श्री बाल दिगंबर गणपती कडाव रायगड

# कडावचा श्री बाल दिगंबर गणपती

रायगड जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यात कडाव गावात वसलेले श्री बाल दिगंबर गणपती मंदिर हे कोकणातील प्राचीन आणि श्रद्धास्थान असलेले गणेश मंदिर आहे. कर्जतपासून सुमारे ८ किलोमीटर अंतरावर, तलावाच्या काठावर आणि हिरव्यागार निसर्गरम्य परिसरात हे मंदिर वसले आहे.

शेंदूरचर्चित, आसनमांडी घातलेल्या आणि दिगंबर स्वरूपातील श्री गणेशाची मोठी मूर्ती हे या मंदिराचे सर्वात वेगळे वैशिष्ट्य आहे. मंदिराची प्राचीन परंपरा, पेशवेकालीन संबंध आणि कण्व ऋषींशी जोडलेली आख्यायिका यामुळे कडावचा बाल दिगंबर गणपती भाविकांच्या श्रद्धेचे विशेष स्थान बनला आहे.

कडावच्या गणपतीची ओळख

कडावचा श्री बाल दिगंबर गणपती हे नावच या गणेशमूर्तीचे वैशिष्ट्य सांगते.

गाभाऱ्यात आसनमांडी घातलेली, शेंदूरलेपित आणि दिगंबर स्वरूपातील श्री गणेशाची मोठी मूर्ती विराजमान आहे. मूर्तीचे हे आगळे रूप पाहताच भाविकांचे लक्ष वेधले जाते.

कर्जत परिसरातील इतर प्रसिद्ध धार्मिक स्थळांपेक्षा कडावचे हे गणेशस्थान शांत आणि निवांत वातावरणामुळे वेगळे भासते.

मंदिराच्या एका बाजूला तलाव असून सभोवताल हिरवाई आणि सह्याद्रीच्या डोंगररांगांचे दर्शन होते. त्यामुळे मंदिरदर्शनासोबत निसर्गाचा आनंदही घेता येतो.

बाल दिगंबर गणपती नावामागील वैशिष्ट्य

श्री गणेशाच्या अनेक रूपांमध्ये विविध अलंकार, वस्त्रे आणि आयुधांसह मूर्ती पाहायला मिळतात. कडावच्या मंदिरातील मूर्ती मात्र दिगंबर स्वरूपात आहे.

गणेशमूर्तीची आसनमांडी, मोठे स्वरूप आणि शेंदूरलेप यामुळे या मूर्तीला एक वेगळे आध्यात्मिक व्यक्तिमत्त्व प्राप्त झाले आहे.

‘बाल दिगंबर’ या नावामुळे श्रींचे बालरूप आणि दिगंबर स्वरूप या दोन्ही वैशिष्ट्यांचा संगम या देवस्थानात अनुभवता येतो.

कण्व ऋषींची आख्यायिका

कडावच्या बाल दिगंबर गणपतीशी कण्व ऋषींची आख्यायिका जोडलेली आहे.

परंपरेनुसार, कण्व ऋषी दक्षिण भारताची यात्रा करत असताना कडाव येथे आले. त्यांनी या ठिकाणी काही काळासाठी आश्रम स्थापन केला.

कण्व ऋषी हे श्री गणेशाचे उपासक होते. त्यांच्या गणेश उपासनेत खंड पडू नये म्हणून त्यांनी कडाव येथे श्री बाल दिगंबर गणेशाची प्रतिष्ठापना केली, अशी स्थानिक धार्मिक परंपरा सांगते.

ही आख्यायिका कडावच्या गणपतीला प्राचीन आध्यात्मिक परंपरेशी जोडते.

प्राचीन गणेशमूर्ती

कडावच्या श्री बाल दिगंबर गणेशाची मूर्ती अतिप्राचीन असल्याचे सांगितले जाते.

या मूर्तीच्या प्राचीनत्वामुळे कडाव हे कर्जत परिसरातील महत्त्वाचे गणेशस्थान मानले जाते. मूर्तीची रचना पारंपरिक गणेशस्वरूपापेक्षा वेगळी असल्यामुळे दर्शन घेताना तिचे वैशिष्ट्य सहज लक्षात येते.

काही ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये या मंदिराच्या परिसरातील प्राचीन अवशेषांचाही उल्लेख आढळतो. त्यामुळे कडावच्या मंदिराचा इतिहास केवळ धार्मिक परंपरेपुरता मर्यादित राहत नाही, तर स्थानिक इतिहासाशीही जोडला जातो.

धुळे पाटील कुटुंबाशी संबंध

कडावच्या गणपतीशी स्थानिक धुळे पाटील कुटुंबाची परंपराही जोडलेली आहे.

स्थानिक माहितीनुसार, सुमारे ३०० वर्षांपूर्वी गावचे पाटील धुळे यांना शेत नांगरताना ही गणेशमूर्ती सापडली. त्यानंतर श्री गणेश हे धुळे परिवाराचे कुलदैवत मानले गेले.

या परंपरेमुळे कडावच्या गणपतीला स्थानिक कुटुंबांच्या धार्मिक जीवनात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.

पेशवेकालीन संबंध

कडावच्या बाल दिगंबर गणपती मंदिराला पेशवेकालीन इतिहासाची जोड आहे.

मंदिराच्या बांधकामासाठी पेशव्यांकडून मदत मिळाल्याचे संदर्भ उपलब्ध आहेत. तसेच पार्वतीबाई पेशवे यांनी मंदिराच्या बांधकामासाठी मदत केल्याची नोंद असल्याचे मंदिरविषयक ऐतिहासिक माहितीमध्ये नमूद केले जाते.

मंदिराचा जीर्णोद्धार नाना फडणवीस यांनी केल्याची परंपराही या देवस्थानाशी जोडलेली आहे.

त्यामुळे कडावचा गणपती हा पेशवेकालीन धार्मिक वारशाचा एक महत्त्वाचा भाग मानला जातो.

मंदिराचा जीर्णोद्धार

काळाच्या ओघात मंदिराची जीर्णावस्था झाल्यानंतर त्याचा जीर्णोद्धार करण्यात आला.

मंदिराशी संबंधित माहितीनुसार, नाना फडणवीस यांच्या काळात मंदिराच्या जीर्णोद्धाराला महत्त्व मिळाले. मंदिराच्या परिसरात करण्यात आलेल्या कामांदरम्यान काही प्राचीन अवशेषही सापडल्याचे उल्लेख आहेत.

आजचे मंदिर साधे, प्रशस्त आणि भक्तांसाठी प्रसन्न वातावरण निर्माण करणारे आहे.

मंदिरातील प्राचीन अवशेष

मंदिराच्या परिसरात जीर्णोद्धाराच्या वेळी वीर पुरुषाच्या स्मारकाचे आणि सतीच्या स्मारकाचे अवशेष सापडल्याचा उल्लेख उपलब्ध माहितीत आहे.

या भग्न मूर्ती आणि अवशेष मंदिराच्या परिसरात जतन करण्यात आले असल्याचे सांगितले जाते.

हे अवशेष कडावच्या परिसराला असलेली ऐतिहासिक पार्श्वभूमी अधिक ठळक करतात.

तलावाच्या काठावरील मंदिर

कडावच्या बाल दिगंबर गणपती मंदिराचे आणखी एक सुंदर वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे तलावाच्या काठावरील स्थान.

मंदिराच्या परिसरात शांत पाण्याचा तलाव, हिरवाई आणि दूरवर दिसणाऱ्या सह्याद्रीच्या डोंगररांगा यामुळे वातावरण अत्यंत प्रसन्न दिसते.

पावसाळ्यात हा परिसर अधिकच हिरवागार होतो. त्यामुळे गणपतीचे दर्शन घेण्यासाठी आलेल्या भाविकांना शांत वातावरणात काही वेळ घालवता येतो.

कडाव आणि सह्याद्रीचा परिसर

कर्जत तालुका सह्याद्रीच्या डोंगररांगांनी वेढलेला आहे. कडाव परिसरातून सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांचे सुंदर दृश्य दिसते.

कडावजवळ कोथळीगड आणि पेठचा किल्ला यांसारखी ऐतिहासिक ठिकाणे आहेत. या परिसरात आंबिवली येथील प्राचीन लेणीही आहेत.

त्यामुळे कडावचा बाल दिगंबर गणपती हा धार्मिक पर्यटनाबरोबरच इतिहास आणि निसर्गाचा अनुभव घेऊ इच्छिणाऱ्या पर्यटकांसाठीही आकर्षक ठिकाण ठरतो.

जागृत देवस्थान म्हणून श्रद्धा

कडावचा बाल दिगंबर गणपती हा जागृत आणि नवसाला पावणारा गणपती म्हणून भाविकांमध्ये प्रसिद्ध आहे.

दूरवरून भाविक येथे दर्शनासाठी येतात. आपल्या मनोकामना पूर्ण व्हाव्यात आणि जीवनातील अडथळे दूर व्हावेत, यासाठी भक्त श्री गणरायाकडे प्रार्थना करतात.

या श्रद्धेमुळे मंदिरात वर्षभर भाविकांची ये-जा सुरू असते.

गणेश चतुर्थीचा उत्सव

गणेश चतुर्थी हा कडावच्या बाल दिगंबर गणपती मंदिरातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहे.

गणेश चतुर्थीच्या काळात मंदिरात विशेष पूजा, आरती आणि धार्मिक कार्यक्रम होतात. या काळात परिसरातील भाविक मोठ्या संख्येने श्रींच्या दर्शनासाठी येतात.

माघ महिन्यातील गणेश जयंती आणि संकष्टी चतुर्थी यांसारख्या दिवशीही मंदिरात विशेष धार्मिक वातावरण अनुभवायला मिळते.

भक्तांसाठी विशेष आकर्षण

कडावच्या गणपतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे मूर्तीचे आगळे स्वरूप आणि मंदिराचे निसर्गरम्य स्थान.

एका बाजूला प्राचीन गणेशमूर्ती, दुसऱ्या बाजूला तलाव आणि त्यापलीकडे सह्याद्रीच्या डोंगररांगा—या वातावरणामुळे येथे दर्शनाचा अनुभव शांत आणि प्रसन्न होतो.

गर्दीच्या मोठ्या शहरांपासून दूर असलेले हे गणेशस्थान भक्तांना निवांतपणे श्रींचे दर्शन घेण्याची संधी देते.

कडावच्या गणपतीचा इतिहास आणि लोकपरंपरा

कडावचा बाल दिगंबर गणपती हा इतिहास आणि लोकश्रद्धा यांचा सुंदर संगम आहे.

कण्व ऋषींच्या आख्यायिकेपासून धुळे पाटील कुटुंबाच्या परंपरेपर्यंत आणि पेशवेकालीन संदर्भांपासून नाना फडणवीसांच्या जीर्णोद्धारापर्यंत या मंदिराशी अनेक परंपरा जोडलेल्या आहेत.

या सर्वांमुळे कडावचे गणेशस्थान केवळ स्थानिक मंदिर न राहता रायगड जिल्ह्यातील वैशिष्ट्यपूर्ण प्राचीन गणेशपीठ म्हणून ओळखले जाते.

कर्जतपासून कडावला कसे पोहोचाल?

कडाव हे कर्जत तालुक्यातील गाव आहे.

कर्जत रेल्वे स्थानकापासून कडाव सुमारे ८ किलोमीटर अंतरावर असल्याची माहिती उपलब्ध आहे. कर्जतहून रस्त्याने कडावला जाता येते.

### रेल्वेने

कडावला जाण्यासाठी कर्जत रेल्वे स्थानक हा सोयीचा पर्याय आहे. कर्जतहून पुढे रस्त्याने मंदिरापर्यंत पोहोचता येते.

### रस्त्याने

कर्जतहून मुरबाडच्या दिशेने जाणाऱ्या मार्गावरून कडावला जाता येते.

खासगी वाहनाने प्रवास करताना कर्जत–कडाव मार्गाचा वापर करता येतो.

कडावच्या आसपासची पर्यटनस्थळे

कडावला भेट देताना कर्जत परिसरातील काही महत्त्वाची ठिकाणेही पाहता येतात.

### कोथळीगड

कर्जत तालुक्यातील प्रसिद्ध कोथळीगड हे गिर्यारोहण आणि इतिहासप्रेमींसाठी आकर्षण आहे.

### पेठचा किल्ला

कोथळीगडाला पेठचा किल्ला असेही म्हटले जाते. कडाव परिसरातील डोंगररांगांशी या किल्ल्याचा भौगोलिक संबंध आहे.

### कोंढाणे लेणी

कर्जत परिसरातील प्राचीन कोंढाणे लेणी बौद्ध स्थापत्य आणि इतिहासासाठी प्रसिद्ध आहेत.

### कर्जत परिसर

कर्जतचा निसर्गरम्य परिसर, डोंगररांगा, धबधबे आणि पावसाळ्यातील हिरवाई यामुळे हा भाग पर्यटनासाठी लोकप्रिय आहे.

कडावचा गणपती आणि भीमाशंकर प्रवास

कडाव हे सह्याद्रीच्या परिसरात असल्यामुळे भीमाशंकरकडे जाणाऱ्या धार्मिक प्रवासाशीही या देवस्थानाचा संबंध जोडला जातो.

अनेक गणेशभक्त कडावच्या बाल दिगंबर गणपतीचे दर्शन घेतल्यानंतर पुढे भीमाशंकरच्या दर्शनासाठी जातात, अशी स्थानिक परंपरा सांगितली जाते.

यामुळे कडावचे मंदिर धार्मिक प्रवासातील एक सुंदर आणि शांत टप्पा ठरू शकते.

कडावचा बाल दिगंबर गणपती का पाहावा?

प्राचीन आणि वैशिष्ट्यपूर्ण गणेशमूर्ती दिगंबर स्वरूपातील श्री गणेश आसनमांडी घातलेली मोठी मूर्ती कण्व ऋषींशी जोडलेली धार्मिक आख्यायिका धुळे पाटील कुटुंबाची परंपरा पेशवेकालीन संबंध पार्वतीबाई पेशवे यांच्या मदतीचा ऐतिहासिक संदर्भ नाना फडणवीस यांच्या जीर्णोद्धाराशी जोडलेली परंपरा तलावाच्या काठावरील निसर्गरम्य मंदिर सह्याद्रीच्या डोंगररांगांचा सुंदर परिसर कर्जतपासून सहज पोहोचता येणारे गणेशस्थान कोथळीगड, कोंढाणे लेणी आणि कर्जत परिसरातील पर्यटनस्थळांच्या जवळ

कडावचा श्री बाल दिगंबर गणपती — एक वेगळा गणेशानुभव

महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध गणेश मंदिरांची यादी पाहिली तर कडावचा बाल दिगंबर गणपती कदाचित मोठ्या शहरांइतका परिचित वाटणार नाही; पण मूर्तीचे आगळे स्वरूप, प्राचीन परंपरा आणि निसर्गरम्य परिसर यामुळे या मंदिराचे महत्त्व वेगळे आहे.

कण्व ऋषींच्या भक्तीची आख्यायिका, पेशवेकालीन इतिहास, नाना फडणवीसांच्या जीर्णोद्धाराशी जोडलेली परंपरा आणि स्थानिक भक्तांची श्रद्धा या सर्व गोष्टी कडावच्या गणपतीला विशेष बनवतात.

तलावाच्या काठावर शांत वातावरणात विराजमान झालेल्या श्री बाल दिगंबर गणेशाचे दर्शन घेताना कर्जतच्या सह्याद्री परिसरातील निसर्ग आणि प्राचीन धार्मिक परंपरा यांचा सुंदर संगम अनुभवता येतो.

रायगड जिल्ह्यातील वेगळी आणि प्राचीन गणेशस्थळे पाहायची असतील, तर कडावचा श्री बाल दिगंबर गणपती नक्की भेट द्यावा.

गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

---

मंदिराची थोडक्यात माहिती

मंदिर: श्री बाल दिगंबर गणेश मंदिर ठिकाण: कडाव तालुका: कर्जत जिल्हा: रायगड राज्य: महाराष्ट्र देवता: श्री बाल दिगंबर गणपती मूर्तीचे वैशिष्ट्य: आसनमांडी घातलेली, शेंदूरचर्चित, दिगंबर स्वरूप विशेष परंपरा: कण्व ऋषींशी जोडलेली आख्यायिका ऐतिहासिक संबंध: पेशवेकालीन परंपरा जीर्णोद्धार: नाना फडणवीस यांच्याशी संबंधित परंपरा कर्जतपासून अंतर: सुमारे ८ किमी परिसर: तलावाच्या काठावर, सह्याद्रीच्या डोंगररांगांच्या सान्निध्यात प्रमुख उत्सव: गणेश चतुर्थी, गणेश जयंती, संकष्टी चतुर्थी

---

स्रोत

रायगड जिल्हा प्रशासन — अधिकृत संकेतस्थळ https://raigad.gov.in/

रायगड जिल्हा प्रशासन — रायगड जिल्ह्यातील धार्मिक स्थळे https://raigad.gov.in/tourist-place/रायगडमधील-धार्मिक-स्थळे/

रायगड जिल्हा प्रशासन — कर्जत तालुका व पिनकोड माहिती https://raigad.gov.in/एसटीडी-आणि-पिन-कोड/

लोकसत्ता — आडवाटेवरचे २१ गणपती https://www.loksatta.com/lokprabha/ganapati-special-information-about-twenty-one-unknown-ganapati-mandirs-ganesh-vishesh-dd70-2251590/

Pilgrim Data — बाल दिगंबर गणेश मंदिर, कडाव https://pilgrimdata.in/temple/bal-digambar-ganesh-temple-kadav-ta-karjat-dist-raigad/

मराठीसृष्टी — सगुणस्वरूप विघ्नहर्ता – बालदिगंबर गणेश https://www.marathisrushti.com/articles/sagun-swaroop-bal-digambar-ganesh-kadav/

वाटसरू — श्री बाल दिगंबर गणेश, कडाव https://vatsaru.wixsite.com/marathi/kadav