श्री मोदकेश्वर गणपती, पंचवटी नाशिक

# श्री मोदकेश्वर गणपती, पंचवटी नाशिक — गोदावरी तीरावर विराजमान स्वयंभू गणराय

नाशिक म्हटले की सर्वप्रथम आठवण होते ती गोदावरी नदीची, पंचवटीची आणि श्रीरामाच्या पदस्पर्शाने पावन झालेल्या भूमीची. या धार्मिक नगरीत अनेक प्राचीन देवस्थाने आहेत. त्यामध्ये गोदावरीच्या तीरावर विराजमान असलेले श्री मोदकेश्वर गणपती मंदिर हे गणेशभक्तांसाठी विशेष श्रद्धास्थान आहे.

नाशिकचे ग्रामदैवत म्हणून मोदकेश्वर गणपतीला विशेष मानाचे स्थान आहे. स्वयंभू गणेशमूर्ती, मोदकासारखा असलेला मूर्तीचा आकार, गोदावरीचा पवित्र तीर आणि पंचवटीची धार्मिक पार्श्वभूमी यामुळे हे स्थान महाराष्ट्रातील वैशिष्ट्यपूर्ण गणेशक्षेत्रांमध्ये गणले जाते. मोदकेश्वराचा उल्लेख गणेशकोश, पंचवटी-यात्रा दर्शन आणि गोदावरी माहात्म्य यांसारख्या परंपरागत संदर्भांमध्येही आढळतो.

---

पूर्ण पत्ता

श्री मोदकेश्वर गणपती मंदिर, गोदाघाट, शुक्ला वाडा, नाईकवाडी पुरा, पंचवटी, नाशिक, महाराष्ट्र – ४२२००१.

ठिकाण: पंचवटी शहर: नाशिक तालुका: नाशिक जिल्हा: नाशिक राज्य: महाराष्ट्र पिन कोड: ४२२००१

मंदिर गोदावरी नदीच्या तीरावरील गोदाघाट परिसरात आहे. उपलब्ध स्थानिक व्यवसाय नोंदीत मंदिराचा पत्ता गोदाघाट, शुक्ला वाडा, नाईकवाडी पुरा, पंचवटी, नाशिक असा दिला आहे.

---

मोदकेश्वर गणपतीची विशेष ओळख

मोदकेश्वर गणपतीची सर्वांत मोठी वैशिष्ट्यपूर्ण ओळख म्हणजे मूर्तीचा मोदकासारखा आकार.

गणपतीला मोदक अत्यंत प्रिय मानला जातो. याच मोदकाच्या आकाराशी या गणेशमूर्तीची ओळख जोडली गेली आणि या स्थानाला ‘मोदकेश्वर’ हे नाव प्राप्त झाले.

ही मूर्ती स्वयंभू मानली जाते. नाशिककरांच्या श्रद्धेत मोदकेश्वर गणपतीला जागृत देवस्थान आणि नवसाला पावणारा गणराय म्हणून विशेष स्थान आहे.

---

मोदकेश्वर नावामागची आख्यायिका

मोदकेश्वर गणपतीशी जोडलेली एक सुंदर धार्मिक आख्यायिका पंचवटीच्या गणेशपरंपरेत सांगितली जाते.

गणपती बाप्पा आकाशमार्गे भ्रमण करत असताना त्यांच्या हातातील मोदक पृथ्वीवर पडला. त्या मोदकाने गणेशाचे रूप धारण केले आणि गोदावरीच्या पवित्र तीरावर गणरायाचे वास्तव्य झाले, अशी श्रद्धा आहे.

या घटनेची आठवण म्हणून त्या स्वयंभू गणेशमूर्तीला मोदकेश्वर हे नाव प्राप्त झाले, असे सांगितले जाते.

या आख्यायिकेमुळे मोदकेश्वर गणपतीचे स्वरूप इतर गणेशस्थानांपेक्षा वेगळे वाटते. येथे गणेशमूर्ती आणि मोदक यांचा संबंध थेट मंदिराच्या नावाशी जोडलेला आहे.

---

क्षेमकल्याणी घराण्याचा संबंध

मोदकेश्वर गणपतीच्या प्रकट होण्याची आणखी एक महत्त्वाची परंपरा क्षेमकल्याणी घराण्याशी जोडलेली आहे.

क्षेमकल्याणी घराण्यातील पूर्वजांना गणपतीचा स्वप्नदृष्टांत झाला. त्यानंतर त्या परिसरात शोध घेतला असता त्यांना स्वयंभू गणेशमूर्ती प्राप्त झाली आणि त्या ठिकाणी छोटेखानी मंदिर उभारण्यात आले, अशी परंपरा सांगितली जाते.

याच स्थानावर पुढे मोदकेश्वर गणपतीचे मंदिर विकसित झाले. आजही क्षेमकल्याणी घराण्याची या देवस्थानाशी जोडलेली परंपरा जपली जाते.

---

शेकडो वर्षांची गणेशपरंपरा

मोदकेश्वर मंदिराच्या स्थापनेचा निश्चित कालखंड उपलब्ध नाही. मात्र हे मंदिर सुमारे ४०० ते ५०० वर्षे जुने असल्याचे सांगितले जाते.

गोदावरीच्या तीरावर पंचवटीमध्ये असलेले हे प्राचीन गणेशस्थान अनेक पिढ्यांच्या श्रद्धेचे केंद्र राहिले आहे.

नाशिकच्या धार्मिक इतिहासात पंचवटीला अत्यंत महत्त्व आहे. श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या वनवासाशी पंचवटीचा संबंध जोडला जातो. आजही पंचवटी परिसरात रामकुंड, काळाराम मंदिर, कपालेश्वर मंदिर, गंगा-गोदावरी मंदिर आणि अनेक प्राचीन देवस्थाने आहेत.

या पवित्र वातावरणात मोदकेश्वर गणपतीचे स्थान अधिकच विशेष ठरते.

---

गोदावरीच्या पवित्र तीरावर मोदकेश्वर

मोदकेश्वर गणपतीचे मंदिर गोदावरी नदीच्या तीरावर आहे.

गोदावरी ही दक्षिण भारतातील अत्यंत पवित्र नद्यांपैकी एक मानली जाते. त्र्यंबकेश्वर येथे उगम पावून ती नाशिकच्या पंचवटीतून वाहते. पंचवटीच्या धार्मिक जीवनात गोदावरीला मध्यवर्ती स्थान आहे.

गोदाघाटावर स्नान, नदीदर्शन आणि देवदर्शनासाठी वर्षभर भाविक येत असतात. अशा पवित्र वातावरणात मोदकेश्वराचे दर्शन घेणे हा भक्तांसाठी विशेष अनुभव ठरतो.

---

मंदिराची वास्तुरचना

मोदकेश्वर मंदिराचा मूळ गाभारा चार खांबांच्या मध्ये आहे. गाभाऱ्यात शेंदूर लेपित स्वयंभू मोदकेश्वर गणपती विराजमान आहेत.

मंदिराच्या रचनेत साधेपणा आणि प्राचीन देवस्थानाची वैशिष्ट्ये दिसून येतात. मंदिराच्या मागील बाजूस प्रदक्षिणा मार्ग आहे. तेथे रिद्धी-सिद्धीच्या मूर्ती आहेत.

मंदिरात विविध देवतांसाठी देवकोष्ठकेही आहेत. त्यामध्ये विष्णू, गजलक्ष्मी, हनुमान तसेच श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्या मूर्तींचा समावेश आहे. विठोबाची मूर्तीही येथे आहे.

---

सकाळच्या सूर्यकिरणांचे विशेष दर्शन

मोदकेश्वर मंदिराचे आणखी एक सुंदर वैशिष्ट्य म्हणजे प्रातःकाळची कोवळी सूर्यकिरणे गणेशमूर्तीवर पडतात.

सकाळच्या शांत वातावरणात गोदावरीच्या तीरावरून येणारा प्रकाश आणि गाभाऱ्यातील गणरायाचे दर्शन हा अत्यंत प्रसन्न अनुभव असतो. मंदिराच्या धार्मिक वातावरणात या नैसर्गिक प्रकाशाचे सौंदर्य अधिक खुलून दिसते.

---

मोदकेश्वर आणि काशी विश्वेश्वर

मोदकेश्वर मंदिराला लागूनच काशी विश्वेश्वर महादेव मंदिर आहे.

गणपती आणि महादेव यांचे इतके जवळचे सान्निध्य हे या परिसराचे विशेष वैशिष्ट्य आहे. गणेशभक्तांसाठी हा एक सुंदर आध्यात्मिक अनुभव ठरतो—एका बाजूला मोदकेश्वर गणराय आणि अगदी शेजारी भगवान शिवाचे काशी विश्वेश्वर रूप.

या सान्निध्यामुळे मोदकेश्वर मंदिर परिसरातील धार्मिक महत्त्व आणखी वाढते.

---

नाशिकचे ग्रामदैवत

मोदकेश्वर गणपतीला नाशिकचे ग्रामदैवत म्हणून मानाचे स्थान आहे.

नाशिककर अनेक शुभकार्यांच्या प्रारंभी मोदकेश्वर गणपतीचे दर्शन घेतात. नवीन कामाची सुरुवात, धार्मिक कार्य किंवा एखादे महत्त्वाचे शुभकार्य असो—गणरायाचे दर्शन घेऊन कार्याला प्रारंभ करण्याची श्रद्धा येथे दिसून येते.

गणपती हा विघ्नहर्ता असल्यामुळे जीवनातील अडथळे दूर व्हावेत आणि कार्य निर्विघ्नपणे पूर्ण व्हावे, यासाठी भाविक मोदकेश्वराच्या चरणी प्रार्थना करतात.

---

नवसाला पावणारा गणराय

मोदकेश्वर गणपती नवसाला पावणारा गणराय म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.

भाविक आपल्या मनातील इच्छा गणरायापुढे व्यक्त करतात आणि मनोकामना पूर्ण झाल्यानंतर पुन्हा मंदिरात येऊन दर्शन घेतात.

अशा प्रकारे मोदकेश्वर मंदिराशी भक्तांचे नाते केवळ दर्शनापुरते मर्यादित राहत नाही. श्रद्धा, नवस आणि कृतज्ञता या भावनांमधून भक्त आणि गणराय यांच्यातील नाते अधिक दृढ होत जाते.

---

संकष्टी चतुर्थीचे विशेष महत्त्व

दर महिन्याच्या संकष्टी चतुर्थीला मोदकेश्वर मंदिरात भाविकांची विशेष गर्दी होते.

गणपतीची उपासना करण्यासाठी संकष्टी चतुर्थीला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. या दिवशी भक्त उपवास करतात, गणेशाची पूजा करतात आणि चंद्रोदयानंतर उपवास सोडतात.

मोदकेश्वर गणपतीच्या मंदिरातही संकष्टीच्या दिवशी भक्तिभावाचे वातावरण निर्माण होते.

---

गणेशोत्सवातील मोदकेश्वर

भाद्रपदातील गणेशोत्सव हा मोदकेश्वर मंदिरातील महत्त्वाचा धार्मिक काळ आहे.

गणेश चतुर्थीपासून गणरायाची विशेष पूजा, आरती आणि अलंकार केले जातात. भाविक मोठ्या श्रद्धेने दर्शनासाठी येतात.

माघ शुद्ध चतुर्थीलाही गणेश जन्मोत्सवाच्या निमित्ताने धार्मिक कार्यक्रम आणि विशेष पूजा केली जाते.

उत्सवाच्या दिवसांत पंचवटीतील धार्मिक वातावरण आणखी भक्तिमय होते.

---

पंचवटी आणि मोदकेश्वर

मोदकेश्वर गणपतीचे महत्त्व समजून घ्यायचे असेल तर पंचवटीचा धार्मिक इतिहास समजून घेणे आवश्यक आहे.

नाशिकच्या पंचवटी परिसराला रामायणकालीन परंपरेशी जोडले जाते. गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेला हा परिसर प्राचीन काळापासून धार्मिक यात्रेचे महत्त्वाचे केंद्र आहे.

आज पंचवटीमध्ये अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत. काळाराम मंदिर, कपालेश्वर, गंगा-गोदावरी मंदिर, सुंदर नारायण, नारोशंकर, रामकुंड आणि इतर अनेक देवस्थाने या परिसराला धार्मिक वैभव देतात.

या मंदिरसमूहात मोदकेश्वर गणपतीचे स्थान गणेशभक्तांसाठी विशेष आहे.

---

मोदकेश्वर मंदिर परिसरातील पाषाण मोदक

मोदकेश्वर मंदिराच्या परिसराशी पाषाणाच्या मोदकांची एक विशेष परंपरा जोडलेली आहे.

पूर्वी मंदिराच्या जागेवर जमिनीत पाषाणाचे मोदक सापडत असत, अशी नोंद आढळते. गणपतीच्या मोदकाच्या आकाराशी संबंधित असलेली ही परंपरा या मंदिराच्या नावाशी आणखी एक सुंदर संबंध निर्माण करते.

---

पंचवटीतील धार्मिक यात्रा

मोदकेश्वर गणपतीचे दर्शन घेतल्यानंतर पंचवटीतील इतर धार्मिक स्थळांना भेट देणे हा एक सुंदर अनुभव ठरतो.

भाविक रामकुंड, काळाराम मंदिर, कपालेश्वर मंदिर, गंगा-गोदावरी मंदिर, नारोशंकर मंदिर, सुंदर नारायण मंदिर आणि इतर प्राचीन देवस्थानांना भेट देऊ शकतात.

नाशिक जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार पंचवटी परिसरातील अनेक मंदिरांमुळे नाशिकला ‘पश्चिम भारताची काशी’ असेही म्हटले जाते.

---

मोदकेश्वर गणपतीला कसे जाल?

### रस्त्याने

नाशिक शहर रस्त्याने महाराष्ट्रातील प्रमुख शहरांशी जोडलेले आहे. पंचवटी परिसर नाशिक शहराच्या मध्यवर्ती भागात असल्यामुळे मोदकेश्वर मंदिरापर्यंत रस्त्याने सहज पोहोचता येते.

नाशिकच्या मध्यवर्ती बसस्थानकापासून पंचवटी परिसर सुमारे ३ किलोमीटर अंतरावर आहे.

### रेल्वेने

नाशिक रोड हे प्रमुख रेल्वे स्थानक आहे. नाशिक जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार नाशिक रोड रेल्वे स्थानक पंचवटीपासून सुमारे १० किलोमीटर अंतरावर आहे.

रेल्वे स्थानकावरून बस, रिक्षा किंवा टॅक्सीने पंचवटीतील मोदकेश्वर मंदिरात जाता येते.

### विमानाने

नाशिकजवळील ओझर नाशिक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हे जवळचे विमानतळ आहे. नाशिक जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार ते शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून सुमारे २४ किलोमीटर अंतरावर आहे.

---

दर्शनासाठी योग्य वेळ

स्थानिक मंदिर नोंदीनुसार मोदकेश्वर मंदिर सकाळी ५ ते रात्री १० या कालावधीत खुले असल्याची माहिती उपलब्ध आहे.

सण, उत्सव, संकष्टी किंवा विशेष धार्मिक कार्यक्रमांच्या दिवशी वेळेत बदल होऊ शकतो. त्यामुळे विशेष दिवशी प्रवास करण्यापूर्वी मंदिरातील ताजी माहिती तपासणे योग्य ठरेल.

---

मोदकेश्वर गणपतीची खास वैशिष्ट्ये

मोदकेश्वर गणपतीला विशेष बनवणारी काही वैशिष्ट्ये एकत्र पाहिली तर या देवस्थानाचे महत्त्व अधिक स्पष्ट होते.

स्वयंभू गणेशमूर्ती मोदकासारखा मूर्तीचा आकार नाशिकचे ग्रामदैवत गोदावरी नदीच्या तीरावरील मंदिर पंचवटीच्या प्राचीन धार्मिक परिसरातील स्थान सुमारे ४०० ते ५०० वर्षांची परंपरा क्षेमकल्याणी घराण्याशी जोडलेली परंपरा मंदिरालगत काशी विश्वेश्वर महादेव मंदिर रिद्धी-सिद्धीच्या मूर्ती संकष्टी चतुर्थी व गणेशोत्सवातील विशेष पूजा

ही सर्व वैशिष्ट्ये मिळून मोदकेश्वर गणपतीला नाशिकच्या गणेशभक्तीतील एक वेगळे स्थान मिळवून देतात.

---

एकदा नक्की भेट द्या!

पंचवटीच्या गोदाघाटावर जा. गोदावरीच्या पवित्र प्रवाहाचे दर्शन घ्या. आणि त्यानंतर मोदकेश्वर गणपतीच्या मंदिरात प्रवेश करा.

चार खांबांच्या गाभाऱ्यात शेंदूर लेपित मोदकाकार स्वयंभू गणरायाचे दर्शन घेताना मनात एक वेगळाच भक्तिभाव जागा होतो.

ज्या भूमीला रामायणाची परंपरा लाभली, ज्या गोदावरीच्या तीरावर असंख्य भक्तांनी स्नान करून देवदर्शन घेतले, त्याच पवित्र पंचवटीत मोदकेश्वर गणपती शेकडो वर्षांपासून भक्तांच्या श्रद्धेचे केंद्र बनून विराजमान आहेत.

नाशिकला गेलात तर पंचवटीची यात्रा अपूर्ण ठेवू नका आणि पंचवटीत गेलात तर मोदकेश्वर गणपतीचे दर्शन नक्की घ्या.

॥ गणपती बाप्पा मोरया ॥

---

महत्त्वाची माहिती

| माहिती | तपशील | | ----------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------- | | मंदिराचे नाव | श्री मोदकेश्वर गणपती मंदिर | | देवता | श्री मोदकेश्वर गणपती | | विशेष ओळख | स्वयंभू गणेश, नाशिकचे ग्रामदैवत | | मूर्तीचे वैशिष्ट्य | मोदकासारखा आकार | | ठिकाण | गोदाघाट, पंचवटी | | शहर | नाशिक | | तालुका | नाशिक | | जिल्हा | नाशिक | | राज्य | महाराष्ट्र | | पिन कोड | ४२२००१ | | पूर्ण पत्ता | श्री मोदकेश्वर गणपती मंदिर, गोदाघाट, शुक्ला वाडा, नाईकवाडी पुरा, पंचवटी, नाशिक, महाराष्ट्र – ४२२००१ | | नदी | गोदावरी | | विशेष धार्मिक दिवस | संकष्टी चतुर्थी, गणेश चतुर्थी, माघ शुद्ध चतुर्थी | | जवळचे रेल्वे स्थानक | नाशिक रोड | | जवळचे विमानतळ | ओझर नाशिक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | | जवळची प्रमुख स्थळे | रामकुंड, काळाराम मंदिर, कपालेश्वर मंदिर, गंगा-गोदावरी मंदिर |

स्रोत

नाशिक जिल्हा प्रशासन – पंचवटी https://nashik.gov.in/tourist-place/पंचवटी/

नाशिक जिल्हा प्रशासन – नाशिक जिल्ह्याबद्दल https://nashik.gov.in/जिल्ह्याबद्दल/

Pilgrim Data – मोदकेश्वर गणपती, पंचवटी https://pilgrimdata.in/temple/modakeshwar-ganapati-panchvati-nashik-dist-nashik/

ABP माझा – मोदकेश्वर गणपती मंदिर, नाशिक https://marathi.abplive.com/news/nashik/maharashtra-news-nashik-ganapati-modakeshwar-ganesha-temple-situated-on-godavari-1097026

TV9 मराठी – मोदकेश्वर गणपतीची आख्यायिका https://www.tv9marathi.com/videos/modak-fell-from-sky-the-hand-of-lord-ganesha-to-the-earth-and-modakeshwar-ganesha-was-created-in-nashik-1265941

श्री मोदकेश्वर गणपती मंदिर – स्थानिक पत्ता https://www.justdial.com/Nashik/Sri-Modakeshwar-Ganapati-Mandir-Panchavati/0253PX253-X253-240405134846-P5C1_BZDET