🕉️ श्री विघ्नेश्वर गणपती — ओझर

भक्तानुग्रहे गजमुखो विगेश्वरो ब्रह्मपम् नाना मूर्ति धरोपी नैजमहिमा खंडा सदात्मा प्रभू स्वेच्छा विघ्नहर सदासुखकर सिद्ध कल्लो स्वेपुं क्षेत्रे चोजारके नमोस्तु सततम तमसे परब्रम्हणे

अष्टविनायकातील सातवे गणेशपीठ

महाराष्ट्रातील अष्टविनायक यात्रेतील सातवे गणेशपीठ म्हणजे पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील ओझर येथील श्री विघ्नेश्वर गणपती मंदिर.

जुन्नर तालुक्यातील निसर्गरम्य परिसरात, कुकडी नदीच्या तीरावर वसलेले हे पवित्र गणेशक्षेत्र भक्ती, इतिहास, स्थापत्यकला आणि समृद्ध धार्मिक परंपरेसाठी प्रसिद्ध आहे.

श्री विघ्नेश्वर गणपतीला ‘विघ्नहर’ असेही संबोधले जाते. विघ्न म्हणजे अडथळा किंवा संकट आणि ईश्वर म्हणजे त्यावर नियंत्रण ठेवणारा. त्यामुळे श्री विघ्नेश्वर हे भक्तांच्या जीवनातील विघ्ने आणि अडथळे दूर करणारे गणेशस्वरूप मानले जाते.

अष्टविनायकाच्या पारंपरिक यात्रेत मोरगाव → सिद्धटेक → पाली → महड → थेऊर → लेण्याद्री → ओझर असा क्रम येतो. त्यामुळे श्री विघ्नेश्वराचे दर्शन हे अष्टविनायक यात्रेतील सातवे स्थान आहे.

ओझरचे मंदिर पूर्वाभिमुख असून चारही बाजूंनी दगडी तटबंदीने वेढलेले आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यावर उंच दगडी दीपमाळा, प्रशस्त ओवऱ्या, सभामंडप आणि कातळात कोरलेल्या विविध शिल्पांचे दर्शन घडते.

गाभाऱ्यात विराजमान असलेली श्री विघ्नेश्वराची पूर्णाकृती बैठी मूर्ती पूर्वेकडे तोंड करून असून ती डाव्या सोंडेची आहे. मूर्तीच्या दोन्ही डोळ्यांत माणके, कपाळावर हिरा आणि बेंबीत हिरा बसविलेला आहे. मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना ऋद्धी-सिद्धीच्या पितळी मूर्ती विराजमान आहेत.

---

📍 श्री विघ्नेश्वर मंदिराचे स्थान

श्री विघ्नहर गणपती देवस्थान ओझर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र.

ओझर हे पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील महत्त्वाचे धार्मिक क्षेत्र आहे.

मंदिर कुकडी नदीच्या परिसरात वसलेले असून सभोवतालचा परिसर डोंगररांगा, हिरवाई आणि निसर्गसौंदर्याने नटलेला आहे.

ओझरच्या परिसराला धार्मिक महत्त्वाबरोबरच ऐतिहासिक आणि पर्यटनदृष्ट्याही महत्त्व आहे. जुन्नर तालुक्यात अनेक किल्ले, प्राचीन लेणी, नद्या, घाट आणि धार्मिक स्थळे असल्यामुळे ओझरला भेट देणाऱ्या भाविकांना आसपासच्या परिसरातही अनेक ठिकाणे पाहता येतात.

---

🔱 ‘विघ्नेश्वर’ नावाचा अर्थ

‘विघ्नेश्वर’ हे श्रीगणेशाचे एक महत्त्वाचे नाव आहे.

विघ्न म्हणजे अडथळा, संकट किंवा कार्यामध्ये निर्माण होणारी अडचण आणि ईश्वर म्हणजे त्यावर नियंत्रण ठेवणारा.

त्यामुळे विघ्नेश्वर म्हणजे विघ्नांचा अधिपती आणि विघ्ने दूर करणारा श्रीगणेश.

श्री विघ्नेश्वराला ‘विघ्नहर’ असेही म्हटले जाते.

भक्तांच्या जीवनातील अडथळे दूर व्हावेत, कार्य निर्विघ्नपणे पूर्ण व्हावे आणि संकटांपासून संरक्षण मिळावे, या श्रद्धेने भाविक श्री विघ्नेश्वराच्या चरणी प्रार्थना करतात.

---

🕉️ श्री विघ्नेश्वराची पौराणिक परंपरा

धार्मिक परंपरेनुसार हेमवती नावाची नगरी होती. तेथे अभिनंदन नावाचा राजा राज्य करीत होता.

राजाच्या मनात इंद्रपद प्राप्त करण्याची इच्छा निर्माण झाली. त्यासाठी त्याने यज्ञ करण्यास सुरुवात केली.

या यज्ञामध्ये इंद्राला योग्य सन्मान आणि आहुती दिली जात नसल्याचे कळल्यावर इंद्राला राग आला. त्याने विघ्न निर्माण करण्यासाठी काळाचे स्मरण केले.

काळाने विघ्नासुराचे रूप धारण केले आणि पृथ्वीवर येऊन वैदिक कार्ये, यज्ञ आणि धार्मिक विधींमध्ये अडथळे निर्माण करण्यास सुरुवात केली.

विघ्नासुराच्या उत्पातामुळे देवतांनी श्रीगणेशाची प्रार्थना केली.

त्या वेळी श्रीगणेश पराशर ऋषींच्या आश्रमात वास्तव्य करीत होते. देवांच्या विनंतीवरून श्रीगणेशाने विघ्नासुराशी युद्ध करण्याचे ठरविले.

विघ्नासुर आणि श्रीगणेश यांच्यात मोठे युद्ध झाले. विघ्नासुराने विविध रूपे धारण केली; मात्र अखेरीस श्रीगणेशाने त्याला पकडले.

विघ्नासुराने श्रीगणेशाला शरण जाऊन अभय मागितले.

श्रीगणेशाने त्याला जीवनदान दिले; मात्र ज्या ठिकाणी श्रीगणेशाची पूजा, अर्चा आणि स्मरण केले जाते, त्या ठिकाणी विघ्नासुराने राहू नये, अशी अट ठेवली.

विघ्नासुराने ही अट मान्य केली आणि श्रीगणेशाकडे एक इच्छा व्यक्त केली — आपले नाव श्रीगणेशाच्या नावासोबत जोडले जावे.

श्रीगणेशाने त्याची इच्छा मान्य केली.

तेव्हापासून ओझर येथील श्रीगणेशाला ‘विघ्नेश्वर’ आणि ‘विघ्नहर’ या नावांनी ओळखले जाऊ लागले.

भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला देवांनी नैऋत्य दिशेला श्री विघ्नेश्वराची स्थापना केली, अशी धार्मिक परंपरा आहे.

---

🗿 श्री विघ्नेश्वर गणपतीची मूर्ती

ओझरच्या श्री विघ्नेश्वराची मूर्ती पूर्णाकृती बैठी मूर्ती आहे.

मूर्ती पूर्वेकडे तोंड करून विराजमान आहे आणि तिची सोंड डावीकडे वळलेली आहे.

मूर्तीच्या दोन्ही डोळ्यांमध्ये माणके आहेत.

कपाळावर हिरा असून मूर्तीच्या बेंबीतही हिरा बसविलेला आहे.

श्री विघ्नेश्वराच्या संपूर्ण मूर्तीला शेंदूर लावलेला आहे.

मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना ऋद्धी-सिद्धी यांच्या पितळी मूर्ती विराजमान आहेत.

श्री विघ्नेश्वराचा मुकूट सोन्याने मढविलेला असल्यामुळे मूर्तीचे स्वरूप अधिक आकर्षक आणि तेजस्वी दिसते.

मूर्ती एका सुंदर कमानीमध्ये विराजमान असून या कमानीला चांदीची मखर आहे.

---

🔱 सोंड कोणत्या दिशेला आहे?

डावीकडे वळलेली सोंड

श्री विघ्नेश्वराची सोंड डावीकडे वळलेली आहे.

मूर्ती पूर्वेकडे तोंड करून विराजमान असून डावीकडे वळलेली सोंड हे श्री विघ्नेश्वराच्या मूर्तीचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे.

अष्टविनायकातील प्रत्येक गणपतीच्या मूर्तीचे स्वतंत्र स्वरूप आहे. ओझरचा श्री विघ्नेश्वर त्याच्या पूर्णाकृती बैठ्या मूर्ती, डाव्या सोंडेचे स्वरूप, रत्नजडित नेत्र आणि मुकुटामुळे विशेष ओळखला जातो.

---

🛕 मंदिराची दिशा आणि रचना

श्री विघ्नेश्वर मंदिर पूर्वाभिमुख आहे.

मंदिर चारही बाजूंनी दगडी तटबंदीने बंदिस्त आहे.

पूर्वेकडील महाद्वारातून मंदिर परिसरात प्रवेश केला की समोर दोन उंच दगडी दीपमाळा दिसतात.

मंदिराच्या परिसरातील दीपमाळांमध्ये त्रिपुरारी पौर्णिमेला दीपोत्सव साजरा केला जातो.

मुख्य मंदिराच्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना दगडात कोरलेले भालदार आणि चोपदार आहेत.

मंदिर परिसरात प्रशस्त ओवऱ्या, सभामंडप, प्रदक्षिणा मार्ग आणि गाभाऱ्यांची रचना आहे.

---

🏛️ मंदिराचा इतिहास

श्री विघ्नेश्वर मंदिराचा संबंध पेशवेकालीन काळाशी जोडलेला आहे.

मंदिराची वास्तू पारंपरिक मराठी मंदिर स्थापत्याची वैशिष्ट्ये जपणारी आहे.

मंदिराचा जीर्णोद्धार चिमाजी आप्पांनी केल्याचा ऐतिहासिक संदर्भ आहे.

वसईच्या मोहिमेनंतर मिळालेल्या विजयाच्या स्मरणार्थ चिमाजी आप्पांनी श्री विघ्नेश्वराला कृतज्ञतापूर्वक अर्पण केले आणि मंदिराच्या शिखराला सोन्याचा कळस चढविला, अशी परंपरा आहे.

मंदिराचा सोन्याचा कळस आजही ओझरच्या श्री विघ्नेश्वर मंदिराची विशेष ओळख आहे.

पेशवेकालीन काळातील वास्तुशैली, दगडी तटबंदी, दीपमाळा, कमानी, ओवऱ्या आणि शिल्पकाम यामुळे मंदिराला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

---

🏗️ मंदिराची स्थापत्यवैशिष्ट्ये

ओझरचे श्री विघ्नेश्वर मंदिर स्थापत्याच्या दृष्टीने अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

मंदिराची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

पूर्वाभिमुख मंदिर चारही बाजूंनी दगडी तटबंदी पूर्वेकडील भव्य महाद्वार महाद्वारासमोर दोन उंच दगडी दीपमाळा दगडात कोरलेले भालदार आणि चोपदार दोन्ही बाजूंना प्रशस्त ओवऱ्या ओवऱ्यांना सुंदर कमानी उजव्या ओवरीखाली तळघर दोन सभामंडप प्रशस्त प्रदक्षिणा मार्ग प्रदक्षिणा मार्गावर श्री भैरवनाथांचे स्थान गाभाऱ्यांमध्ये पंचायतन देवतांची स्थाने चांदीची मखर सोन्याने मढविलेला श्री विघ्नेश्वराचा मुकुट * मंदिर परिसरातील दीपमाळा

---

🪷 मंदिराच्या प्रवेशद्वाराचे वैशिष्ट्य

मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर चार मुनीपुत्रांच्या मूर्ती आहेत.

या चार मुनीपुत्रांच्या हातात वेगवेगळ्या वस्तू आहेत.

पहिल्या आणि चौथ्या मुनीपुत्रांच्या हातात शिवलिंग आहे, तर दुसऱ्या आणि तिसऱ्या मुनीपुत्रांच्या हातात वीणा आहे.

या शिल्पांमधून भक्तांना धार्मिक आणि नैतिक संदेश दिला जातो.

शिवलिंग धारण करणाऱ्या मुनीपुत्रांच्या माध्यमातून आई-वडिलांना श्रेष्ठ मानण्याचा आणि त्यांची सेवा करण्याचा संदेश दिला जातो.

वीणा धारण करणाऱ्या मुनीपुत्रांच्या माध्यमातून माता सरस्वती, ज्ञान आणि बुद्धीचे महत्त्व सूचित केले जाते.

---

🔻 प्रवेशद्वारावरील चार पायऱ्या

मंदिरात प्रवेश केल्यानंतर चार उतरत्या पायऱ्या आहेत.

या चार पायऱ्यांचा धार्मिक अर्थही सांगितला जातो.

भक्ताने मंदिरात प्रवेश करताना मनातील राग, लोभ, मद आणि मत्सर हे चार अवगुण मागे सोडावेत, असा संदेश या पायऱ्यांमधून दिला जातो.

म्हणजेच देवदर्शनापूर्वी मन शुद्ध आणि शांत करून मंदिरात प्रवेश करावा, हा या रचनेमागील भावार्थ आहे.

---

🐢 प्रसन्न कासव

पहिल्या सभामंडपात प्रवेश करताच कासवाची मूर्ती दिसते.

हे कासव मनोनिग्रहाचे प्रतीक मानले जाते.

कासव जसे आपल्या अवयवांना आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे भक्तानेही मंदिरात प्रवेश करताना मनातील बाह्य विकार आणि चंचलता नियंत्रित करून श्रीगणेशाच्या भक्तीत मन एकाग्र करावे, असा भावार्थ या कासवाशी जोडला जातो.

---

🛕 प्रदक्षिणा मार्ग

मंदिराच्या सभामंडप आणि ओवऱ्यांच्या मधून दगडी फरशीचा प्रदक्षिणा मार्ग तयार करण्यात आला आहे.

या प्रदक्षिणा मार्गाची रुंदी सुमारे १५ फूट आहे.

श्री विघ्नेश्वराची प्रदक्षिणा करताना मार्गावर श्री भैरवनाथांचे दर्शन होते.

भैरवनाथ हे श्री विघ्नेश्वराकडे मुख करून विराजमान आहेत.

या स्थानाला मंदिराच्या धार्मिक रचनेत विशेष महत्त्व आहे.

---

🌳 प्रदक्षिणा मार्गावरील पवित्र वृक्ष

प्रदक्षिणा मार्गामध्ये श्री विघ्नेश्वराला प्रिय मानले जाणारे विविध वृक्ष लावण्यात आले आहेत.

यामध्ये:

मांदार शमी पारिजात

या वृक्षांचा समावेश आहे.

मंदिराच्या दगडी वास्तूमध्ये या हिरवाईमुळे प्रदक्षिणा मार्गाला शांत आणि प्रसन्न वातावरण प्राप्त होते.

---

🐭 मूषकराज

श्री विघ्नेश्वराच्या गाभाऱ्याच्या प्रवेशद्वारात मूषकराजाची मूर्ती आहे.

मूषकराज श्री विघ्नेश्वराकडे तोंड करून विराजमान आहे आणि त्याच्या हातात मोदक आहे.

श्रीगणेशाचे वाहन म्हणून मूषकाला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे.

भाविक श्री विघ्नेश्वराचे दर्शन घेण्यापूर्वी मूषकराजाचेही दर्शन घेतात आणि आपल्या मनातील इच्छा त्यांच्या कानात सांगण्याची भक्तीपरंपरा पाळतात.

---

🛕 तीन गाभाऱ्यांची रचना

श्री विघ्नेश्वर मंदिराच्या अंतर्गत भागाची रचना वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

पहिल्या सभामंडपातून पुढे गेल्यावर दर्शन गाभारा आणि त्यानंतर दुसरा गाभारा येतो.

दुसऱ्या गाभाऱ्यातून पुढे गेल्यावर तिसऱ्या गाभाऱ्यात श्री विघ्नेश्वराची पूर्णाकृती बैठी मूर्ती विराजमान आहे.

या रचनेमुळे मंदिराच्या गर्भभागाकडे जाताना भक्ताला क्रमशः अधिक अंतर्मुख होण्याचा अनुभव मिळतो.

---

🕉️ पंचायतन देवता

श्री विघ्नेश्वराच्या गाभाऱ्याच्या चारही बाजूंना छोटे-छोटे कोनाडे आहेत.

या कोनाड्यांमध्ये पंचायतनाच्या मूर्ती विराजमान आहेत.

यामुळे मुख्य श्री विघ्नेश्वराच्या उपासनेबरोबरच हिंदू धार्मिक परंपरेतील विविध देवतांच्या उपासनेचेही दर्शन मंदिराच्या रचनेतून घडते.

---

👑 श्री विघ्नेश्वराचा सोन्याचा मुकुट

श्री विघ्नेश्वराच्या मूर्तीवर सोन्याने मढविलेला मुकुट आहे.

शेंदूराने नटलेली मूर्ती, रत्नजडित नेत्र, कपाळावरील हिरा, बेंबीतील हिरा आणि सोन्याचा मुकुट यामुळे श्री विघ्नेश्वराचे स्वरूप अत्यंत तेजस्वी दिसते.

मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना ऋद्धी-सिद्धीच्या पितळी मूर्ती असल्यामुळे गाभाऱ्याचे स्वरूप अधिक आकर्षक दिसते.

---

🏆 चिमाजी आप्पा आणि सोन्याचा कळस

ओझरच्या श्री विघ्नेश्वर मंदिराच्या इतिहासात चिमाजी आप्पांचे योगदान विशेष महत्त्वाचे आहे.

वसईच्या मोहिमेतील विजय मिळाल्यानंतर चिमाजी आप्पांनी श्री विघ्नेश्वराच्या चरणी कृतज्ञता व्यक्त केली.

मंदिराच्या शिखरावर सोन्याचा कळस बसविण्याची परंपरा त्यांच्या नावाशी जोडलेली आहे.

आज मंदिराच्या परिसरात प्रवेश केल्यानंतर सूर्यप्रकाशात झळाळणारा सोन्याचा कळस सहज लक्ष वेधून घेतो.

---

🪔 दीपमाळा आणि दीपोत्सव

मंदिराच्या पूर्वेकडील महाद्वारातून प्रवेश केल्यानंतर दोन उंच दगडी दीपमाळा दिसतात.

या दीपमाळा मंदिराच्या स्थापत्याचे महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्य आहेत.

त्रिपुरारी पौर्णिमेला दीपोत्सव साजरा केला जातो.

संध्याकाळी दीपमाळांमध्ये दिवे प्रज्वलित झाल्यानंतर मंदिर परिसर उजळून निघतो.

दिव्यांच्या प्रकाशात सोन्याचा कळस आणि दगडी मंदिराची वास्तू अधिक सुंदर दिसते.

---

🙏 श्री विघ्नेश्वराचे धार्मिक महत्त्व

श्री विघ्नेश्वर हे विघ्ने दूर करणारे आणि भक्तांच्या कार्याला यश देणारे गणेशस्वरूप मानले जाते.

जीवनातील अडथळे, संकटे आणि अडचणी दूर व्हाव्यात यासाठी भाविक श्री विघ्नेश्वराच्या चरणी प्रार्थना करतात.

श्री विघ्नेश्वराला ‘नवसाला पावणारा गणपती’ म्हणूनही श्रद्धेने संबोधले जाते.

अनेक भाविक मनोकामना पूर्ण झाल्यानंतर श्री विघ्नेश्वराच्या दर्शनासाठी पुन्हा ओझरला येतात.

---

🪔 पूजा आणि अभिषेक

श्री विघ्नहर गणपती देवस्थानात भाविकांसाठी अभिषेक आणि पूजा करण्याची स्वतंत्र व्यवस्था उपलब्ध आहे.

भाविकांच्या इच्छेनुसार विविध धार्मिक विधी करता येतात.

यामध्ये:

अथर्वशीर्ष महाअभिषेक ब्रह्मणस्पती पवमानसूक्त पूर्णरुद्र अभिषेकपात्र वार्षिक सहस्रवर्तन दूर्वा अभिषेक महारुद्र तहह्यात अभिषेक

यांसारख्या धार्मिक विधींचा समावेश आहे.

---

🔔 महाआरती

श्री विघ्नहर गणपती देवस्थान ट्रस्टमार्फत प्रत्येक मंगळवारी सकाळी महाआरती केली जाते.

या महाआरतीमध्ये पाच यजमान सहभागी होतात.

भाविकांना या महाआरतीमध्ये सहभागी होण्याची संधी उपलब्ध आहे. त्यासाठी देवस्थानाच्या जनसंपर्क कार्यालयात नाव नोंदवता येते.

---

🌊 संकष्टी चतुर्थीची गंगा आरती

प्रत्येक संकष्टी चतुर्थीच्या शुभ मुहूर्तावर कुकडी मातेच्या तीरावर गंगा आरती केली जाते.

महिलांच्या सन्मानार्थ पाच यजमान महिलांच्या उपस्थितीत ही आरती केली जाते.

कुकडी नदीच्या तीरावर होणारी ही धार्मिक परंपरा ओझरच्या मंदिरातील धार्मिक कार्यक्रमांना एक वेगळे स्वरूप देते.

---

🔥 गणेश याग

प्रत्येक विनायकी चतुर्थीला श्री विघ्नहर गणपती देवस्थानामार्फत गणेश यागाचे आयोजन केले जाते.

या धार्मिक विधीमध्ये भाविकांना यजमान म्हणून सहभागी होता येते.

---

🔥 अंगारकी चतुर्थीचा महायाग

प्रत्येक अंगारकी चतुर्थीला महायागाचे आयोजन केले जाते.

या महायागामध्ये १०१ यजमान सहभागी होतात.

अंगारकी चतुर्थीच्या दिवशी ओझरमध्ये भाविकांची विशेष गर्दी होते आणि मंदिर परिसरात धार्मिक वातावरण अधिक भक्तिमय होते.

---

🪔 धूप आरती

श्री विघ्नेश्वर मंदिरात दररोज संध्याकाळी ७ वाजता धूप आरती केली जाते.

संध्याकाळच्या वेळी मंदिरात घंटानाद, मंत्रोच्चार आणि आरतीच्या वातावरणात भाविकांना विशेष भक्तिमय अनुभव मिळतो.

---

🌺 गणेशोत्सव

ओझरच्या श्री विघ्नेश्वर गणेशाचा गणेशोत्सव भाद्रपद शुद्ध प्रतिपदा ते पंचमी असा पाच दिवस साजरा केला जातो.

या उत्सवाला ओझर ग्रामस्थ आणि भाविकांच्या धार्मिक जीवनात विशेष महत्त्व आहे.

### पहिला दिवस

पहिल्या दिवशी श्रींची पालखी पूर्वद्वारी उंब्रज या गावाकडे जाते.

तेथे लक्ष्मी-नारायणाचे पूजन केले जाते.

### दुसरा दिवस

दुसऱ्या दिवशी पालखी दक्षिण द्वाराला धनगरवाडी येथे जाते.

तेथे उमा-महेश्वराचे पूजन केले जाते.

### तिसरा दिवस

तिसऱ्या दिवशी पालखी पश्चिमद्वारी शिरोली खुर्द येथे जाते.

तेथे रति-मदनाचे पूजन केले जाते.

### चौथा दिवस

चौथ्या दिवशी पालखी उत्तरद्वारी आमराई येथे जाते.

तेथे सूर्य-पृथ्वीचे पूजन केले जाते.

### पाचवा दिवस

पंचमीला श्री विघ्नेश्वराच्या अवताराचे पूजन करून या पाच दिवसांच्या आनंदोत्सवाची सांगता केली जाते.

या द्वारयात्रेत ग्रामस्थ अनवाणी पायाने सहभागी होतात.

या कालावधीत मोरया गोसावी यांच्या पदांचे गायन तसेच सनई-चौघड्याचे अखंड वादन केले जाते.

---

🌼 माघी गणेश जयंती

माघ शुद्ध चतुर्थीला गणेश जयंतीचा उत्सव मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो.

या काळात अखंड हरिनाम सप्ताह आयोजित केला जातो.

हरिनाम सप्ताहात:

कीर्तन प्रवचन भजन धार्मिक कार्यक्रम

यांचे आयोजन केले जाते.

भाविक आणि ग्रामस्थ मोठ्या संख्येने या कार्यक्रमांचा लाभ घेतात.

---

🎭 यात्रा उत्सव

भाद्रपद चतुर्थीच्या निमित्ताने ओझर गावात मोठ्या उत्साहात यात्रा उत्सव आयोजित केला जातो.

यामध्ये चार द्वारांचा समावेश असतो:

पूर्व द्वार — उंब्रज दक्षिण द्वार — धनगरवाडी पश्चिम द्वार — शिरोली उत्तर द्वार — आमराई

यानंतर दुपारी १२ वाजता देवजन्म होतो.

गावकऱ्यांकडून शेरण्यांचे वाटप केले जाते.

त्यानंतर लाल मातीतील कुस्त्यांचा आखाडा आयोजित केला जातो. महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध कुस्तीपटू या कुस्ती स्पर्धांमध्ये सहभागी होतात.

रात्री देवस्थान ट्रस्टमार्फत सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.

---

🌿 ओझरचा निसर्गरम्य परिसर

ओझर हे जुन्नर तालुक्यातील निसर्गरम्य क्षेत्र आहे.

कुकडी नदी, सह्याद्रीच्या डोंगररांगा, हिरवाई आणि आजूबाजूचे ऐतिहासिक किल्ले यामुळे संपूर्ण परिसराला पर्यटनदृष्ट्या विशेष महत्त्व आहे.

ओझरला भेट देणारे भाविक धार्मिक दर्शनाबरोबरच जुन्नर तालुक्यातील इतर पर्यटनस्थळांनाही भेट देऊ शकतात.

---

🏰 जुन्नर तालुक्यातील सात किल्ले

ओझर परिसरातून जुन्नर तालुक्यातील अनेक ऐतिहासिक किल्ल्यांना भेट देता येते.

यामध्ये:

1. शिवनेरी किल्ला 2. नारायणगड 3. चावंड किल्ला 4. जीवधन किल्ला 5. निमगिरी किल्ला 6. हडसर किल्ला 7. सिंदोळा किल्ला

या किल्ल्यांमुळे जुन्नर परिसराला समृद्ध ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे.

---

🪨 ओझर परिसरातील लेणी

जुन्नर तालुका प्राचीन लेण्यांसाठी प्रसिद्ध आहे.

ओझरच्या आसपासच्या परिसरात विविध कातळकोरीव लेणी पाहायला मिळतात.

यामध्ये:

अंबा-अंबिका लेणी शिवनेरी किल्ला लेणी तुळजाभवानी लेणी लेण्याद्री विनायक लेणी सुलेमान लेणी चावंड लेणी हडसर लेणी निमगिरी लेणी * नाणेघाट लेणी

यांचा समावेश होतो.

---

🏞️ नाणेघाट

नाणेघाट हा प्राचीन व्यापारी मार्ग म्हणून प्रसिद्ध आहे.

सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावरून कोकण आणि देश या भागांना जोडणाऱ्या या प्राचीन मार्गाला ऐतिहासिक महत्त्व आहे.

इतिहास, पुरातत्त्व आणि ट्रेकिंगची आवड असणाऱ्या पर्यटकांसाठी नाणेघाट हे आकर्षणाचे ठिकाण आहे.

---

🌄 माळशेज घाट

ओझरहून माळशेज घाट परिसरात जाता येते.

पावसाळ्यात माळशेज घाटातील हिरवाई, धबधबे, ढग आणि डोंगररांगा विशेष आकर्षक दिसतात.

निसर्गप्रेमी, छायाचित्रकार आणि ट्रेकिंगप्रेमींसाठी हा परिसर लोकप्रिय आहे.

---

🌊 कुकडी नदी

ओझरच्या धार्मिक आणि नैसर्गिक वातावरणात कुकडी नदीला विशेष महत्त्व आहे.

कुकडी नदीच्या तीरावर संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी गंगा आरती केली जाते.

कुकडी नदीचा परिसर ओझरच्या धार्मिक अनुभवाला अधिक प्रसन्न आणि शांत वातावरण देतो.

---

🚗 ओझरला कसे पोहोचावे?

पुण्याहून

पुण्याहून पुणे-नाशिक महामार्गाने नारायणगावमार्गे ओझरला जाता येते.

पुणे ते ओझरचे अंतर साधारण ८५ किमी आहे.

नारायणगावहून

नारायणगावपासून ओझर सुमारे ९ किमी अंतरावर आहे.

नारायणगावहून स्थानिक रस्त्याने ओझरला सहज पोहोचता येते.

मुंबईहून

मुंबईहून ओझरचे अंतर साधारण १८० किमीच्या आसपास आहे.

मुंबईहून ठाणे, कल्याण, मुरबाड, सरळगाव आणि पुढे जुन्नर परिसरातून ओझरला जाता येते.

रेल्वेने

ओझरला थेट रेल्वे स्थानक नाही.

रेल्वेने येणाऱ्या भाविकांसाठी पुणे रेल्वे स्थानक हा प्रमुख पर्याय आहे. पुण्याहून पुढे रस्त्याने ओझरला जाता येते.

विमानाने

पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हे ओझरसाठी जवळचे प्रमुख विमानतळ आहे.

विमानतळावरून रस्त्याने ओझरला जाता येते.

> प्रवासाचे अंतर निवडलेल्या मार्गानुसार आणि वाहतुकीच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

---

📍 ओझर परिसरातील प्रमुख पर्यटनस्थळे

🛕 श्री गिरिजात्मज गणपती — लेण्याद्री

ओझरपासून जवळच अष्टविनायकातील श्री गिरिजात्मज गणपती, लेण्याद्री हे सहावे गणेशपीठ आहे.

कातळात कोरलेल्या प्राचीन लेण्यांमध्ये वसलेले हे मंदिर अष्टविनायक यात्रेतील एक अद्वितीय स्थान आहे.

🏰 शिवनेरी किल्ला

शिवनेरी किल्ला हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्मस्थान आहे.

जुन्नर परिसरातील या ऐतिहासिक किल्ल्याला भेट देताना मराठा इतिहासाचा समृद्ध वारसा अनुभवता येतो.

🌄 माळशेज घाट

सह्याद्रीच्या निसर्गसौंदर्यासाठी प्रसिद्ध असलेला माळशेज घाट पावसाळ्यात विशेष आकर्षक असतो.

🏺 नाणेघाट

प्राचीन व्यापारी मार्ग आणि ऐतिहासिक वारसा म्हणून नाणेघाटाला विशेष महत्त्व आहे.

🏰 जुन्नर परिसरातील किल्ले

शिवनेरी, नारायणगड, चावंड, जीवधन, हडसर, निमगिरी आणि सिंदोळा या किल्ल्यांमुळे जुन्नर परिसर इतिहासप्रेमी आणि गिर्यारोहणप्रेमींसाठी विशेष आकर्षण ठरतो.

---

🗺️ अष्टविनायक यात्रेतील ओझरचे स्थान

अष्टविनायक यात्रेचा पारंपरिक क्रम:

१. श्री मयूरेश्वर — मोरगाव ↓ २. श्री सिद्धिविनायक — सिद्धटेक ↓ ३. श्री बल्लाळेश्वर — पाली ↓ ४. श्री वरदविनायक — महड ↓ ५. श्री चिंतामणी — थेऊर ↓ ६. श्री गिरिजात्मज — लेण्याद्री ↓

७. श्री विघ्नेश्वर — ओझर

↓ ८. श्री महागणपती — रांजणगाव ↓

### पुन्हा श्री मयूरेश्वर — मोरगाव

श्री विघ्नेश्वर हे अष्टविनायक यात्रेतील सातवे गणेशपीठ आहे.

लेण्याद्रीनंतर ओझरला श्री विघ्नेश्वराचे दर्शन घेतले जाते. त्यानंतर अष्टविनायक यात्रेतील आठवे स्थान असलेल्या श्री महागणपती, रांजणगाव येथे दर्शन घेतले जाते.

---

⭐ श्री विघ्नेश्वर, ओझर — विशेष वैशिष्ट्ये

अष्टविनायक यात्रेतील सातवे गणेशपीठ ‘विघ्नेश्वर’ आणि ‘विघ्नहर’ या नावांनी प्रसिद्ध पूर्वाभिमुख मंदिर पूर्वेकडे तोंड असलेली गणेशमूर्ती डावीकडे वळलेली सोंड पूर्णाकृती बैठी गणेशमूर्ती दोन्ही डोळ्यांत माणके कपाळावर हिरा बेंबीत हिरा संपूर्ण मूर्तीवर शेंदूर दोन्ही बाजूंना ऋद्धी-सिद्धीच्या पितळी मूर्ती सोन्याने मढविलेला मुकुट चांदीची मखर चारही बाजूंनी दगडी तटबंदी पूर्वेकडील महाद्वार दोन उंच दगडी दीपमाळा त्रिपुरारी पौर्णिमेचा दीपोत्सव दगडात कोरलेले भालदार आणि चोपदार प्रशस्त ओवऱ्या आणि कमानी दोन सभामंडप सुमारे १५ फूट रुंद दगडी प्रदक्षिणा मार्ग प्रदक्षिणा मार्गावर श्री भैरवनाथांचे स्थान प्रवेशद्वारातील चार मुनीपुत्र प्रवेशद्वारातील चार उतरत्या पायऱ्यांचा राग, लोभ, मद आणि मत्सर त्यागण्याचा संदेश सभामंडपातील कासव गाभाऱ्याजवळ मूषकराजाची मूर्ती गाभाऱ्यात पंचायतन देवतांची स्थाने कुकडी नदीच्या तीरावर गंगा आरती प्रत्येक मंगळवारी महाआरती विनायकी चतुर्थीला गणेश याग अंगारकी चतुर्थीला महायाग भाद्रपदात पाच दिवसांचा गणेशोत्सव माघी गणेश जयंती आणि अखंड हरिनाम सप्ताह पेशवेकालीन मंदिर वास्तू चिमाजी आप्पांशी संबंधित जीर्णोद्धार आणि सोन्याच्या कळसाची परंपरा

---

📜 श्री विघ्नेश्वर — विघ्नहर्त्याचे पवित्र क्षेत्र

ओझरचे श्री विघ्नेश्वर गणपती मंदिर हे अष्टविनायक यात्रेतील सातवे आणि अत्यंत महत्त्वाचे गणेशपीठ आहे.

विघ्नासुराच्या पराभवाशी जोडलेल्या धार्मिक परंपरेमुळे श्रीगणेशाला येथे विघ्नेश्वर आणि विघ्नहर हे नाव प्राप्त झाले. भक्तांच्या जीवनातील अडथळे दूर करणारे आणि कार्य निर्विघ्नपणे पूर्ण करण्यासाठी कृपा करणारे गणेशस्वरूप म्हणून श्री विघ्नेश्वराची श्रद्धेने पूजा केली जाते.

मंदिराची पूर्वाभिमुख रचना, दगडी तटबंदी, भव्य महाद्वार, दोन उंच दीपमाळा, प्रशस्त ओवऱ्या, कमानी, सभामंडप आणि प्रदक्षिणा मार्ग यामुळे मंदिराला एक आगळे स्थापत्यवैभव प्राप्त झाले आहे.

मंदिराच्या गाभाऱ्यात पूर्वेकडे तोंड करून, डाव्या सोंडेची पूर्णाकृती बैठी श्री विघ्नेश्वराची मूर्ती विराजमान आहे. दोन्ही डोळ्यांतील माणके, कपाळावरील आणि बेंबीतील हिरा, सोन्याचा मुकुट, चांदीची मखर आणि दोन्ही बाजूंना विराजमान असलेल्या ऋद्धी-सिद्धीच्या पितळी मूर्ती यामुळे श्रींचे स्वरूप विशेष तेजस्वी दिसते.

मंदिराच्या प्रवेशद्वारापासूनच भक्ताला विविध धार्मिक संदेश देणारी शिल्परचना अनुभवायला मिळते. चार मुनीपुत्र, चार उतरत्या पायऱ्या, कासव, मूषकराज आणि प्रदक्षिणा मार्गावरील भैरवनाथ यांमधून भक्तीबरोबरच मनोनिग्रह, सदाचार आणि अंतर्मुखतेचा संदेश मिळतो.

भाद्रपदातील पाच दिवसांचा गणेशोत्सव, माघी गणेश जयंती, संकष्टी चतुर्थी, अंगारकी चतुर्थी, महाआरती, गणेश याग, महायाग आणि कुकडी नदीच्या तीरावर होणारी गंगा आरती यामुळे ओझरचे धार्मिक जीवन वर्षभर उत्साहाने भरलेले असते.

भक्ती, विघ्नहर्त्याचे स्वरूप, पेशवेकालीन इतिहास, वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्य आणि कुकडी नदीकाठचा निसर्ग यांचा संगम म्हणजे श्री विघ्नेश्वर गणपती, ओझर.

---

📚 संदर्भ व अधिकृत स्रोत

१. श्री विघ्नहर गणपती देवस्थान ट्रस्ट, ओझर — अधिकृत संकेतस्थळ https://shreevighnaharganpatiozar.com/

२. श्री विघ्नहर गणपती देवस्थान ट्रस्ट — स्थान विशेष https://shreevighnaharganpatiozar.com/about/

३. श्री विघ्नहर गणपती देवस्थान ट्रस्ट — आरती व धार्मिक विधी https://shreevighnaharganpatiozar.com/arati/

४. महाराष्ट्र शासन — पर्यटन विभाग — ओझर https://maharashtratourism.gov.in/mr/ashtavinayak/ozar/

५. महाराष्ट्र शासन — पर्यटन विभाग — Ozar https://maharashtratourism.gov.in/ashtavinayak/ozar/