मजकुरावर जा
प्राचीन ऋद्धी-सिद्धी विनायक मंदिर, विनायक गाव, उरण मुखपृष्ठ छायाचित्र

प्राचीन ऋद्धी-सिद्धी विनायक मंदिर, विनायक गाव, उरण

Uran, Raigad, Maharashtra, India 0 वेळा पाहिले

माहिती

# 🕉️ प्राचीन ऋद्धी-सिद्धी विनायक मंदिर, विनायक गाव, उरण

विनायक गाव, ता. उरण, जि. रायगड, महाराष्ट्र

उरणच्या हिरव्यागार परिसरात, तलावाच्या सान्निध्यात आणि कोकणाच्या निसर्गरम्य वातावरणात वसलेले श्री ऋद्धी-सिद्धी विनायक मंदिर हे केवळ एक गणेशमंदिर नाही; तर इतिहास, प्राचीन शिलालेख, वैशिष्ट्यपूर्ण गणेशमूर्ती, परंपरा आणि भक्ती यांचा सुंदर संगम असलेले एक प्राचीन श्रद्धास्थान आहे.

उरणजवळील विनायक गावाशी या मंदिराचे अतूट नाते आहे. स्थानिक परंपरेनुसार, ऋद्धी-सिद्धी विनायकाच्या नावावरूनच या गावाला ‘विनायक’ हे नाव प्राप्त झाले, असे सांगितले जाते.

गावात प्रवेश करताना हिरवीगार झाडे, फुलांनी सजलेली घरे, नारळ-आंबा-फणसाची झाडे आणि शांत वातावरण मनाला प्रसन्न करते. अशा निसर्गरम्य वातावरणात गणरायाचे दर्शन घेताना भक्तीचा अनुभव अधिकच सुंदर वाटतो.

📜 चौदाव्या शतकापर्यंत पोहोचणारा इतिहास

या मंदिराचा इतिहास शके १२८७ अर्थात इ.स. १३६५ पर्यंत पोहोचत असल्याचे शिलालेखाशी संबंधित उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. मंदिराशी संबंधित शिलालेखात हंबीरराव यांचा उल्लेख आढळतो. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदीनुसार हंबीरराव हे देवगिरीच्या यादव सत्तेशी संबंधित सरदार होते आणि कोकणातील या प्रदेशावर त्यांचा प्रभाव होता.

म्हणूनच या देवस्थानाचा इतिहास केवळ काही पिढ्यांपुरता मर्यादित नसून चौदाव्या शतकापर्यंत मागे जाणारा ऐतिहासिक संदर्भ या मंदिराला लाभतो.

रानवड आणि अलिबाग-नागाव परिसरात सापडलेल्या शिलालेखांचाही या इतिहासाशी संबंध जोडला जातो. उपलब्ध संदर्भांनुसार अशा शिलालेखांपैकी काही मुंबईतील संग्रहालयात जतन केले असल्याचे नमूद केले आहे.

🪨 हंबीररावांच्या काळातील शिलालेख

मंदिराच्या इतिहासातील सर्वात महत्त्वाच्या पुराव्यांपैकी एक म्हणजे गणेशमूर्तीच्या मागे असलेला शिलालेख.

उपलब्ध वर्णनानुसार हा शिलालेख प्राकृत भाषेत असून त्यावर सूर्य, चंद्र आणि कलश यांच्या आकृत्या आहेत. खाली गद्धेगळ प्रकारचे चित्रांकन आहे. अशा गद्धेगळांचा उपयोग जमीन किंवा मालमत्तेच्या हक्काशी संबंधित इशारा देण्यासाठी केला जात असे.

या शिलालेखाचा उलगडा विसाव्या शतकात करण्यात आला. Maayboli वरील 2019 च्या लेखात त्याचा अभ्यास सेंट झेवियर कॉलेज, मुंबईच्या Historical Group कडून 1940 मध्ये झाल्याचा उल्लेख आहे; तसेच त्याचा मराठी अनुवाद इतिहास संशोधक प्रभाकर देव यांनी केल्याचे नमूद आहे.

इतर उपलब्ध वर्णनात या शिलालेखात शके १२८७ / इ.स. १३६५ आणि हंबीररावांच्या कार्यकाळातील व्यवहाराची नोंद असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे हा शिलालेख मंदिराच्या प्राचीनतेचा महत्त्वाचा ऐतिहासिक संदर्भ ठरतो.

🌺 एकाच पाषाणात गणपती, ऋद्धी आणि सिद्धी

या मंदिराचे सर्वात विलक्षण वैशिष्ट्य म्हणजे येथील श्री गणेशमूर्ती.

गणपती आणि त्यांच्या दोन्ही बाजूंना उभ्या असलेल्या ऋद्धी आणि सिद्धी — हे तिन्ही एकाच पाषाणात कोरलेले आहेत. उपलब्ध वर्णनानुसार हा काळ्या पाषाणाचा शिलाखंड सुमारे साडेतीन फूट उंच, अडीच फूट रुंद आणि आठ इंच जाडीचा आहे. श्री गणेशाची मूर्ती सुमारे साडेतीन फूट उंच असून ऋद्धी-सिद्धीच्या प्रतिमा सुमारे दोन फूट उंच आहेत.

श्री गणेश मांडी घालून विराजमान आहेत. त्यांनी पितांबर धारण केले असून मस्तकी नक्षीदार मुकुट आहे. हातात परशू आणि अंकुश असून मांडीवर ठेवलेल्या हातात मोदक/लाडू असल्याचे वर्णन उपलब्ध आहे. ऋद्धी-सिद्धीच्या हातात चवऱ्या आहेत.

ही मूर्ती पाहताना तिच्या कलात्मकतेपेक्षा अधिक जाणवते ती तिची एकात्मता—गणपती, ऋद्धी आणि सिद्धी एकाच पाषाणात!

🌞 गणरायाच्या चरणी सूर्यकिरणांचा नमस्कार

मंदिराच्या वास्तुरचनेशी संबंधित आणखी एक आकर्षक परंपरा म्हणजे सकाळच्या सूर्यकिरणांचे गणेशमूर्तीवर पडणे.

उपलब्ध वर्णनानुसार वर्षातील काही दिवस सकाळच्या वेळी सूर्यकिरणे थेट गणेशमूर्तीवर पडतात. Maayboliतील लेखात नियमित सकाळी सुमारे सव्वासातच्या सुमारास सूर्यकिरणे मूर्तीवर येतात, असे स्थानिक वर्णन दिले आहे.

उगवत्या सूर्याचा प्रकाश गणरायाच्या मूर्तीवर पडताना पाहण्याचा अनुभव निश्चितच भक्तासाठी विशेष असू शकतो.

जणू सूर्यनारायणही प्रथमपूज्य गणरायाला किरणरूपी नमस्कार करत आहेत—

“प्रकाशातून मंगलाची सुरुवात व्हावी आणि विघ्नहर्त्याच्या आशीर्वादाने दिवस उजाडावा.”

🛕 मंदिराच्या वास्तूचे वैशिष्ट्य

मंदिराचा मूळ गाभारा आणि घुमट जतन करून ठेवण्यात आले आहेत.

उपलब्ध माहितीनुसार जुने कौलारू मंदिर कालांतराने जीर्ण झाले. त्यानंतर 1910 मध्ये मंदिराचे नूतनीकरण करण्यात आले आणि प्रशस्त सभागृह उभारण्यात आले. मात्र नूतनीकरणाच्या वेळी मूळ गाभारा आणि घुमट जाणीवपूर्वक कायम ठेवण्यात आले.

यामुळे आजच्या मंदिरात जुन्या वास्तूची परंपरा आणि नंतरच्या काळातील नूतनीकरण यांचा सुंदर मेळ दिसून येतो.

🪔 प्राचीन काचेच्या हंड्या आणि अखंड नंदादीप

मंदिराच्या सभागृहातील प्राचीन काचेच्या हंड्या काळजीपूर्वक जतन करण्यात आल्या आहेत.

उत्सव आणि संकष्टी चतुर्थीच्या वेळी या हंड्यांमध्ये काकड प्रज्वलित करण्याची परंपरा असल्याचे वर्णन आहे. प्रकाशाने उजळलेले सभागृह आणि समोर विराजमान श्री ऋद्धी-सिद्धी विनायक—हा अनुभव मंदिरातील भक्तिभाव अधिक गडद करणारा ठरतो.

तसेच मंदिरात अखंड नंदादीपाची ज्योत तेवत असल्याचेही नमूद आहे.

🪵 लाकडी वास्तुशिल्पाची झलक

मंदिराच्या सभागृहात दोन्ही बाजूंना लाकडी जिने आणि लाकडी खांबांच्या किनारी असलेला माळा आहे.

सभागृहाच्या वरच्या भागात चारही दिशांना हत्तींची रांग आणि त्यावरील कलाकुसरीची नक्षीदार पट्टी आहे.

प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना उभारलेले हत्तीचे शिल्प भाविकांचे स्वागत करत असल्यासारखे भासते. या कलात्मक तपशीलांमुळे मंदिराचे सभागृह केवळ धार्मिक जागा न राहता पारंपरिक सौंदर्य जपणारी वास्तू बनते.

🌿 तलावाच्या काठावरील शांत मंदिर

मंदिरालगत हिरवेगार तळे आहे. मंदिराच्या परिसरात विहीर आणि पाण्याची व्यवस्था असल्याचेही उपलब्ध वर्णनात नमूद आहे.

आज परिसराची स्वच्छता, झाडे, फुलझाडे आणि नीटनेटकी व्यवस्था भाविकांचे लक्ष वेधून घेतात.

तळ्याकाठी असलेले मंदिर, आजूबाजूची हिरवाई आणि शांत वातावरण यामुळे येथे आल्यावर उरणच्या कोकणसदृश निसर्गाचा सुंदर अनुभव मिळतो.

🚩 श्री मारुती मंदिर

मुख्य मंदिराच्या परिसरात मारुती मंदिर देखील आहे.

उपलब्ध नोंदीनुसार 1933 मध्ये हे मंदिर उभारण्यात आले. नंतर मंदिराच्या दिशेबाबत बदल करण्यात आल्याचा उल्लेख आढळतो. सध्याच्या उपलब्ध वर्णनानुसार मुख्य ऋद्धी-सिद्धी विनायक मंदिर आणि मारुती मंदिर यांची दिशा परस्पर वेगळी आहे.

गणरायाचे दर्शन घेतल्यानंतर मारुतीरायाचे दर्शन घेण्याची परंपरा भाविकांसाठी भक्तीचा सुंदर अनुभव ठरते.

🏡 भाविकांसाठी निवास आणि परिसरातील सुविधा

मंदिर परिसरात भाविक व यात्रेकरूंसाठी निवासाची व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध वर्णनात नमूद आहे.

मंदिराबाहेरील परिसरात भाविकांना बसण्यासाठी बाके, तुळशीवृंदावन, बागेतील झाडे-फुले आणि स्वच्छता यामुळे वातावरण प्रसन्न राहते.

मुख्य प्रवेशद्वारावर मोराच्या नक्षीची सजावट असल्याचा उल्लेखही आढळतो.

👨👩👧👦 घरत कुटुंबाची पिढ्यान्पिढ्यांची सेवा

या देवस्थानाशी घरत कुटुंबाचे दीर्घकाळापासून नाते आहे.

उपलब्ध माहितीनुसार गेल्या अनेक पिढ्यांपासून घरत कुटुंबीय देवस्थानाची सेवा आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित आहेत. पेशवेकालीन सनद आणि घरत कुटुंबाला देण्यात आलेल्या मान-सन्मानाचाही उल्लेख उपलब्ध संदर्भांमध्ये आहे.

विशेषतः इ.स. 1753 मध्ये नानासाहेब पेशव्यांच्या काळात घरत कुटुंबाकडे पूजा-अर्चेची सनद देण्यात आली, अशी माहिती उपलब्ध आहे. ही सनद घरत कुटुंबाकडे असल्याचेही नमूद केले जाते.

तसेच 1867 मध्ये ब्रिटिश सरकारने पांडुरंग दामाजी घरत (खोत) यांच्या नावाने सनद दिल्याचा उल्लेख Maayboli लेखात आहे.

ही माहिती मंदिराच्या इतिहासातील पुढील काळातील सामाजिक आणि प्रशासकीय परंपरेचा महत्त्वाचा भाग आहे.

🌺 1932 मध्ये मूर्तीचे मूळ स्वरूप समोर आले

या मंदिराशी जोडलेली एक अत्यंत रंजक आणि भक्तिभावपूर्ण कथा म्हणजे मूर्तीवरील शेंदूर काढण्याची.

अनेक वर्षे मूर्तीवर शेंदूर लावला जात असल्यामुळे तिचे मूळ दगडी स्वरूप झाकले गेले होते. 1932 च्या सुमारास मूर्तीचे मूळ स्वरूप समोर आले, अशी माहिती उपलब्ध आहे.

Maayboliतील वर्णनानुसार वैद्यकीय व्यावसायिक कै. वामन गणेश उपाध्ये यांना स्वप्नात गणरायाचे दर्शन होऊन मूर्तीला शेंदूराच्या आवरणातून मुक्त करण्याचा संकेत मिळाल्याची स्थानिक कथा सांगितली जाते.

नंतर मूर्तीवरील शेंदूर काढण्यात आला आणि काळ्या पाषाणातील रेखीव, प्रसन्न मूर्तीचे दर्शन भाविकांना झाले, अशी या परंपरेतील कथा आहे.

ही घटना भक्तीयुक्त स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे योग्य आहे; तिच्या स्वप्नातील भागाला ऐतिहासिक पुरावा म्हणून मानणे योग्य ठरणार नाही.

🪔 पुरातन मूर्तीच्या संरक्षणाचा विचार

मूर्ती अत्यंत जुनी आणि कलात्मक असल्याने तिचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे.

उपलब्ध लेखानुसार मूळ मूर्तीला आधुनिक काळातील शेंदूर व तेलामुळे नुकसान होऊ नये, या विचारातून मूर्तीची लहान प्रतिकृती तयार करून ती भक्तांच्या पूजेसाठी सभागृहातील कोनाड्यात ठेवण्यात आली. या प्रतिकृतीच्या निर्मितीशी उरणचे रहिवासी आणि टाकसाळीतील कलाकार वसंत गावंड यांचे नाव जोडले आहे.

ही कल्पना प्राचीन मूर्तीचे जतन आणि भाविकांची पूजा—या दोन्ही गरजांचा समतोल साधण्याचा प्रयत्न म्हणून पाहता येते.

🎉 माघी गणेशोत्सव आणि प्रमुख उत्सव

श्री ऋद्धी-सिद्धी विनायक मंदिरात विविध गणेशोत्सव भक्तिभावाने साजरे केले जातात.

उपलब्ध माहितीनुसार प्रमुख उत्सवांमध्ये—

संकष्टी चतुर्थी माघी गणेशोत्सव भाद्रपदातील गणेशोत्सव

यांचा समावेश आहे. या काळात स्थानिक तसेच दूरवरून येणारे भाविक दर्शनासाठी येतात.

विशेषतः संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी परिसरातील भाविक मोठ्या श्रद्धेने दर्शनासाठी येतात.

🙏 नवसाला पावणारा गणपती — स्थानिक श्रद्धा

स्थानिक भाविकांमध्ये हा “नवसाला पावणारा विनायक” अशी श्रद्धा असल्याचे उपलब्ध लेखात नमूद केले आहे.

अनेक भाविक आपली सुख-दुःखे, चिंता आणि मनातील इच्छा गणरायाच्या चरणी व्यक्त करतात. नवस पूर्ण झाल्यानंतर पुन्हा मंदिरात येऊन कृतज्ञतेने दर्शन घेण्याची परंपराही स्थानिक भक्तीविश्वाचा भाग आहे.

मोरा आणि करंजा परिसरातील कोळी समाजातील भाविक संकष्टीच्या दिवशी अनवाणी चालत दर्शनासाठी येतात, अशी स्थानिक माहितीही लेखात दिली आहे.

ही माहिती स्थानिक श्रद्धा आणि परंपरा म्हणून मांडली आहे.

🌸 नवीन कार्यापूर्वी गणरायाचे दर्शन

विनायक गावातील अनेक कुटुंबांसाठी श्री ऋद्धी-सिद्धी विनायक हे केवळ मंदिरातील देवस्थान नाही; ते गावाच्या सामूहिक श्रद्धेचे केंद्र आहे.

गावकरी नवीन कार्य सुरू करण्यापूर्वी गणरायाचे दर्शन घेऊन ते निर्विघ्न पार पडावे अशी प्रार्थना करतात, अशी स्थानिक परंपरा सांगितली जाते.

यामुळे मंदिराचा संबंध केवळ उत्सवांशी नसून गावकऱ्यांच्या दैनंदिन धार्मिक जीवनाशीही जोडलेला आहे.

🪙 2003 मधील विशेष स्मरण

उपलब्ध लेखानुसार 2003 मध्ये मंदिराचा द्विशतकोत्तर सुवर्णमहोत्सव साजरा करण्यात आला आणि त्या निमित्ताने श्री ऋद्धी-सिद्धी विनायकाच्या नावाने विशेष नाणे काढण्यात आले.

या नाण्याच्या छपाईशी उरणचे रहिवासी आणि टाकसाळीतील कलाकार वसंत गावंड यांचे नाव जोडले आहे.

हा उल्लेख मंदिराशी संबंधित आधुनिक काळातील सांस्कृतिक स्मरणाचा एक वेगळा भाग आहे.

🌺 भक्तीच्या अनेक कथा

प्रत्येक प्राचीन देवस्थानाभोवती स्थानिक समाजाच्या श्रद्धा, अनुभव आणि आख्यायिका निर्माण होत असतात.

या मंदिराबाबतही अनेक भाविकांना संकटसमयी गणरायाचा आधार मिळाल्याच्या कथा सांगितल्या जातात. काही भक्तांना दृष्टांत झाल्याच्या स्थानिक श्रद्धाही प्रचलित आहेत.

अशा कथांचा मंदिराच्या भक्तीपरंपरेत महत्त्वाचा भावनिक वाटा आहे; मात्र त्या स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका म्हणूनच समजून घेणे अधिक योग्य आहे.

इतिहास आपल्याला शिलालेख आणि वास्तू सांगते; तर भक्ती आपल्याला भाविकांच्या अनुभवातून देवस्थानाचे मनाशी असलेले नाते सांगते.

🏛️ प्राचीन इतिहास आणि जिवंत परंपरा

या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे इतिहास आणि वर्तमान भक्ती एकत्र नांदताना दिसतात.

चौदाव्या शतकातील शिलालेखाचा संदर्भ एका बाजूला आहे.

पेशवेकालीन परंपरा आणि घरत कुटुंबाची सेवा दुसऱ्या बाजूला आहे.

1910 चे नूतनीकरण, 1932 च्या सुमारास मूर्तीचे मूळ स्वरूप समोर येण्याची कथा, 1933 चे मारुती मंदिर आणि 2003 मधील विशेष स्मरण—या सगळ्या घटना मंदिराच्या प्रवासातील वेगवेगळे टप्पे दाखवतात.

आणि आजही संकष्टीला येणारे भाविक, माघी गणेशोत्सवातील भक्ती आणि नवीन कार्यापूर्वी गणरायाचे दर्शन घेणारे गावकरी ही परंपरा पुढे नेत आहेत.

🌿 उरणच्या निसर्गातले एक शांत गणेशस्थान

विनायक गावाकडे जाताना शहराचा गोंगाट मागे पडतो.

हिरवी झाडे, फुलांची सुगंधी चाहूल, तलावाचे शांत पाणी आणि मंदिराच्या परिसरातील प्रसन्न वातावरण मनाला अलगद शांत करते.

आणि या सगळ्याच्या मध्यभागी—काळ्या पाषाणात कोरलेले श्री गणेश, त्यांच्या सोबत ऋद्धी आणि सिद्धी.

इतिहासाच्या अनेक शतकांचा साक्षीदार असलेली ही मूर्ती आजही भाविकांकडे शांतपणे पाहत उभी आहे.

कदाचित म्हणूनच येथे येणाऱ्या भक्ताला मंदिर केवळ पाहायचे नसते—थोडा वेळ थांबायचे असते.

गाभाऱ्यातील गणरायाचे दर्शन घ्यायचे असते.

सभागृहात क्षणभर बसायचे असते.

तलावाकडे पाहायचे असते.

आणि मनातले काही शब्द हळूच बाप्पाला सांगायचे असतात.

🕉️ ऋद्धी-सिद्धीसमवेत श्री विनायक

श्री गणेशासोबत ऋद्धी आणि सिद्धीचे एकात्म स्वरूप या मंदिराची ओळख अधिक अर्थपूर्ण करते.

ऋद्धी म्हणजे समृद्धी आणि सिद्धी म्हणजे साधनेतून प्राप्त होणारे यश, अशी धार्मिक प्रतीकात्मकता मानली जाते.

म्हणूनच ऋद्धी-सिद्धीसह विराजमान श्री विनायकाकडे पाहताना भक्ताच्या मनात एक सुंदर प्रार्थना उमटते—

बुद्धी लाभो, सिद्धी लाभो, जीवनात समाधान लाभो आणि प्रत्येक शुभकार्य निर्विघ्नपणे पूर्ण होवो.

🙏 एक प्राचीन देवस्थान, एक जिवंत श्रद्धा

उरणजवळील विनायक गावातील श्री ऋद्धी-सिद्धी विनायक मंदिर हे महाराष्ट्राच्या गणेशपरंपरेतील एक वेगळे आणि अभ्यासनीय देवस्थान आहे.

चौदाव्या शतकापर्यंत मागे जाणारा ऐतिहासिक संदर्भ, शिलालेख, एकाच पाषाणातील गणपती-ऋद्धी-सिद्धीची वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्ती, सूर्यकिरणांचे मंदिराशी असलेले नाते, जतन केलेला प्राचीन गाभारा, घरत कुटुंबाची पिढ्यान्पिढ्यांची सेवा आणि आजही सुरू असलेली भक्तीची परंपरा—या सर्वांमुळे या मंदिराचे महत्त्व अधिक ठळक होते.

येथे इतिहास दगडांमध्ये जिवंत आहे.

परंपरा मंदिराच्या वास्तूत जपली आहे.

आणि भक्ती आजही भाविकांच्या मनात जिवंत आहे.

श्री ऋद्धी-सिद्धी विनायकाच्या चरणी एवढीच प्रार्थना—

“हे विघ्नहर्त्या, आमच्या जीवनातील अडथळे दूर कर. बुद्धी, सिद्धी आणि सद्बुद्धी दे. प्रत्येक शुभकार्याला तुझा आशीर्वाद लाभू दे. सर्वांच्या जीवनात सुख, समाधान आणि समृद्धी नांदू दे.”

गणपती बाप्पा मोरया! 🙏🌺

📍 मंदिराचा पत्ता

श्री ऋद्धी-सिद्धी विनायक मंदिर विनायक गाव, तालुका उरण, जिल्हा रायगड, महाराष्ट्र.

उरण शहरापासून मंदिर साधारण ३ किमी अंतरावर असल्याचे उपलब्ध संदर्भात नमूद आहे.

🚗 कसे पोहोचाल?

उपलब्ध जुन्या संदर्भानुसार मुंबईहून भाऊचा धक्का–मोरा बंदर जलमार्गाने उरण परिसरात पोहोचता येत असे आणि मोरा बंदरावरून पुढे रिक्षाने विनायक गावाकडे जाता येत असे. दादर आणि वाशीहून उरणसाठी बससेवेचाही उल्लेख 2019 च्या संदर्भात आहे.

टीप: हा वाहतूकविषयक संदर्भ 2019 मधील असल्याने आजच्या प्रवासासाठी मार्ग/वेळा स्वतंत्रपणे तपासणे योग्य आहे.

🔗 विश्वसनीय संदर्भ — Direct Links

मंदिरावरील सविस्तर लेख — Maayboli: https://www.maayboli.com/node/71393

Maayboli लेखाच्या लेखिकेचा मूळ ब्लॉग: https://prajaktamhatretarangmaniche.blogspot.com/2019/

मंदिराविषयी पूरक ऐतिहासिक माहिती: https://pilgrimdata.in/temple/riddhi-siddhi-vinayak-temple-vinayak-tal-uran-dist-raigad/

रानवड शिलालेख — पूरक ऐतिहासिक संदर्भ: https://www.discovermh.com/ranavad-shilalekh/

GaneshUtsav.in गणेश मंदिरे, गणेशोत्सव, गणेशभक्ती आणि गणेशाशी संबंधित ऐतिहासिक व सांस्कृतिक माहिती जाणून घेण्यासाठी भेट द्या.

श्री गणेशाची इतर मंदिरे

गणपती मंडळे

अधिक शोधा

वारसा शोध सुरू ठेवा