🙏 पद्मालय गणपती मंदिर

# श्री क्षेत्र पद्मालय गणपती मंदिर, एरंडोल

एकाच मंदिरात उजव्या आणि डाव्या सोंडेचे दोन स्वयंभू गणराय!

महाराष्ट्राच्या भूमीत अनेक प्रसिद्ध गणेशक्षेत्रे आहेत; पण श्री क्षेत्र पद्मालय हे त्यांमध्ये अत्यंत वेगळे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान आहे. जळगाव जिल्ह्यातील एरंडोल तालुक्यात, डोंगररांगांच्या आणि हिरवाईने नटलेल्या परिसरात वसलेले हे गणेशक्षेत्र भक्ती, निसर्ग आणि प्राचीन गणेशपरंपरेचा सुंदर संगम घडवते.

प्रचलित गणेशपरंपरेनुसार पद्मालय हे महाराष्ट्रातील गणपतीच्या साडेतीन पीठांपैकी एक पूर्ण पीठ मानले जाते. मोरगाव, राजूर आणि पद्मालय ही तीन पूर्ण पीठे, तर चिंचवड हे अर्धपीठ अशी एक प्रचलित मांडणी आहे. गणेशपुराणाच्या उपासना खंडातील संदर्भांवर आधारित माहितीतही पद्मालयला पूर्ण पीठ मानले आहे.

या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे गर्भगृहात एकाच व्यासपीठावर उजव्या सोंडेची आणि डाव्या सोंडेची अशा दोन स्वयंभू गणेशमूर्ती विराजमान आहेत.

एकाच ठिकाणी गणरायाच्या दोन वेगळ्या स्वरूपांचे दर्शन घडणे हा भक्तांसाठी अत्यंत विशेष अनुभव आहे.

---

गणपतीची साडेतीन पीठे आणि पद्मालय

महाराष्ट्रातील गणेशभक्तीच्या परंपरेत गणपतीची साडेतीन पीठे विशेष महत्त्वाची मानली जातात.

प्रचलित मांडणीनुसार:

श्री मयुरेश्वर — मोरगाव : पहिले पूर्ण पीठ श्री राजूरेश्वर — राजूर : दुसरे पूर्ण पीठ श्री पद्मालय गणपती — पद्मालय : तिसरे पूर्ण पीठ श्री मंगलमूर्ती / मोरया गोसावी गणपती — चिंचवड : अर्धपीठ

अशा प्रकारे तीन पूर्ण पीठे आणि एक अर्धपीठ मिळून साडेतीन गणपती पीठे अशी परंपरा सांगितली जाते.

पद्मालयचे वैशिष्ट्य म्हणजे या गणेशपीठात दोन स्वयंभू गणेशमूर्ती एकाच व्यासपीठावर विराजमान आहेत. त्यामुळे या क्षेत्राला गणेशभक्तांच्या श्रद्धेत विशेष स्थान प्राप्त झाले आहे.

---

‘पद्मालय’ या नावाचा अर्थ

‘पद्म’ म्हणजे कमळ आणि ‘आलय’ म्हणजे निवासस्थान.

मंदिराजवळील तलावात कमळे फुलत असल्यामुळे या क्षेत्राला ‘पद्मालय’ — कमळांचे निवासस्थान असे नाव प्राप्त झाल्याचे मानले जाते. जळगाव जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीतही पद्मालय नावाचा संबंध मंदिराजवळील कमळ तलावाशी जोडला आहे.

मंदिराच्या परिसरात पोहोचल्यावर या नावाची सार्थकता जाणवते. हिरवाईने वेढलेला परिसर, तलाव आणि त्यातील कमळे, डोंगररांगांचे सान्निध्य आणि त्यामध्ये वसलेले गणेश मंदिर—हे संपूर्ण दृश्य मनाला प्रसन्न करून जाते.

---

दोन स्वयंभू गणेशमूर्ती हेच पद्मालयचे वैशिष्ट्य

पद्मालयच्या गर्भगृहात दोन स्वयंभू गणेशमूर्ती विराजमान आहेत.

एक मूर्ती उजव्या सोंडेची, तर दुसरी डाव्या सोंडेची आहे. दोन्ही मूर्ती एकाच व्यासपीठावर असल्यामुळे भक्तांना श्री गणरायाच्या दोन्ही स्वरूपांचे एकाच ठिकाणी दर्शन घेता येते.

उपलब्ध गणेशपरंपरेतील माहितीनुसार या मूर्तींना प्रवाळ गणेश आणि धरणीश्वर गणेश अशी नावेही जोडली जातात. त्यामुळे पद्मालयचे गणेशस्वरूप केवळ वेगळे नाही, तर धार्मिक परंपरेच्या दृष्टीनेही अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

दोन सोंडे, दोन स्वरूपे आणि एकच पवित्र गणेशक्षेत्र — हेच पद्मालयचे अद्वितीय आकर्षण आहे.

---

प्राचीन गणेशक्षेत्राचा वारसा

पद्मालय हे देशभर प्रसिद्ध असलेल्या गणेश मंदिरांपैकी एक असल्याचे जळगाव जिल्हा परिषदेच्या माहितीत नमूद आहे. मंदिर परिसर घनदाट जंगल, तलाव आणि कमळांनी वेढलेला असल्याचेही अधिकृत माहितीत सांगितले आहे.

या नैसर्गिक परिसरामुळे मंदिरात पोहोचल्यावर शहरातील गोंगाटापासून दूर गेल्याची जाणीव होते. डोंगराच्या सान्निध्यात, हिरवाईने वेढलेल्या वातावरणात गणरायाचे दर्शन घेताना मनाला एक वेगळीच शांतता मिळते.

---

मंदिराची रचना आणि भव्य घंटा

पद्मालय मंदिराच्या परिसरात प्राचीन दगडी बांधकामाची वैशिष्ट्ये दिसून येतात. मंदिर परिसरातील श्री गोविंद महाराजांच्या पादुकांशी संबंधित मोठी घंटा विशेष आकर्षण आहे.

जळगाव जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार या घंटेचे वजन सुमारे ४४० किलो आहे. मंदिर परिसरातील ही भव्य घंटा भाविकांचे लक्ष वेधून घेते.

मंदिराच्या परिसरात असलेली धार्मिक स्थळे, दगडी रचना आणि शांत वातावरण यामुळे पद्मालयला भेट देताना भक्तीबरोबरच एक प्राचीन सांस्कृतिक वारसाही अनुभवायला मिळतो.

---

सद्गुरू गोविंद महाराज शास्त्री बर्वे यांचा संबंध

पद्मालय क्षेत्राच्या इतिहासात सद्गुरू गोविंद महाराज शास्त्री बर्वे यांचे नाव विशेष महत्त्वाचे आहे.

उपलब्ध माहितीनुसार त्यांनी शके १८२५ म्हणजे इ.स. १९०३ मध्ये पद्मालय मंदिराचा जीर्णोद्धार केला. पद्मालयच्या धार्मिक परंपरेत त्यांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते.

त्यांच्या परंपरेशी संबंधित पादुका मंदिर परिसरात असल्याचेही नमूद केले जाते.

यामुळे पद्मालय हे केवळ प्राचीन गणेशक्षेत्र नाही, तर पुढील काळातील संतपरंपरेचा वारसाही जपणारे स्थान आहे.

---

महाभारताशी जोडलेल्या पौराणिक आख्यायिका

पद्मालय परिसराला महाभारताशी जोडलेल्या पौराणिक आख्यायिका प्रसिद्ध आहेत.

स्थानिक परंपरेनुसार पांडव अज्ञातवासाच्या काळात या परिसरात आले होते. तसेच भीम आणि बकासुर यांच्यातील युद्धाशी पद्मालय परिसराचा संबंध जोडला जातो.

या कथा पौराणिक आणि स्थानिक श्रद्धेचा भाग आहेत. त्यामुळे त्यांना निश्चित ऐतिहासिक घटना म्हणून नव्हे, तर पिढ्यान्पिढ्या जपल्या गेलेल्या आख्यायिका म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे.

---

भीमकुंड — पद्मालयजवळील आकर्षण

पद्मालयच्या परिसरातील भीमकुंड हे आणखी एक उल्लेखनीय ठिकाण आहे.

जळगाव जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार पौराणिक कथेनुसार भीमाने बकासुराशी युद्ध केल्यानंतर तहान भागवण्यासाठी जमिनीवर प्रहार करून पाण्याचे कुंड निर्माण केले, अशी श्रद्धा आहे. या ठिकाणाला भीमकुंड असे म्हटले जाते.

पद्मालय मंदिर, डोंगराळ परिसर, जंगल आणि भीमकुंड यामुळे येथे येणाऱ्या भाविकांना धार्मिक दर्शनासोबत निसर्गाचा अनुभवही घेता येतो.

---

कमळांनी सजलेला निसर्गरम्य परिसर

पद्मालयचे धार्मिक महत्त्व जितके विशेष आहे, तितकेच त्याचे निसर्गसौंदर्यही मनमोहक आहे.

मंदिराजवळील तलाव, त्यातील कमळे, आजूबाजूची हिरवाई आणि डोंगररांगांचे सान्निध्य यामुळे मंदिर परिसराला एक शांत आणि प्रसन्न रूप प्राप्त झाले आहे.

पावसाळ्यात परिसर अधिक हिरवागार दिसतो. अशा वातावरणात मंदिरात प्रवेश करून गणरायाचे दर्शन घेणे हा स्वतःमध्येच एक सुंदर अनुभव ठरतो.

---

गणेशभक्तांसाठी विशेष श्रद्धास्थान

पद्मालयला येणारा प्रत्येक भक्त केवळ पर्यटनासाठी येत नाही.

कोणी नवस घेऊन येतो...

कोणी मनातील इच्छा श्रींच्या चरणी ठेवण्यासाठी येतो...

कोणी कुटुंबासोबत गणरायाचे दर्शन घेण्यासाठी येतो...

तर कोणी या अद्वितीय दोन स्वयंभू गणेशमूर्तींचे दर्शन घेण्यासाठी दूरवरून येतो.

श्रींच्या समोर काही क्षण शांतपणे उभे राहिल्यावर मनातील अस्वस्थता दूर होऊन एक वेगळेच समाधान मिळते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

---

संकष्टी, अंगारकी आणि गणेशोत्सव

गणेशभक्तीशी संबंधित प्रमुख दिवसांमध्ये पद्मालय येथे भाविकांची गर्दी वाढते.

संकष्टी चतुर्थी, अंगारकी चतुर्थी, गणेश जयंती आणि गणेशोत्सव या काळात मंदिर परिसर भक्तिभावाने भरून जातो.

गणरायाचे दर्शन, पूजा-अर्चा आणि धार्मिक वातावरणामुळे या काळात पद्मालयची यात्रा अधिक विशेष ठरते.

उत्सवाच्या काळात भाविकांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढू शकते. त्यामुळे अशा वेळी प्रवासाचे नियोजन करताना स्थानिक पातळीवरील दर्शन व्यवस्था आणि वेळांची माहिती आधी तपासणे योग्य ठरते.

---

पद्मालयला गेल्यावर जाणवणारी शांतता

पद्मालयची खरी ओळख केवळ त्याच्या इतिहासात नाही.

मंदिराकडे जाताना दिसणारी हिरवाई...

तलावातील कमळे...

डोंगराच्या कुशीत वसलेले मंदिर...

मंदिर परिसरातील शांतता...

आणि गर्भगृहात समोर दिसणारे उजव्या आणि डाव्या सोंडेचे दोन स्वयंभू गणराय...

या सर्वांचा मिळून एक वेगळाच आध्यात्मिक अनुभव तयार होतो.

काही क्षण श्रींच्या समोर शांतपणे बसावे.

मनातील चिंता, इच्छा आणि प्रार्थना गणरायाच्या चरणी ठेवावी.

आणि मग मंदिराबाहेर पडताना मनात एक वेगळेच समाधान घेऊन परतावे.

हीच पद्मालयच्या दर्शनाची खरी अनुभूती आहे.

---

पद्मालयला का जावे?

गणपतीच्या साडेतीन पीठांपैकी एका महत्त्वाच्या गणेशक्षेत्राचे दर्शन घेण्यासाठी प्रचलित परंपरेनुसार पूर्ण गणेशपीठ असलेल्या पद्मालयला भेट देण्यासाठी एकाच व्यासपीठावर विराजमान असलेल्या उजव्या आणि डाव्या सोंडेच्या दोन स्वयंभू गणेशमूर्तींचे दर्शन घेण्यासाठी प्रवाळ गणेश आणि धरणीश्वर गणेश या परंपरेशी संबंधित श्रींचे स्वरूप अनुभवण्यासाठी मंदिर परिसरातील ४४० किलो वजनाची भव्य घंटा पाहण्यासाठी कमळांनी नटलेला तलाव आणि निसर्गरम्य परिसर अनुभवण्यासाठी पद्मालयजवळील भीमकुंड पाहण्यासाठी गणेशोत्सव, संकष्टी आणि अंगारकीच्या भक्तिमय वातावरणाचा अनुभव घेण्यासाठी

---

जळगावहून पद्मालयला कसे जाल?

श्री क्षेत्र पद्मालय हे जळगाव शहरापासून सुमारे ३० किलोमीटर अंतरावर आहे. जळगाव जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार जवळची रेल्वे स्थानके जळगाव आणि धरणगाव आहेत. रस्त्याने जळगाव, एरंडोल आणि पारोळा येथून बससेवा उपलब्ध असल्याचेही नमूद केले आहे.

जिल्हा परिषदेच्या माहितीनुसार पद्मालय हे एरंडोलपासून सुमारे ११ किलोमीटर अंतरावर आहे.

रस्त्याने प्रवास करताना मंदिरासोबत परिसरातील भीमकुंड आणि इतर धार्मिक/नैसर्गिक ठिकाणांसाठी थोडा अतिरिक्त वेळ राखून ठेवला तर पद्मालयची भेट अधिक आनंददायी ठरते.

---

पद्मालय — श्रद्धा आणि निसर्गाचा सुंदर संगम

महाराष्ट्रातील गणेशभक्तांसाठी पद्मालयचे महत्त्व वेगळे आहे.

दोन स्वयंभू गणेशमूर्ती, गणपतीच्या साडेतीन पीठांच्या परंपरेतील स्थान, प्राचीन धार्मिक वारसा, कमळांनी सजलेला तलाव, डोंगररांगांचा परिसर, गोविंद महाराजांची परंपरा आणि भीमकुंडाशी जोडलेल्या पौराणिक आख्यायिका—या सर्व गोष्टी पद्मालयला एक आगळेवेगळे धार्मिक पर्यटनस्थळ बनवतात.

इथे गेल्यावर फक्त गणपतीचे दर्शन होत नाही...

गणेशभक्तीच्या एका समृद्ध परंपरेशी आपली भेट होते.

---

# एकदा पद्मालयला जाऊन पाहा!

जळगावच्या दिशेने प्रवास करत असाल, तर पद्मालयसाठी काही तास राखून ठेवा.

डोंगराच्या कुशीत पोहोचा...

तलावातील कमळांकडे पाहा...

मंदिराच्या शांत वातावरणात प्रवेश करा...

आणि मग एकाच व्यासपीठावर विराजमान असलेल्या उजव्या आणि डाव्या सोंडेच्या दोन्ही गणरायांचे मनोभावे दर्शन घ्या.

कदाचित त्या क्षणी तुम्हाला जाणवेल—

पद्मालय हे फक्त एक गणपती मंदिर नाही;

ते गणरायाच्या दोन अद्भुत स्वरूपांना एकाच ठिकाणी अनुभवण्याचे पवित्र स्थान आहे.

गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

---

श्री क्षेत्र पद्मालय — एक नजर

देवस्थान: श्री क्षेत्र पद्मालय गणपती मंदिर ठिकाण: पद्मालय, ता. एरंडोल, जि. जळगाव, महाराष्ट्र विशेष ओळख: गणपतीच्या साडेतीन पीठांपैकी एक महत्त्वाचे गणेशक्षेत्र प्रचलित पीठमान: पूर्ण पीठ गणेशमूर्ती: दोन स्वयंभू गणेशमूर्ती मूर्तींचे स्वरूप: एक उजव्या सोंडेची आणि एक डाव्या सोंडेची परंपरेतील नावे: प्रवाळ गणेश आणि धरणीश्वर गणेश जवळील आकर्षण: कमळ तलाव, भीमकुंड जळगावपासून अंतर: सुमारे ३० किमी एरंडोलपासून अंतर: सुमारे ११ किमी जवळची रेल्वे स्थानके: जळगाव, धरणगाव प्रमुख धार्मिक दिवस: गणेश जयंती, गणेशोत्सव, संकष्टी चतुर्थी, अंगारकी चतुर्थी

---

स्रोत

जळगाव जिल्हा प्रशासन — श्री क्षेत्र पद्मालय https://jalgaon.gov.in/tourist-place/श्री-क्षेत्र-पद्मालय/

जिल्हा परिषद जळगाव — श्री क्षेत्र पद्मालय https://zpjalgaon.gov.in/places-centres/श्री-क्षेत्र-पद्मालय/

श्री क्षेत्र पद्मालय — जिल्हा परिषद जळगाव https://zpjalgaon.gov.in/ova_por/shree-shetra-padmalaya/

गणपतीची साडेतीन पीठे — संदर्भ https://www.discovermh.com/ganapati-sadetin-shktipith/

पद्मालय आणि गणेशपुराणातील संदर्भ https://www.sanatan.org/mr/a/32956.html