🙏 श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती, पुणे

Pune City, Pune, Maharashtra, India 0 वेळा पाहिले

माहिती

सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासातील एक ऐतिहासिक पर्व!

महाराष्ट्राच्या गणेशोत्सवाच्या इतिहासात श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती यांना विशेष महत्त्वाचे स्थान आहे. पुण्यातील बुधवार पेठ परिसरातील हा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीच्या इतिहासाशी जोडलेला आहे.

भाऊसाहेब रंगारी यांचे मूळ नाव भाऊ लक्ष्मण जावळे असल्याचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये आढळतो. ते राजवैद्य होते आणि त्यांच्या राहत्या घरी धर्मार्थ दवाखाना चालत असल्याचेही नमूद केले जाते.

भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्टच्या अधिकृत ऐतिहासिक माहितीनुसार सन १८९२ मध्ये भाऊसाहेब रंगारी यांच्या नेतृत्वाखाली सार्वजनिक गणेशोत्सवाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली.

या उत्सवामागे केवळ धार्मिक भावना नव्हती, तर समाजातील विविध घटकांना एकत्र आणणे, जनजागृती करणे आणि राष्ट्रभावना जागृत करण्याचा विचारही होता.

---

भाऊसाहेब रंगारी कोण होते?

श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी यांचे पूर्ण नाव भाऊ लक्ष्मण जावळे असे होते.

ते पुण्यातील एक प्रसिद्ध व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांना राजवैद्य म्हणूनही ओळखले जात असे. त्यांच्या घरी धर्मार्थ दवाखाना होता आणि देशभरातून उपचारासाठी रुग्ण त्यांच्याकडे येत असत.

भाऊसाहेब अध्यात्मवादी विचारांचे होते. धार्मिक विषयांचा त्यांचा सखोल अभ्यास होता. त्याचबरोबर त्यांच्या मनात देशाच्या स्वातंत्र्याची तीव्र इच्छा होती.

त्यांचा शालू रंगवण्याचा व्यवसाय होता. शालू रंगवण्याच्या व्यवसायामुळे त्यांना ‘रंगारी’ हे नाव रूढ झाले, अशी परंपरागत माहिती आहे.

भाऊसाहेबांच्या विचारात अध्यात्म, समाजकार्य, आयुर्वेद आणि राष्ट्रकार्य यांचा सुंदर संगम दिसून येतो.

---

समाजाला एकत्र आणण्याचा विचार

ब्रिटिश राजवटीच्या काळात भारतीय समाज अनेक जाती, पंथ आणि सामाजिक गटांमध्ये विभागलेला होता.

या परिस्थितीत समाजातील सर्व घटकांनी एकत्र यावे, त्यांच्यामध्ये एकोपा निर्माण व्हावा आणि राष्ट्रभावना जागृत व्हावी, अशी भाऊसाहेबांची भूमिका असल्याचे त्यांच्या ट्रस्टच्या ऐतिहासिक माहितीत नमूद केले आहे.

त्यांच्या मते समाज एकत्र आल्याशिवाय स्वातंत्र्याची लढाई अधिक प्रभावीपणे लढता येणार नव्हती.

याच विचारातून धार्मिक उत्सवाच्या माध्यमातून समाजाला एका व्यासपीठावर आणण्याची कल्पना पुढे आली.

---

# १८९२ — सार्वजनिक गणेशोत्सवाची कल्पना आकाराला आली

सन १८९२ च्या सुरुवातीला भाऊसाहेब रंगारी यांचे स्नेही सरदार कृष्णाजी काशिनाथ उर्फ नानासाहेब खासगीवाले ग्वाल्हेर येथे गेले होते.

तेथे त्यांनी संस्थानिक दरबारामध्ये सर्व प्रजेला सहभागी करून साजरा केला जाणारा गणेशोत्सव पाहिला.

पुण्यात परतल्यानंतर त्यांनी भाऊसाहेब रंगारी यांच्याशी या विषयावर चर्चा केली.

या चर्चेतून भाऊसाहेबांच्या मनामध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सवाची कल्पना आकार घेऊ लागली.

यानंतर भाऊसाहेबांनी आपल्या राहत्या वाड्यात सहकाऱ्यांची बैठक बोलावली.

या बैठकीला तत्कालीन अनेक मान्यवर उपस्थित होते.

त्यामध्ये —

महर्षी अण्णासाहेब पटवर्धन, बाळासाहेब नातू, गणपतराव घोटावडेकर, लखूशेठ दंताळे, बळवंत नारायण सातव, खंडोबा तरवडे, मामा हसबनीस, दगडूशेठ हलवाई आणि नानासाहेब पटवर्धन

यांचा समावेश होता.

या बैठकीतून भाऊसाहेब रंगारी यांच्या नेतृत्वाखाली सार्वजनिक गणेशोत्सवाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली, अशी ट्रस्टच्या ऐतिहासिक नोंदीत माहिती आहे.

---

# १८९२ मध्ये तीन सार्वजनिक गणपती

भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्टच्या ऐतिहासिक माहितीनुसार, सन १८९२ मध्ये पुण्यात तीन सार्वजनिक गणपतींची स्थापना करण्यात आली.

त्यामध्ये —

१. श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती

२. गणपतराव घोटावडेकर यांचा गणपती

३. नानासाहेब खासगीवाले यांचा गणपती

या तीन गणपतींचा समावेश होता.

दहा दिवसांच्या उत्सवानंतर अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी या गणपतींची सार्वजनिक मिरवणूक काढण्यात आली.

या मिरवणुकीत काशिनाथ ठकूजी जाधव यांचा सवाद्य मेळा सहभागी झाला होता, अशी ऐतिहासिक नोंद आहे.

या घटनेमुळे गणपती उत्सवाला घराच्या चौकटीबाहेर आणून संपूर्ण समाजाचा उत्सव बनवण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल पडले.

---

# भाऊसाहेब रंगारी गणपतीची मूर्ती विशेष का आहे?

भाऊसाहेब रंगारी गणपतीची मूर्ती तिच्या वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूपामुळे विशेष ओळखली जाते.

या मूर्तीमध्ये श्रीगणेश एका असुराचा वध करताना दाखवले आहेत.

गणपतीचे हे रूप केवळ धार्मिक दृष्टिकोनातून महत्त्वाचे नाही, तर त्यामध्ये एक शक्तिशाली सांकेतिक संदेशही पाहायला मिळतो.

सत्याचा असत्यावर विजय, चांगल्याचा वाईटावर विजय आणि अन्यायाविरुद्ध संघर्ष

या भावनांचे प्रतीक म्हणून या मूर्तीकडे पाहिले जाते.

त्या काळातील ब्रिटिश राजवटीची पार्श्वभूमी लक्षात घेतली तर या मूर्तीमध्ये अन्याय आणि दडपशाहीविरुद्धच्या संघर्षाची प्रेरणा पाहिली जाते.

---

# १८९२ पासून जपलेली मूर्ती

भाऊसाहेब रंगारी गणपतीची ऐतिहासिक मूर्ती आजही जतन करण्यात आली आहे.

भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्टच्या माहितीनुसार, भाऊसाहेबांनी स्वतः कागदाच्या लगद्यापासून ही मूर्ती तयार केली होती.

आजही तीच ऐतिहासिक मूर्ती परंपरेने जपली जात असल्याचा उल्लेख ट्रस्टच्या अधिकृत माहितीत आहे.

ही बाब या गणपतीचे महत्त्व आणखी वाढवते.

शंभराहून अधिक वर्षांचा इतिहास आपल्या समोर जिवंत ठेवणारी ही मूर्ती म्हणजे पुण्याच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासाची एक जिवंत साक्ष आहे.

---

# सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि लोकजागृती

भाऊसाहेब रंगारी यांच्या संकल्पनेतील सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा एक महत्त्वाचा उद्देश म्हणजे लोकजागृती.

त्या काळात सार्वजनिक ठिकाणी मोठ्या संख्येने लोकांना एकत्र आणणे सोपे नव्हते.

धार्मिक उत्सवाच्या माध्यमातून मात्र समाजातील विविध घटकांना एकत्र आणता येत होते.

गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने लोक एकत्र येऊ लागले.

धार्मिक कार्यक्रमांसोबतच मेळे, व्याख्याने, प्रवचने आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम होऊ लागले.

यातून समाजामध्ये विचारांची देवाणघेवाण होऊ लागली आणि लोकजागृतीला चालना मिळाली.

---

# मेळ्यांची महत्त्वाची भूमिका

सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीच्या काळात मेळा हा लोकजागृतीचे महत्त्वाचे माध्यम होता.

गाणी, पोवाडे, सामाजिक संदेश आणि राष्ट्रभावना यांचा वापर करून सामान्य लोकांपर्यंत विचार पोहोचवले जात.

भाऊसाहेब रंगारी गणपतीच्या इतिहासानुसार, १८९२ मध्ये स्थापन झालेल्या पहिल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवात मेळ्यांची भूमिका महत्त्वाची होती.

धार्मिक वातावरणाच्या माध्यमातून समाजाला जागृत करण्याचा हा एक प्रभावी मार्ग ठरला.

---

# गणेशोत्सव आणि राष्ट्रभावना

भाऊसाहेब रंगारींच्या कार्यामागे राष्ट्रभावनेचा विचार असल्याचे ट्रस्टच्या ऐतिहासिक माहितीत नमूद आहे.

ब्रिटिशांच्या राजवटीत समाजामध्ये स्वातंत्र्याची भावना निर्माण करण्यासाठी लोकांना एकत्र आणणे आवश्यक होते.

गणेशोत्सवामुळे लोक एका सार्वजनिक व्यासपीठावर एकत्र आले.

या माध्यमातून राष्ट्रप्रेम, सामाजिक एकता आणि अन्यायाविरुद्ध प्रतिकाराची भावना समाजामध्ये पोहोचवण्यास मदत झाली.

अशा प्रकारे गणेशोत्सवाने धार्मिक चौकटीपलीकडे जाऊन सामाजिक आणि राष्ट्रवादी स्वरूप धारण करण्यास सुरुवात केली.

---

# १८९३ — सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा विस्तार

सन १८९२ मध्ये सुरू झालेल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे स्वरूप पुढील वर्षी अधिक व्यापक झाले, अशी भाऊसाहेब रंगारी ट्रस्टच्या इतिहासात नोंद आहे.

१८९३ मध्ये पुण्यात सार्वजनिक गणपतींची संख्या वाढली.

या उत्सवाची दखल लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी घेतली.

भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्टच्या नोंदीनुसार, २६ सप्टेंबर १८९३ रोजी ‘केसरी’मध्ये या उपक्रमाचे कौतुक करणारे लेखन करण्यात आले.

या संदर्भात भाऊसाहेब रंगारींच्या कार्याचे कौतुक करण्यात आले असल्याचे ट्रस्टचे म्हणणे आहे.

---

# लोकमान्य टिळकांचा सहभाग

सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासात भाऊसाहेब रंगारी आणि लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक या दोन्ही व्यक्तिमत्त्वांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते.

भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्टच्या अधिकृत इतिहासानुसार सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात १८९२ मध्ये भाऊसाहेब रंगारी यांच्या नेतृत्वाखाली झाली.

पुढे लोकमान्य टिळकांनी या उत्सवाला व्यापक स्वरूप दिले आणि त्याचा उपयोग सामाजिक संघटन व राष्ट्रजागृतीसाठी मोठ्या प्रमाणावर केला.

ट्रस्टच्या माहितीनुसार, लोकमान्य टिळकांनी १८९४ मध्ये सरदार विंचुरकर वाड्यात स्वतःचा गणपती बसविला.

त्यामुळे सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासात भाऊसाहेब रंगारींच्या प्रारंभीच्या प्रयत्नांनंतर लोकमान्य टिळकांनी त्याला व्यापक लोकचळवळीचे स्वरूप दिले, अशी मांडणी करता येते.

---

# सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या प्रारंभाबाबत ऐतिहासिक मतभेद

सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात नेमकी १८९२ मध्ये झाली की १८९३ मध्ये, याबाबत इतिहासात मतभेद आढळतात.

भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्ट १८९२ हे प्रारंभ वर्ष मानतो.

ट्रस्टच्या माहितीनुसार महाराष्ट्र शासनाच्या स्वातंत्र्यसैनिक चरित्रकोशाच्या खंड ३ मध्येही भाऊसाहेब रंगारी यांनी १८९२ मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात केल्याचा उल्लेख आहे.

दुसरीकडे, सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या व्यापक प्रसाराचे श्रेय लोकमान्य टिळकांना दिले जाते.

त्यामुळे इतिहास मांडताना सर्व बाजू लक्षात घेऊन असे म्हणणे अधिक योग्य ठरते की —

“भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्टच्या ऐतिहासिक नोंदीनुसार १८९२ मध्ये भाऊसाहेब रंगारी यांच्या पुढाकाराने सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात झाली आणि पुढे लोकमान्य टिळकांनी या उत्सवाला व्यापक सामाजिक व राष्ट्रवादी स्वरूप दिले.”

---

# भाऊसाहेब रंगारी वाडा — इतिहासाची साक्ष

पुण्यातील भाऊसाहेब रंगारी यांचा वाडा हा सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासातील महत्त्वाची वास्तू मानली जाते.

याच वाड्यात सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीच्या विचारांची बैठक झाली असल्याचे ट्रस्टच्या इतिहासात नमूद आहे.

या वास्तूचा संबंध त्या काळातील राष्ट्रवादी आणि क्रांतिकारी वातावरणाशीही जोडला जातो.

वाड्यातील ऐतिहासिक वास्तुरचना, जुन्या आठवणी आणि जतन केलेले संदर्भ यामुळे या ठिकाणाला विशेष ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

भाऊसाहेब रंगारींच्या कार्याची आठवण जपणारी ही वास्तू आजही पुण्याच्या ऐतिहासिक वारशाचा एक भाग आहे.

---

# भाऊसाहेब रंगारी गणपतीसमोर झालेले कार्यक्रम

भाऊसाहेब रंगारी गणपतीच्या इतिहासाशी संबंधित माहितीनुसार, पुढील काळात या गणपतीसमोर अनेक समाजसुधारक, राजकीय नेते, क्रांतिकारक आणि विचारवंतांची भाषणे, व्याख्याने, प्रवचने आणि मेळे झाले.

या परंपरेशी लोकमान्य टिळक, चाफेकर बंधू, पंडित मदन मोहन मालवीय, बिपीनचंद्र पाल, सेनापती बापट, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, सुभाषचंद्र बोस, हुतात्मा राजगुरू, डॉ. हेडगेवार, प्र. के. अत्रे, सोनोपंत दांडेकर यांसारख्या अनेक मान्यवरांची नावे जोडली जातात.

यामुळे हा गणपती केवळ धार्मिक श्रद्धेचे स्थान न राहता विचार, जनजागृती आणि राष्ट्रभावनेच्या वातावरणाचा केंद्रबिंदू बनला.

---

# १८९४ — सामाजिक एकतेसाठी भाऊसाहेबांचे प्रयत्न

सन १८९४ मध्ये दारूवाला पूल परिसरात हिंदू-मुस्लिम दंगल झाली, अशी ट्रस्टच्या इतिहासात नोंद आहे.

या काळात हिंदू आणि मुस्लिम समाजामध्ये एकोपा राहावा आणि समाज एकसंध राहावा यासाठी भाऊसाहेबांनी प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.

यातून त्यांच्या कार्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो —

समाजाला विभाजित न करता एकत्र आणण्याचा प्रयत्न.

सार्वजनिक गणेशोत्सवामागील सामाजिक एकतेच्या विचाराशी हा दृष्टिकोन जोडलेला दिसतो.

---

# १९०५ — भाऊसाहेबांची इच्छा

सार्वजनिक गणेशोत्सवाला आपले सर्वस्व अर्पण केल्यानंतर भाऊसाहेबांनी आपल्या गणेशोत्सवाची परंपरा पुढेही सुरू राहावी अशी इच्छा व्यक्त केली.

त्यांच्या इच्छेचा उल्लेख असा केला जातो —

“सार्वजनिक श्री गणपतीचा उत्सव आमचे नावाने करावा.”

या इच्छेमुळे गणेशोत्सवाची परंपरा व्यक्तीपुरती मर्यादित न राहता पुढील पिढ्यांनीही जपावी, अशी भावना स्पष्ट होते.

---

# भाऊसाहेब रंगारींचा वारसा

भाऊसाहेब रंगारींच्या निधनानंतरही त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढे चालू राहिला.

त्यांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची कायमस्वरूपी व्यवस्था करण्यासाठी विश्वस्तांची नियुक्ती केली होती, अशी ट्रस्टच्या ऐतिहासिक माहितीत नोंद आहे.

त्यांच्या विचारांचा आणि कार्याचा वारसा पुढे नेणाऱ्या व्यक्तींमध्ये वैद्य काशिनाथ ठकूजी जाधव यांचे नाव विशेषत्वाने नमूद केले जाते.

अशा प्रकारे सार्वजनिक गणेशोत्सवाची परंपरा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचत राहिली.

---

# आजचा भाऊसाहेब रंगारी गणपती

आजही पुण्यातील भाऊसाहेब रंगारी गणपती गणेशभक्तांचे श्रद्धास्थान आहे.

शंभर वर्षांहून अधिक काळाची परंपरा लाभलेला हा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासाची आठवण करून देतो.

आज गणेशोत्सवाचे स्वरूप प्रचंड मोठे झाले आहे.

भव्य मंडप...

आकर्षक सजावट...

ढोल-ताशे...

सांस्कृतिक कार्यक्रम...

सामाजिक उपक्रम...

आणि भव्य विसर्जन मिरवणुका...

या सर्वांच्या मागे सार्वजनिक सहभागाची जी परंपरा आहे, तिच्या सुरुवातीच्या इतिहासात भाऊसाहेब रंगारी गणपतीचे महत्त्वाचे स्थान आहे.

---

# आजच्या गणेशोत्सवासाठी भाऊसाहेब रंगारींचा संदेश

भाऊसाहेब रंगारींच्या कार्याकडे पाहताना आजच्या गणेशोत्सवाने आपल्या मूळ उद्देशाची आठवण ठेवणे आवश्यक आहे.

गणेशोत्सव म्हणजे केवळ सजावट नाही; तो समाजाला जोडण्याचा उत्सव आहे.

गणेशोत्सव म्हणजे केवळ मिरवणूक नाही; तो सामाजिक एकजुटीचा उत्सव आहे.

गणेशोत्सव म्हणजे केवळ मनोरंजन नाही; तो जनजागृतीचा संदेश आहे.

गणेशोत्सव म्हणजे केवळ धार्मिक उत्सव नाही; तो आपल्या संस्कृतीचा, इतिहासाचा आणि सामाजिक एकतेचा उत्सव आहे.

---

# श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती — एक नजर

गणपती: श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती

ठिकाण: बुधवार पेठ, पुणे, महाराष्ट्र

भाऊसाहेब रंगारींचे मूळ नाव: भाऊ लक्ष्मण जावळे

व्यवसाय: राजवैद्य आणि शालू रंगवण्याचा व्यवसाय

ऐतिहासिक संदर्भ: सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या प्रारंभीचा काळ

प्रचलित प्रारंभ वर्ष: १८९२

ऐतिहासिक वैशिष्ट्य: सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीच्या प्रयत्नांशी संबंधित

मूर्तीचे स्वरूप: श्रीगणेश असुराचा वध करत असलेले स्वरूप

मूर्तीबाबत परंपरा: भाऊसाहेबांनी कागदाच्या लगद्यापासून तयार केलेली मूर्ती

१८९२ मधील सार्वजनिक गणपती: भाऊसाहेब रंगारी, गणपतराव घोटावडेकर आणि नानासाहेब खासगीवाले

प्रारंभीची मिरवणूक: अनंत चतुर्दशी

मिरवणुकीतील सहभाग: काशिनाथ ठकूजी जाधव यांचा सवाद्य मेळा

महत्त्वाचे स्थळ: भाऊसाहेब रंगारी वाडा

महत्त्वाचा वृत्तपत्रीय संदर्भ: २६ सप्टेंबर १८९३ चा ‘केसरी’ अंक

---

# इतिहासातील एक अमूल्य ठेवा

पुण्याच्या मातीत १८९२ मध्ये आकाराला आलेल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या या संकल्पनेने पुढे महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाला नवी दिशा दिली.

घरातील गणपती सार्वजनिक झाला...

गणपतीच्या निमित्ताने समाज एकत्र आला...

लोकजागृतीला व्यासपीठ मिळाले...

राष्ट्रभावनेला चालना मिळाली...

आणि पुढे हाच उत्सव महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला.

या प्रदीर्घ प्रवासाच्या सुरुवातीच्या इतिहासात श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी यांचे नाव आदराने घेतले जाते.

श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती म्हणजे केवळ एक गणपती नाही...

तो पुण्याच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासाची जिवंत साक्ष आहे.

तो सामाजिक एकतेचा विचार आहे.

तो जनजागृतीची परंपरा आहे.

आणि तो महाराष्ट्राच्या समृद्ध गणेशोत्सव परंपरेतील एक अमूल्य ऐतिहासिक ठेवा आहे.

॥ गणपती बाप्पा मोरया! ॥

---

# स्रोत / References

१. श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्ट — अधिकृत संकेतस्थळ [https://www.shrimantbhausahebrangariganpati.com/](https://www.shrimantbhausahebrangariganpati.com/)

२. श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्ट — अधिकृत इतिहास [https://www.shrimantbhausahebrangariganpati.com/history.php](https://www.shrimantbhausahebrangariganpati.com/history.php)

३. श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्ट — आमच्याविषयी [https://www.shrimantbhausahebrangariganpati.com/about.php](https://www.shrimantbhausahebrangariganpati.com/about.php)

४. The Indian Express — Pune: Row over history of community Ganesh festival [https://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-row-over-history-of-community-ganesh-festival-4752814/](https://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-row-over-history-of-community-ganesh-festival-4752814/)

५. लोकसत्ता — स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास असणारा भाऊसाहेब रंगारी गणपती [https://www.loksatta.com/pune/ganeshotsav-pune-shrimant-bhausaheb-rangari-ganpati-sgy-87-2258769/](https://www.loksatta.com/pune/ganeshotsav-pune-shrimant-bhausaheb-rangari-ganpati-sgy-87-2258769/)

६. महाराष्ट्र टाइम्स — ‘सार्व. गणेशोत्सवाचे संस्थापक भाऊ रंगारी’ [https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/bhausaheb-rangari-organised-public-ganesh-festival/articleshow/53917889.cms](https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/bhausaheb-rangari-organised-public-ganesh-festival/articleshow/53917889.cms)

७. Discover Maharashtra — श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती [https://www.discovermh.com/shrimant-bhausaheb-rangari-ganapati/](https://www.discovermh.com/shrimant-bhausaheb-rangari-ganapati/)

८. KaalPanchang — Bhausaheb Rangari Ganpati [https://kaalpanchang.com/figures/bhausaheb-rangari-ganpati](https://kaalpanchang.com/figures/bhausaheb-rangari-ganpati)

९. SCMC Chronicle — Bhausaheb Rangari Wada आणि सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा इतिहास [https://www.scmc.edu.in/web-assets/pdf/SCMC_Chronicle_Volume_15.pdf](https://www.scmc.edu.in/web-assets/pdf/SCMC_Chronicle_Volume_15.pdf)

१०. Wikimedia Commons — भाऊसाहेब रंगारी गणपतीचे छायाचित्र [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shrimant_Bhausaheb_Rangari_Ganpati.jpg](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shrimant_Bhausaheb_Rangari_Ganpati.jpg)

महत्त्वाची टीप: १८९२ हे प्रारंभ वर्ष मुख्यतः भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्टच्या अधिकृत ऐतिहासिक नोंदीवर आधारित आहे. सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या प्रारंभाबाबत इतिहासात मतभेद असल्यामुळे लेखात तो मुद्दा स्पष्टपणे नमूद केला आहे.