श्री शमी विघ्नेश्वर गणपती , अदासा , नागपूर

# अदासा येथील श्री शमी विघ्नेश्वर गणपती

### वामनावताराशी जोडलेले, विशाल स्वयंभू मूर्तीचे प्राचीन गणेशक्षेत्र

नागपूर जिल्ह्यातील कळमेश्वर तालुक्यात, नागपूरच्या वायव्य दिशेला सावनेर–कळमेश्वर मार्गावर अदासा हे प्राचीन गाव वसले आहे. आज हे गाव आपल्या शांत, निसर्गरम्य वातावरणासोबतच एका भव्य आणि वैशिष्ट्यपूर्ण गणेशमूर्तीमुळे संपूर्ण विदर्भात प्रसिद्ध आहे.

अदासा येथील टेकडीवर विराजमान आहेत श्री शमी विघ्नेश्वर गणपती. विशाल दगडी मूर्ती, प्राचीन मंदिरपरंपरा, वामनावताराशी जोडलेली आख्यायिका आणि मंदिर परिसरातील विविध धार्मिक स्थळे यांमुळे अदासा हे विदर्भातील महत्त्वाचे गणेशक्षेत्र मानले जाते.

या गणेशमूर्तीला ‘शमी विघ्नेश वक्रतुंड गणपती’ असेही संबोधले जाते. मूर्ती स्वयंभू मानली जाते आणि तिचे भव्य स्वरूप गाभाऱ्यात प्रवेश करताच भक्तांचे लक्ष वेधून घेते.

---

अदासा की अदोष क्षेत्र?

अदासाचे प्राचीन नाव ‘अदोष क्षेत्र’ असे मानले जाते. ‘अदोष’ म्हणजे दोषांपासून मुक्त करणारे क्षेत्र, अशी या नावामागील धार्मिक संकल्पना आहे.

हजारो वर्षांच्या धार्मिक परंपरेशी या क्षेत्राचा संबंध जोडला जातो. कालांतराने ‘अदोष’ या नावाचे रूपांतर होऊन ‘अदासा’ हे नाव प्रचलित झाले, अशी मान्यता आहे.

अदासाचा संबंध वामनक्षेत्राशी देखील जोडला जातो. त्यामुळे या भूमीला गणेशभक्तीबरोबरच भगवान विष्णूच्या वामनावताराच्या कथेशीही विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

प्राचीन संदर्भांमध्ये अदासाचा ‘गणेशपूर’ असा उल्लेखही आढळतो. त्यामुळे या गावाची ओळख केवळ धार्मिक स्थळ म्हणून नाही, तर विदर्भाच्या प्राचीन सांस्कृतिक परंपरेतील एक महत्त्वाचे स्थान म्हणूनही होते.

---

वामनावताराने केली शमी विघ्नेश्वराची उपासना

अदासा येथील श्री गणेशाची सर्वात प्रसिद्ध आख्यायिका भगवान विष्णूच्या वामनावताराशी संबंधित आहे.

राजा बळीने इंद्रपद प्राप्त करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर यज्ञ करण्याचा संकल्प केला होता. त्याच्या वाढत्या सामर्थ्यामुळे देवगण चिंतेत पडले. त्यानंतर भगवान विष्णूंनी वामनावतार धारण केला.

वामनावतारातील कार्यासाठी आवश्यक सामर्थ्य प्राप्त करण्यासाठी त्यांनी अदोष क्षेत्रात श्री गणेशाची आराधना केली, अशी धार्मिक परंपरा आहे. या उपासनेत त्यांनी शमी विघ्नेश्वराची भक्ती केली.

श्री गणेशाच्या कृपेने वामनावताराचे कार्य सफल झाले आणि त्यानंतर या पवित्र भूमीत ‘शमी विघ्नेश वक्रतुंड’ या स्वरूपात गणेशमूर्तीची स्थापना झाली, अशी श्रद्धा आहे.

यामुळे अदासा येथील गणपतीचे स्थान वामनावताराच्या कथेशी जोडले गेले आहे.

---

शमी विघ्नेश्वर या नावामागील श्रद्धा

श्री गणेशाच्या अनेक नावांपैकी विघ्नेश हे नाव त्यांच्या विघ्नहर्ता स्वरूपाचे दर्शन घडवते. अदासा येथील गणेशाला ‘शमी विघ्नेश’ म्हटले जाण्यामागे शमी वृक्षाशी संबंधित धार्मिक परंपरा आहे.

शमी वृक्ष भारतीय संस्कृतीत मंगल, पवित्रता आणि विजयाचे प्रतीक मानला जातो. शमी वृक्षाच्या सान्निध्यात गणेशाची उपासना आणि विघ्ननिवारणाशी जोडलेली परंपरा या क्षेत्राच्या धार्मिक ओळखीचा महत्त्वाचा भाग आहे.

त्यामुळे शमी विघ्नेश वक्रतुंड हे नाव अदासा गणपतीच्या वैशिष्ट्यपूर्ण धार्मिक स्वरूपाचे प्रतीक बनले आहे.

---

भव्य स्वयंभू गणेशमूर्ती

अदासा मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील विशाल अखंड दगडी गणेशमूर्ती.

ही मूर्ती सुमारे १२ फूट उंच आणि सुमारे ७ फूट रुंद आहे. मंदिराच्या गाभाऱ्यात विराजमान असलेले गणेशाचे हे विराट स्वरूप दर्शनाच्या क्षणी मनावर ठसा उमटवते.

मूर्ती स्वयंभू मानली जाते. अनेक शतकांपासून ही मूर्ती या परिसरात असल्याची स्थानिक परंपरा आहे. काही धार्मिक मान्यतांमध्ये तिचे प्राचीनत्व हजारो वर्षांपर्यंत नेले जाते.

विशाल दगडातून साकारलेले हे गणेशस्वरूप अदासाला विदर्भातील इतर गणेशक्षेत्रांपेक्षा वेगळी ओळख देते.

---

एकाच दगडातील भव्य गणेशस्वरूप

अदासा येथील गणेशमूर्तीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिचे अखंड दगडी स्वरूप.

गाभाऱ्यातील विशाल मूर्तीसमोर उभे राहिल्यावर तिच्या आकारमानाची भव्यता सहज जाणवते. शेंदूरचर्चित स्वरूपामुळे मूर्तीला अधिक तेजस्वी आणि भक्तिमय रूप प्राप्त झाले आहे.

गणेशभक्तांसाठी हे केवळ मोठ्या आकाराचे गणेशस्वरूप नाही, तर शतकानुशतके श्रद्धेचे केंद्र राहिलेले जागृत देवस्थान आहे.

---

विदर्भातील अष्टगणेशांमधील अदासा

विदर्भात गणेशोपासनेची स्वतंत्र आणि समृद्ध परंपरा आहे. या परंपरेतील निवडक आठ प्रमुख गणेशक्षेत्रांना विदर्भातील अष्टगणेश म्हणून ओळखले जाते.

अदासा येथील शमी विघ्नेश्वर या परंपरेतील प्रमुख गणेशस्थानांपैकी एक आहे.

नागपूर आणि विदर्भातील गणेशभक्तांच्या धार्मिक यात्रेत अदासाला विशेष स्थान आहे. गणेशभक्ती, प्राचीन आख्यायिका आणि निसर्गरम्य टेकडी यांचा सुंदर संगम येथे अनुभवता येतो.

---

टेकडीवरील शांत आणि निसर्गरम्य मंदिर

श्री शमी विघ्नेश्वराचे मंदिर एका छोट्या टेकडीवर वसलेले आहे.

मंदिराकडे जाताना पायऱ्या आणि नैसर्गिक चढण पार करावी लागते. टेकडीवर पोहोचल्यावर मंदिराभोवतालचा हिरवागार परिसर आणि मोकळे वातावरण मनाला प्रसन्न करते.

धार्मिक दर्शनासोबतच निसर्गाचा अनुभव घेण्यासाठीही अदासा योग्य ठिकाण आहे. सकाळच्या वेळी परिसरातील शांतता आणि संध्याकाळच्या वेळी टेकडीवरून दिसणारे दृश्य मंदिरभेटीला अधिक सुंदर बनवते.

---

विस्तीर्ण मंदिर परिसर

मुख्य गणेश मंदिराभोवतीचा परिसर मोठा असून येथे अनेक देवतांची मंदिरे आहेत.

सुमारे १० हेक्टर परिसरात विविध लहान देवस्थाने असल्याने अदासा हे एका मंदिरापुरते मर्यादित धार्मिक क्षेत्र राहात नाही.

गणेशमंदिरासोबत दुर्गा, कालभैरव आणि हनुमान यांसारख्या देवतांची मंदिरेही येथे पाहायला मिळतात.

अदासा परिसरातील विविध धार्मिक स्थळांमुळे एका भेटीत अनेक देवतांचे दर्शन घेण्याची संधी मिळते.

---

अदासातील ११ गणेश मंदिरांची परंपरा

अदासा परिसराला अनेक गणेश मंदिरांचे गाव म्हणूनही ओळखले जाते. मंदिर परिसर आणि आसपासच्या भागात गणेशाच्या विविध स्वरूपांशी संबंधित देवस्थाने आहेत.

स्थानिक धार्मिक परंपरेत ११ गणेश मंदिरांच्या दर्शनाला विशेष महत्त्व दिले जाते. गणेशाच्या विविध रूपांचे दर्शन घेण्याची ही परंपरा अदासाच्या गणेशक्षेत्राला अधिक वैशिष्ट्यपूर्ण बनवते.

गणेशभक्तांसाठी त्यामुळे अदासा म्हणजे केवळ एका विशाल गणेशमूर्तीचे दर्शन नसून गणेशाच्या विविध रूपांशी जोडलेला धार्मिक अनुभव आहे.

---

प्राचीन बावडी — दगडी वास्तुकलेचा ठेवा

अदासा मंदिर परिसरातील एक उल्लेखनीय वैशिष्ट्य म्हणजे प्राचीन बावडी.

दगडी पायऱ्यांनी खाली उतरणारी ही बावडी जुन्या जलव्यवस्थेची आणि दगडी बांधकाम कौशल्याची आठवण करून देते. तिच्या रचनेत प्राचीन स्थापत्यकलेची झलक पाहायला मिळते.

मंदिराला भेट देताना या प्राचीन बावडीकडेही आवर्जून पाहता येते.

---

गणेश कुंड

मंदिराजवळ गणेश कुंड हे पवित्र जलस्थान आहे.

या कुंडाला धार्मिक महत्त्व आहे. परिसरातील शांत वातावरण आणि पाण्याचे अस्तित्व यामुळे हे स्थान मंदिराच्या आध्यात्मिक वातावरणात आणखी भर घालते.

गणेश मंदिर, टेकडी, प्राचीन बावडी आणि गणेश कुंड यांमुळे अदासा परिसराला धार्मिकतेसोबतच ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक वैशिष्ट्यही प्राप्त झाले आहे.

---

शयनस्थ हनुमानाचे अनोखे मंदिर

अदासा परिसरातील आणखी एक आकर्षण म्हणजे शयनस्थ हनुमानाचे मंदिर.

येथे हनुमानाची विश्रांती घेत असलेली किंवा शयनस्थ मुद्रा भक्तांचे लक्ष वेधून घेते. हनुमानाच्या नेहमीच्या उभ्या किंवा वीर स्वरूपापेक्षा हे रूप वेगळे असल्यामुळे या मंदिराला विशेष आकर्षण प्राप्त झाले आहे.

गणेशदर्शनानंतर या हनुमान मंदिराला भेट देणे हा अदासा यात्रेतील एक वेगळा अनुभव ठरतो.

---

गोशाळा आणि सेवा परंपरा

अदासा मंदिर परिसरात गोशाळाही आहे.

गोसेवा ही भारतीय धार्मिक परंपरेतील महत्त्वाची सेवा मानली जाते. मंदिर परिसरातील गोशाळेत गायींची देखभाल केली जाते आणि भाविकांना गोसेवेशी जोडण्याची संधी मिळते.

गणेशभक्तीबरोबरच सेवा आणि संवर्धनाची भावना या माध्यमातून मंदिर परिसराच्या धार्मिक वातावरणाचा भाग बनते.

---

अदासा येथील धार्मिक आणि सांस्कृतिक उत्सव

अदासा मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक आणि सांस्कृतिक उपक्रम होत असतात.

गणेश चतुर्थी, माघी गणेश जयंती, विविध चतुर्थी आणि विशेष पूजांच्या वेळी मंदिरात भाविकांची गर्दी वाढते.

याशिवाय मंदिराच्या परंपरेत वसंत पंचमी, श्रावणातील दिंडी यात्रा आणि धार्मिक कथा-कीर्तनासारख्या कार्यक्रमांनाही स्थान आहे.

अदासा गावाच्या ग्रामीण सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेला शंकरपट हा पारंपरिक उपक्रमही येथील स्थानिक संस्कृतीचा भाग आहे.

त्यामुळे अदासा हे वर्षभर भक्ती आणि स्थानिक लोकपरंपरांनी जिवंत राहणारे गाव आहे.

---

दर्शनाची वेळ आणि मंदिरातील सुविधा

मंदिराच्या उपलब्ध माहितीनुसार, सध्या दर्शनासाठी मंदिर सकाळी ६ ते रात्री ९ वाजेपर्यंत खुले असते. सकाळी ६ वाजता आणि रात्री ९ वाजता आरती होते.

भाविकांसाठी परिसरात वाहनतळ, पिण्याचे पाणी, स्वच्छतागृह, प्रसादाची सुविधा आणि प्राथमिक उपचाराची व्यवस्था उपलब्ध असल्याची माहिती आहे.

उत्सवाच्या दिवशी किंवा विशेष धार्मिक कार्यक्रमांच्या वेळी वेळापत्रकात बदल होऊ शकतो; त्यामुळे दूरवरून येणाऱ्या भाविकांनी प्रवासापूर्वी अद्ययावत माहिती तपासणे योग्य ठरेल.

---

अदासाला कसे पोहोचाल?

अदासा हे नागपूर शहराच्या वायव्य दिशेला सावनेर–कळमेश्वर मार्गावर सुमारे ४३ किलोमीटर अंतरावर आहे.

### रस्त्याने

नागपूरहून कळमेश्वरमार्गे अदासाकडे जाता येते. सावनेर आणि कळमेश्वर परिसरातूनही अदासासाठी रस्त्याने प्रवास करता येतो.

मंदिर टेकडीवर असल्यामुळे मुख्य परिसरात पोहोचल्यानंतर काही अंतर पायी किंवा पायऱ्यांनी पार करावे लागते.

### एकदिवसीय सहलीसाठी योग्य

नागपूरपासून तुलनेने जवळ असल्यामुळे अदासा येथे एकदिवसीय धार्मिक सहल सहज नियोजित करता येते. गणेशदर्शनासोबत मंदिर परिसर, बावडी, गणेश कुंड, हनुमान मंदिर आणि निसर्गरम्य टेकडी अनुभवता येते.

---

अदासा भेटीत काय पाहावे?

अदासा येथे गेल्यानंतर खालील ठिकाणे आवर्जून पाहता येतात—

श्री शमी विघ्नेश्वर गणपती भव्य स्वयंभू गणेशमूर्ती हे मुख्य आकर्षण.

प्राचीन मंदिर परिसर गणेश मंदिराची धार्मिक आणि स्थापत्यपरंपरा अनुभवता येते.

११ गणेश मंदिरांची परंपरा गणेशाच्या विविध स्वरूपांशी संबंधित देवस्थानांना भेट देता येते.

प्राचीन बावडी दगडी पायऱ्यांची पारंपरिक जलरचना पाहता येते.

गणेश कुंड मंदिराजवळील पवित्र जलस्थान.

शयनस्थ हनुमान मंदिर हनुमानाचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्वरूप पाहता येते.

गोशाळा गोसेवेचा अनुभव घेता येतो.

टेकडी आणि निसर्ग मंदिराभोवतालचा शांत आणि हिरवागार परिसर अनुभवता येतो.

---

अदासा : पुराणपरंपरा आणि आधुनिक भक्तीचा सुंदर संगम

अदासा हे केवळ एका गणेशमंदिराचे नाव नाही.

या भूमीशी जोडलेली अदोष क्षेत्राची प्राचीन संकल्पना, वामनावताराची आख्यायिका, शमी विघ्नेश्वराची उपासना, विशाल स्वयंभू गणेशमूर्ती, विदर्भातील अष्टगणेशांमधील स्थान आणि टेकडीवरील मंदिरपरिसर—या सर्व गोष्टी अदासाला एक वेगळी धार्मिक ओळख देतात.

यासोबतच प्राचीन बावडी, गणेश कुंड, शयनस्थ हनुमान मंदिर, गोशाळा आणि अनेक लहान देवस्थाने या क्षेत्राच्या अनुभवात आणखी भर घालतात.

गाभाऱ्यातील विशाल गणेशमूर्तीसमोर उभे राहिल्यावर या प्राचीन क्षेत्राची भव्यता अनुभवता येते. शेंदूरचर्चित श्री शमी विघ्नेश्वराचे शांत आणि प्रसन्न रूप भक्तांच्या मनात श्रद्धेची भावना जागवते.

विदर्भातील गणेशपरंपरेचा इतिहास, पुराणकथा आणि निसर्गरम्य धार्मिक वातावरण यांचा अनुभव एकाच ठिकाणी घ्यायचा असेल, तर अदासा हे निश्चितच विशेष गणेशक्षेत्र ठरते.

---

श्री शमी विघ्नेश्वर गणपती — थोडक्यात

| वैशिष्ट्य | माहिती | | ------------------------ | ------------------------------------------------------------ | | देवता | श्री शमी विघ्नेश्वर गणपती | | प्रसिद्ध नाव | शमी विघ्नेश वक्रतुंड गणपती | | स्थान | अदासा, ता. सावनेर, जि. नागपूर, महाराष्ट्र | | प्राचीन नाव | अदोष क्षेत्र | | ऐतिहासिक संदर्भ | गणेशपूर | | मूर्तीचे स्वरूप | विशाल, स्वयंभू मानली जाणारी अखंड दगडी मूर्ती | | उंची | सुमारे १२ फूट | | रुंदी | सुमारे ७ फूट | | विशेष धार्मिक संबंध | वामनावतार | | परंपरेतील स्थान | विदर्भातील अष्टगणेशांपैकी एक | | मंदिराचे स्थान | टेकडीवर | | परिसरातील वैशिष्ट्ये | प्राचीन बावडी, गणेश कुंड, गोशाळा, हनुमान मंदिर | | दर्शनाची वेळ | सकाळी ६ ते रात्री ९ | | नागपूरपासून अंतर | सुमारे ४३ किमी | | मुख्य उत्सव | गणेश चतुर्थी, माघी गणेश जयंती, चतुर्थी व विविध धार्मिक उत्सव |

---

स्रोत

[अदासा शमी विघ्नेश गणपती मंदिर — अधिकृत वेबसाइट](https://www.adasatemple.com/?utm_source=chatgpt.com) [नागपूर जिल्हा प्रशासन — महत्त्वाची ठिकाणे](https://nagpur.gov.in/mr/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%A0%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%87/?utm_source=chatgpt.com) [शमी विघ्नेश्वर, अदासा — सनातन संस्था](https://www.sanatan.org/mr/a/32538.html?utm_source=chatgpt.com) [Adasa Temple — Incredible India](https://www.incredibleindia.gov.in/en/maharashtra/nagpur/adasa-temple?utm_source=chatgpt.com) [Shami Vignesh Adasa — Pilgrim Data](https://pilgrimdata.in/temple/shami-vignesh-adasa-ph-d-savner-dist-nagpur/?utm_source=chatgpt.com) [विदर्भातील अष्टविनायक — Discover Maharashtra](https://www.discovermh.com/ashtavinayak-in-vidarbha/?utm_source=chatgpt.com) * [उंच टेकडीवर विराजमान आदासा येथील शमी विघ्नेश — eSakal](https://www.esakal.com/vidarbha/nagpur/know-about-asthvinayak-vidrbha-region-aadasa-shami-vighnesh-337180?utm_source=chatgpt.com)