महाराष्ट्रातील गणपतीची साडेतीन पीठे
महाराष्ट्र म्हटले की गणेशभक्तीची समृद्ध परंपरा डोळ्यांसमोर उभी राहते. अष्टविनायकांच्या प्रसिद्ध यात्रेबरोबरच महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेत गणपतीची साडेतीन पीठे ही संकल्पनाही अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.
अष्टविनायकांची नावे जवळजवळ प्रत्येक गणेशभक्ताला परिचित असतात; मात्र गणपतीची साडेतीन पीठे ही परंपरा तुलनेने कमी परिचित आहे. या पीठांमध्ये गणेशाचे प्राचीन क्षेत्रमहात्म्य, पुराणकथा, गाणपत्य संप्रदायाची परंपरा आणि संतांच्या भक्तीचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो.
महाराष्ट्रात प्रचलित परंपरेनुसार मोरगाव, राजूर आणि पद्मालय ही तीन पूर्ण गणेशपीठे, तर चिंचवड हे अर्धपीठ मानले जाते. या चारही क्षेत्रांना गणेशभक्तीच्या दृष्टीने विशेष पवित्र आणि सिद्धक्षेत्राचे स्थान प्राप्त झाले आहे.
साडेतीन पीठे म्हणजे काय?
‘पीठ’ म्हणजे एखाद्या देवतेचे विशेष पवित्र अधिष्ठान किंवा उपासनेचे महत्त्वाचे केंद्र. एखाद्या क्षेत्राला ‘गणेशपीठ’ म्हटले जाते, तेव्हा त्या ठिकाणी गणेशाचे विशेष क्षेत्रमहात्म्य, प्राचीन उपासना किंवा पौराणिक-सांप्रदायिक परंपरा जोडलेली असते.
साडेतीन पीठे म्हणजे तीन पूर्ण पीठे आणि एक अर्धपीठ.
ही ‘अर्ध’ संकल्पना मंदिर किंवा देवतेचे महत्त्व अर्धे आहे असा अर्थ देत नाही. उलट, त्या क्षेत्राला प्राप्त झालेल्या विशिष्ट धार्मिक आणि सांप्रदायिक महत्त्वाचे हे पारंपरिक वर्गीकरण आहे.
गणपतीच्या साडेतीन पीठांची परंपरा ही देवीच्या साडेतीन शक्तीपीठांपेक्षा वेगळी आहे. येथे ‘पीठ’ ही संकल्पना गणेशाच्या क्षेत्रमहात्म्याशी आणि गाणपत्य परंपरेशी जोडलेली आहे.
---
१. श्री मयूरेश्वर — मोरगाव
गणेशपीठांचे आद्यपीठ
पुणे जिल्ह्यातील मोरगाव हे गणेशभक्तांसाठी अत्यंत पवित्र क्षेत्र आहे. अष्टविनायक यात्रेतील श्री मयूरेश्वर हे मंदिर येथे आहे. परंतु मोरगावचे महत्त्व केवळ अष्टविनायकांपुरते मर्यादित नाही. गाणपत्य संप्रदायाच्या परंपरेत मोरगावला आद्यपीठ मानले जाते.
मोरगावचे प्राचीन नाव ‘भूस्वानंदभुवन’ असल्याचे परंपरेत सांगितले जाते. या क्षेत्राचा आकार मोरासारखा असल्यामुळे ‘मोरगाव’ हे नाव रूढ झाले, अशीही मान्यता आहे.
मोरगावच्या मयूरेश्वराशी गणेशाच्या अवतारकथेचा अतिशय जवळचा संबंध आहे. गणेशाने मयूरावर आरूढ होऊन दैत्यांचा संहार केला, म्हणून त्याला मयूरेश्वर हे नाव प्राप्त झाले, अशी गणेशभक्तीतील प्रसिद्ध कथा आहे.
मोरगाव क्षेत्राचे महात्म्य मुद्गलपुराणाच्या सहाव्या खंडाशी जोडले जाते. त्यामुळे हे क्षेत्र केवळ मंदिर नसून गणेशोपासनेच्या प्राचीन परंपरेचे एक महत्त्वाचे केंद्र मानले जाते.
मोरगावचे एक अनोखे वैशिष्ट्य
मोरगावच्या मंदिरात गणेशमूर्तीसमोर नंदीची मूर्ती आढळते. गणेश मंदिरासमोर नंदी दिसणे हे प्रथमदर्शनी आश्चर्यकारक वाटते; मात्र यामागे या क्षेत्राच्या विशेष धार्मिक परंपरेशी संबंधित आख्यायिका सांगितल्या जातात.
म्हणूनच मोरगावला भेट देताना केवळ ‘अष्टविनायकातील पहिले मंदिर’ म्हणून न पाहता, गणेशोपासनेच्या एका प्राचीन केंद्राचे दर्शन म्हणून पाहिले तर या क्षेत्राचे महत्त्व अधिक जाणवते.
---
२. श्री राजुरेश्वर — राजूर
गणेशाचे ज्ञानपीठ
जालना जिल्ह्यातील भोकरदन तालुक्यातील राजूर हे गणेशभक्तीतील आणखी एक अत्यंत महत्त्वाचे क्षेत्र आहे.
येथील गणपतीला श्री राजुरेश्वर किंवा महागणपती म्हणून ओळखले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या जालना जिल्हा संकेतस्थळावर राजूरचा गणेशाचे एक पूर्ण पीठ म्हणून उल्लेख आढळतो.
राजूरचे वैशिष्ट्य केवळ गणेशमूर्तीपुरते मर्यादित नाही. या क्षेत्राचा संबंध राजा वरेण्य आणि गणेश यांच्या कथेशी जोडला जातो.
परंपरेनुसार, भगवान गणेशाने राजा वरेण्याला अध्यात्म आणि आत्मज्ञानाचा उपदेश केला. हा उपदेश पुढे ‘गणेशगीता’ म्हणून प्रसिद्ध झाला, अशी गाणपत्य परंपरेतील श्रद्धा आहे. त्यामुळे राजूरला गणेशाच्या भक्तीबरोबरच ज्ञान आणि अध्यात्माची भूमी म्हणूनही विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.
राजूरच्या मंदिराबाबत अनेक आख्यायिका प्रचलित आहेत. टेकडीवरील या क्षेत्राला स्थानिक परंपरेत विशेष पवित्र मानले जाते. चतुर्थी तसेच अंगारकी चतुर्थीच्या दिवशी येथे मोठ्या संख्येने भाविक दर्शनासाठी येतात.
राजूरच्या गणपतीसमोर असंख्य दिव्यांच्या प्रकाशात होणारे दर्शन हा भक्तांसाठी विशेष भावनिक अनुभव मानला जातो.
मोरगाव गणेशाच्या अवतारमहात्म्याशी जोडलेले असेल, तर राजूर गणेशाच्या ज्ञानपरंपरेशी जोडलेले आहे, असे या दोन्ही क्षेत्रांकडे पाहताना जाणवते.
---
३. श्री पद्मालय — एरंडोल, जळगाव
दोन स्वयंभू गणेशमूर्तींचे अद्भुत क्षेत्र
जळगाव जिल्ह्यातील एरंडोल परिसरातील पद्मालय हे गणेशभक्तांसाठी अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण क्षेत्र आहे.
‘पद्मालय’ म्हणजे कमळांचे निवासस्थान असा त्याचा अर्थ घेतला जातो. या क्षेत्राजवळ असलेल्या कमळांनी भरलेल्या जलाशयामुळे या नावाला विशेष अर्थ प्राप्त होतो.
पद्मालयचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील गाभाऱ्यात दोन गणेशमूर्ती आहेत. त्यापैकी एक मूर्ती डाव्या सोंडेची तर दुसरी उजव्या सोंडेची आहे. या दोन्ही मूर्ती स्वयंभू असल्याची श्रद्धा आहे.
एकाच मंदिरात डाव्या आणि उजव्या सोंडेचे दोन गणपती एकत्र पाहायला मिळणे ही अत्यंत दुर्मीळ आणि आकर्षक बाब आहे.
गणेशपुराणाशी संबंध
पद्मालय क्षेत्राला आणखी एक महत्त्वाचे धार्मिक अधिष्ठान आहे. गणेशपुराणाच्या उपासना खंडातील अध्याय ७३, ७४, ९० आणि ९१ यांमध्ये पद्मालय येथील स्वयंभू गणेशमूर्तींचा उल्लेख आढळतो, अशी परंपरा आणि स्रोतांमध्ये नोंद आहे.
यामुळे पद्मालय हे केवळ स्थानिक श्रद्धास्थान न राहता गणेशपुराणाच्या परंपरेशी जोडलेले क्षेत्र म्हणून गणेशभक्तांच्या श्रद्धेत विशेष स्थान मिळवते.
मोरगावचा मयूरेश्वर, राजूरचा राजुरेश्वर आणि पद्मालयचे दोन स्वयंभू गणपती — ही तीनही क्षेत्रे गणेशभक्तीच्या वेगवेगळ्या पैलूंचे दर्शन घडवतात.
---
४. श्री मंगलमूर्ती — चिंचवड
गणेशभक्तीला संतपरंपरेची जोड देणारे अर्धपीठ
पुणे जिल्ह्यातील चिंचवड हे महाराष्ट्राच्या गणेशभक्तीच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचे क्षेत्र आहे.
चिंचवडचे नाव घेताच सर्वप्रथम आठवतात ते संत मोरया गोसावी.
मोरया गोसावी हे महाराष्ट्रातील महान गाणपत्य संतांपैकी एक मानले जातात. त्यांच्या गणेशभक्तीमुळे चिंचवडला गणेशोपासनेच्या नकाशावर अत्यंत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले.
चिंचवड देवस्थान ट्रस्टच्या माहितीनुसार, मोरगाव, राजूर आणि पद्मालय ही पूर्ण गणेशपीठे मानली जातात, तर चिंचवड हे गाणपत्य संप्रदायातील अर्ध गणेशपीठ मानले जाते. मोरया गोसावी यांच्या संबंधामुळे चिंचवडला हे विशेष महत्त्व प्राप्त झाले.
मोरया गोसावी आणि चिंचवड
मोरया गोसावी यांच्या जीवनाशी मोरगाव आणि चिंचवड या दोन्ही क्षेत्रांचा अतूट संबंध आहे.
परंपरेनुसार, मोरया गोसावी मोरगाव येथे गणेशाची उपासना करत असत. त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन गणपतीने त्यांना विशेष कृपादर्शन दिले, अशी श्रद्धा आहे.
याच भक्तिपरंपरेतून चिंचवड हे गणेशभक्तीचे मोठे केंद्र बनले.
आजही चिंचवडमध्ये मंगलमूर्ती मंदिर आणि मोरया गोसावींची संजीवन समाधी ही भक्तांसाठी प्रमुख श्रद्धास्थाने आहेत.
म्हणून चिंचवडचे महत्त्व समजून घेताना केवळ मंदिराकडे पाहणे पुरेसे नाही. येथे देव आणि भक्त यांच्यातील अद्वैत नाते अनुभवायला मिळते, असे या क्षेत्राच्या परंपरेतून जाणवते.
---
गणपतीची साडेतीन पीठे आणि त्यामागची कथा
गणपतीच्या साडेतीन पीठांशी संबंधित एक लोकप्रिय आख्यायिका कमलासुराच्या वधाशी जोडली जाते.
मोरगाव येथे मयूरेश्वराने कमलासुराचा वध केला. प्रचलित कथेनुसार कमलासुराच्या शरीराचे विविध भाग ज्या ठिकाणी पडले, त्या ठिकाणांना गणेशाच्या पीठांचे महत्त्व प्राप्त झाले.
परंपरेनुसार—
कमलासुराचे शीर — मोरगाव
कंबरेपर्यंतचा धड — राजूर
कंबरेपासून पायापर्यंतचा भाग — पद्मालय
अशी या तीन क्षेत्रांशी संबंधित आख्यायिका सांगितली जाते.
चिंचवडचे अर्धपीठ मात्र वेगळ्या भक्तिपरंपरेशी जोडले जाते. मोरया गोसावींच्या महान गणेशभक्तीमुळे चिंचवडला विशेष पीठाचे महत्त्व प्राप्त झाले, अशी परंपरा आहे. चिंचवड देवस्थान ट्रस्टही चिंचवडला अर्ध गणेशपीठ मानते.
---
साडेतीन पीठांची परंपरा का महत्त्वाची आहे?
महाराष्ट्रातील गणेशभक्तीचा इतिहास पाहिला तर या चार क्षेत्रांमध्ये गणेशोपासनेचे चार वेगवेगळे रंग दिसतात.
मोरगाव आपल्याला गणेशाच्या अवताराची आणि प्राचीन गाणपत्य परंपरेची आठवण करून देते.
राजूर गणेशाच्या ज्ञानस्वरूपाची आणि गणेशगीतेच्या परंपरेची ओळख करून देते.
पद्मालय स्वयंभू गणेशमूर्ती आणि गणेशपुराणाशी जोडलेले क्षेत्रमहात्म्य दाखवते.
तर चिंचवड देवभक्तीला संतपरंपरेची जोड देत मोरया गोसावींच्या अद्भुत गणेशभक्तीची आठवण करून देते.
म्हणून गणपतीची साडेतीन पीठे म्हणजे केवळ चार मंदिरे नाहीत.
ही महाराष्ट्राच्या गणेशभक्तीच्या प्रवासाची चार महत्त्वाची पर्वे आहेत.
---
गणपतीची साडेतीन पीठे — एका नजरेत
१. श्री मयूरेश्वर — मोरगाव, पुणे
गणेशाचे आद्यपीठ आणि गाणपत्य संप्रदायाचे प्रमुख केंद्र.
२. श्री राजुरेश्वर — राजूर, जालना
गणेशाच्या ज्ञानपरंपरेशी आणि राजा वरेण्याला दिलेल्या उपदेशाशी संबंधित क्षेत्र.
३. श्री पद्मालय — एरंडोल परिसर, जळगाव
डाव्या आणि उजव्या सोंडेच्या दोन स्वयंभू गणेशमूर्तींसाठी प्रसिद्ध क्षेत्र.
४. श्री मंगलमूर्ती — चिंचवड, पुणे
संत मोरया गोसावी यांच्या गणेशभक्तीमुळे विशेष महत्त्व प्राप्त झालेले अर्धपीठ.
---
एक वेगळीच गणेशयात्रा...
अष्टविनायकांची यात्रा महाराष्ट्राच्या गणेशभक्तीची एक प्रसिद्ध परंपरा आहे. पण गणपतीची साडेतीन पीठे ही त्यापेक्षा वेगळी आणि अधिक गूढ अशी धार्मिक परंपरा आहे.
या यात्रेत फक्त मंदिरांचे दर्शन होत नाही; तर प्रत्येक क्षेत्रामागची एक कथा भेटते...
कुठे गणेशाचा अवतार आहे,
कुठे ज्ञानाचा उपदेश आहे,
कुठे स्वयंभू रूपाचे रहस्य आहे,
तर कुठे संताच्या अखंड भक्तीची साक्ष आहे.
म्हणूनच महाराष्ट्रातील या साडेतीन गणेशपीठांची यात्रा म्हणजे गणेशाच्या रूपापासून त्याच्या तत्त्वापर्यंतचा एक आध्यात्मिक प्रवास आहे.
गणपती बाप्पा मोरया!
संबंधित लेख
अधिक शोधा
अधिक वाचनासाठी लेख