.com/pune-news/an-ancient-ganesh-temple-nested-quietly-in-the-bustling-somwar-peth-of-pune/story-hDMXU9Ipvp0aOIrV70WjWK_amp.html

4. Loksatta — त्रिशुंड गणपती मंदिराचा इतिहास https://www.loksatta.com/ganeshutsav/goshta-punyachi-history-of-trishund-ganpati-talghar-pune-pbs-91-3823393/

5. Indian Express — Trishund Ganpati Temple, Pune https://indianexpress.com/article/india/trishund-ganpati-temple-over-250-year-old-temple-in-for-a-rs-25-lakh-makeover-by-pune-municipal-corporation-4477870/