नवगण राजुरीचा श्री महागणपती

# नवगण राजुरीचा श्री महागणपती

बीड जिल्ह्यातील नवगण राजुरी हे गणेशभक्तांसाठी अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि श्रद्धेचे स्थान आहे. बीड शहरापासून अहमदनगर मार्गावर असलेल्या या गावाची ओळखच नवगण गणपती म्हणून आहे. या क्षेत्राचे वैशिष्ट्य म्हणजे एका मंदिरात चार दिशांना मुख असलेली गणेशाची चार रूपे एकाच शिळेवर विराजमान आहेत. त्यासोबत मंदिरातील आणखी एक गणेशमूर्ती आणि गावाच्या चार दिशांना असलेली चार गणेशस्थाने अशी एकूण नऊ गणेशरूपांची परंपरा येथे पाहायला मिळते. त्यामुळे या क्षेत्राला नवगण राजुरी असे नाव प्राप्त झाले आहे.

हे स्थान केवळ एक मंदिर म्हणून पाहण्यापेक्षा संपूर्ण गावाभोवती विस्तारलेले एक आगळे गणेशक्षेत्र म्हणून अनुभवावे लागते.

---

नवगण राजुरीचे वैशिष्ट्य काय?

नवगण राजुरीच्या मुख्य मंदिरातील सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे एकाच दगडी शिळेवर चार दिशांना असलेली गणेशाची चार रूपे.

या चार गणेशरूपांना त्यांच्या दिशेनुसार स्वतंत्र नावे आहेत:

पूर्वाभिमुख – महामंगल पश्चिमाभिमुख – शेषाब्धिष्ठित दक्षिणाभिमुख – मयूरेश्वर उत्तराभिमुख – उतीष्ट

चारही रूपे एकाच शिळेवर असून चारही दिशांकडे त्यांची मुखे आहेत. त्यामुळे मंदिरात प्रवेश केल्यानंतर गणेशाचे दर्शन एका दिशेनेच न घेता चारही दिशांच्या गणेशरूपांचे दर्शन घेता येते.

हीच रचना नवगण राजुरीला इतर गणेशक्षेत्रांपेक्षा वेगळे स्थान देते.

---

मंदिरातील पाच गणेशरूपे

मुख्य मंदिराच्या परिसरात चार दिशांना असलेल्या या चार गणेशरूपांव्यतिरिक्त आणखी एक गणेशमूर्ती आहे. त्यामुळे मंदिरातील गणेशरूपांची संख्या पाच होते.

मुख्य गाभाऱ्यातील गणेशमूर्तीचीही नियमित पूजा केली जाते. मंदिरातील चार दिशाभिमुख गणेशरूपे आणि गाभाऱ्यातील गणेशमूर्ती यामुळे मुख्य मंदिर परिसर स्वतःमध्येच एक विशेष गणेशपीठ बनतो.

याशिवाय गावाच्या चारही दिशांना असलेल्या वेशींवर चार स्वतंत्र गणेशस्थाने आहेत. मंदिरातील पाच आणि गावाच्या चार दिशांवरील चार अशी एकूण नऊ गणेशस्थाने या क्षेत्राशी जोडलेली आहेत.

याच नऊ गणेशरूपांमुळे राजुरीचे ‘नवगण राजुरी’ असे नाव रूढ झाले.

---

चार दिशांना चार गणेशरूपे

नवगण राजुरीच्या मंदिरातील चार दिशाभिमुख गणेशरूपे या क्षेत्राचे सर्वात अनोखे वैशिष्ट्य आहे.

### पूर्वेकडे – महामंगल

पूर्वाभिमुख गणेशरूपाला महामंगल असे म्हटले जाते. पूर्व दिशा ही मंगल आणि शुभतेची दिशा मानली जाते. या रूपाचे दर्शन भक्तांसाठी विशेष श्रद्धेचे मानले जाते.

### पश्चिमेकडे – शेषाब्धिष्ठित

पश्चिमाभिमुख गणेशरूपाला शेषाब्धिष्ठित असे नाव आहे. एकाच शिळेवर चार दिशांना विराजमान असलेल्या गणेशरूपांमध्ये या रूपाची स्वतंत्र ओळख आहे.

### दक्षिणेकडे – मयूरेश्वर

दक्षिणाभिमुख गणेशरूपाला मयूरेश्वर असे म्हणतात. गणेशाच्या विविध प्रसिद्ध स्वरूपांमध्ये मयूरेश्वर हे नाव विशेष महत्त्वाचे आहे.

### उत्तरेकडे – उतीष्ट

उत्तराभिमुख गणेशरूपाला उतीष्ट असे संबोधले जाते. चार दिशांना असलेल्या चारही रूपांमुळे एकाच शिळेत गणेशाच्या विविध स्वरूपांचा अनोखा अनुभव भक्तांना मिळतो.

---

नवगण नावामागील धार्मिक संकल्पना

नवगण राजुरीच्या नावामागे नऊ गणेशरूपांची धार्मिक परंपरा आहे.

मुख्य मंदिरात पाच गणेशरूपे असून गावाच्या चारही दिशांच्या वेशींवर चार गणेशस्थाने आहेत. गावाच्या चारही दिशांना गणेशाची उपस्थिती असणे ही या क्षेत्राची विशेष धार्मिक रचना आहे.

गावाच्या सीमांवरील या गणेशस्थानांना द्वारपूजेची परंपरा जोडलेली आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात गावाच्या सीमेवरील गणेशमूर्तींची पूजा, नैवेद्य आणि आरती करण्याची परंपरा सांगितली जाते.

त्यामुळे नवगण राजुरीमध्ये गणेशपूजा केवळ मुख्य मंदिरापुरती मर्यादित राहत नाही, तर संपूर्ण गावाच्या धार्मिक रचनेशी जोडलेली आहे.

---

ब्रह्मदेवाशी जोडलेली आख्यायिका

नवगण राजुरीच्या पौराणिक परंपरेत ब्रह्मदेवाच्या तपश्चर्येचा आणि गणेशोपासनेचा उल्लेख आढळतो.

असे मानले जाते की या परिसरात ब्रह्मदेवाने तपश्चर्या केली आणि विघ्नांचे निवारण करण्यासाठी गणेशाची आराधना केली. गणेशाने प्रसन्न होऊन या क्षेत्रात आपले विविध स्वरूप प्रकट केले आणि त्यानंतर गणेशाची स्थापना करण्यात आली.

या परंपरेतूनच नवगण या नावाचा संबंध गणेशाच्या नऊ स्वरूपांशी जोडला जातो.

या क्षेत्राशी संबंधित आख्यायिकांमध्ये प्रभू श्रीरामांनी येथे गणेशाची आराधना केल्याचाही उल्लेख आढळतो.

या आख्यायिका धार्मिक परंपरेचा भाग म्हणून आजही भक्तिभावाने सांगितल्या जातात.

---

गंगेच्या पाण्याने अभिषेकाची परंपरा

नवगण राजुरीच्या धार्मिक परंपरेतील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीच्या अभिषेकाची परंपरा.

गणेशाची उपासना करणाऱ्या ऋषींनी गंगेच्या पाण्याने गणेशाला अभिषेक केला, अशी श्रद्धा आहे. या परंपरेच्या स्मरणार्थ आजही गणेश चतुर्थीच्या काळात गंगेचे पाणी कावडीने आणून गणेशाला स्नान घालण्याची परंपरा पाळली जाते.

गणेश चतुर्थीपूर्वी गावाच्या सीमांवरील गणेशस्थानांची पूजा, नैवेद्य आणि आरती केली जाते. त्यामुळे गणेशोत्सवाला येथे केवळ मंदिरापुरता धार्मिक स्वरूप न राहता संपूर्ण गावाशी जोडलेले स्वरूप प्राप्त होते.

---

माघी गणेशोत्सवाचे विशेष महत्त्व

नवगण राजुरीमध्ये माघी गणेशोत्सव विशेष उत्साहात साजरा केला जातो.

या काळात मंदिरात विविध धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. गणेशकथा, पारायण, भजन, कीर्तन, प्रवचन आणि महाप्रसाद अशा कार्यक्रमांमुळे संपूर्ण परिसर भक्तिमय होतो.

उत्सवाच्या काळात गणेशाची पालखी गावातून काढण्याची परंपराही आहे. या सोहळ्यात मोठ्या संख्येने भाविक सहभागी होतात.

उत्सवाच्या काळात नवस फेडण्यासाठीही भाविक येथे येतात. गणपतीला मोदक आणि पुरणपोळीचा नैवेद्य अर्पण करण्याची परंपरा आहे.

---

गणेश चतुर्थी आणि गणेशोत्सव

भाद्रपदातील गणेश चतुर्थीला नवगण राजुरीमध्ये विशेष धार्मिक वातावरण असते.

गावातील मुख्य मंदिराबरोबरच सीमावर्ती गणेशस्थानांनाही या काळात महत्त्व प्राप्त होते. पूजा, नैवेद्य आणि आरतीच्या माध्यमातून संपूर्ण गाव गणेशभक्तीत सहभागी होते.

गणेशोत्सवाच्या काळात महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून भाविक नवगण राजुरीला दर्शनासाठी येतात.

---

मंदिराची रचना आणि धार्मिक अनुभव

नवगण राजुरीचे मंदिर केवळ स्थापत्याच्या दृष्टीने पाहण्यापेक्षा त्याच्या धार्मिक संकल्पनेमुळे अधिक महत्त्वाचे ठरते.

एकाच शिळेवर चार दिशांना असलेली गणेशरूपे हे मंदिराचे केंद्रबिंदू आहे. चारही दिशांनी या मूर्तींचे दर्शन घेता येते.

गाभाऱ्यातील गणेशमूर्ती, चार दिशाभिमुख गणेशरूपे आणि गावाच्या चार दिशांना असलेली गणेशस्थाने यामुळे संपूर्ण परिसराला एक वेगळी धार्मिक रचना प्राप्त झाली आहे.

मंदिरात प्रवेश केल्यानंतर एकाच वेळी गणेशाच्या अनेक रूपांचे दर्शन घेण्याचा अनुभव भाविकांसाठी विशेष असतो.

---

नवसाला पावणारा गणपती

नवगण राजुरीचा गणपती हा भाविकांच्या श्रद्धेचे स्थान आहे. विविध मनोकामना पूर्ण व्हाव्यात म्हणून भाविक येथे नवस करतात.

नवस पूर्ण झाल्यानंतर गणेशाला मोदक, पुरणपोळी आणि इतर नैवेद्य अर्पण करण्याची परंपरा आहे.

संकष्टी चतुर्थी, विनायकी चतुर्थी, मंगळवार तसेच गणेशोत्सवाच्या काळात मंदिरात भाविकांची विशेष गर्दी पाहायला मिळते.

---

नवगण राजुरीला का भेट द्यावी?

गणेशभक्तांनी नवगण राजुरीला आवर्जून भेट देण्याची अनेक कारणे आहेत.

एकाच शिळेवर चार दिशांना असलेली गणेशरूपे हे या क्षेत्राचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे.

त्यासोबतच:

पाच गणेशरूपे असलेले मुख्य मंदिर गावाच्या चार दिशांना चार गणेशस्थाने एकूण नऊ गणेशरूपांची धार्मिक परंपरा ब्रह्मदेवाच्या तपश्चर्येशी जोडलेली आख्यायिका गंगेच्या पाण्याने अभिषेकाची परंपरा माघी गणेशोत्सव पालखी आणि धार्मिक कार्यक्रम नवस फेडण्यासाठी येणारे भाविक

यामुळे नवगण राजुरी हे महाराष्ट्रातील वेगळ्या स्वरूपाच्या गणेशक्षेत्रांपैकी एक ठरते.

---

प्रवास

ठिकाण: राजुरी नवगण, जिल्हा बीड, महाराष्ट्र.

नवगण राजुरी हे बीड शहराच्या परिसरातील महत्त्वाचे धार्मिक स्थळ आहे. बीड शहरातून रस्त्याने राजुरी नवगणकडे जाता येते. अहमदनगर मार्गाने प्रवास करणाऱ्या भाविकांसाठीही हे स्थान सोयीचे आहे.

राजुरी नवगण गावाचा अधिकृत प्रशासकीय उल्लेख बीड जिल्ह्याच्या नोंदींमध्ये आढळतो. गावाचा पिनकोड 414203 असा शासकीय नोंदीत नमूद आहे.

मंदिरापर्यंत खासगी वाहनाने जाण्याची सुविधा उपलब्ध आहे. बीडहून बस आणि इतर स्थानिक वाहतुकीच्या माध्यमातूनही राजुरीकडे जाता येते.

---

भेट देताना लक्षात ठेवा

नवगण राजुरीला भेट देताना केवळ मुख्य गाभाऱ्याचे दर्शन घेऊन परतण्याऐवजी या क्षेत्राची संपूर्ण धार्मिक रचना समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

मुख्य मंदिरातील चार दिशाभिमुख गणेशरूपे आवर्जून पाहावीत. त्यानंतर गावाच्या चारही दिशांना असलेल्या गणेशस्थानांची परंपरा जाणून घ्यावी.

गणेशोत्सव किंवा माघी गणेशोत्सवाच्या काळात भेट दिल्यास या क्षेत्रातील धार्मिक वातावरण अधिक जवळून अनुभवता येते.

---

नवगण राजुरी — गणेशाच्या नऊ रूपांचे अनोखे क्षेत्र

महाराष्ट्रात गणपतीची असंख्य प्रसिद्ध मंदिरे आहेत. परंतु एका शिळेवर चार दिशांना चार गणेशरूपे आणि संपूर्ण गावाशी जोडलेली नऊ गणेशस्थानांची परंपरा ही नवगण राजुरीची स्वतंत्र ओळख आहे.

पूर्वेकडे महामंगल, पश्चिमेकडे शेषाब्धिष्ठित, दक्षिणेकडे मयूरेश्वर आणि उत्तरेकडे उतीष्ट — अशा चार दिशांनी भक्तांचे रक्षण करणाऱ्या गणेशरूपांचे दर्शन येथे घडते.

मुख्य मंदिरातील पाच गणेशरूपे आणि गावाच्या चार दिशांवरील चार गणेशस्थाने मिळून तयार झालेले हे नवगण क्षेत्र श्रद्धा, परंपरा आणि धार्मिक वैशिष्ट्यांचा सुंदर संगम आहे.

बीड जिल्ह्यातील गणेशभक्तीचा वेगळा अध्याय अनुभवायचा असेल, तर नवगण राजुरीचा श्री महागणपती हे नक्कीच भेट देण्यासारखे स्थान आहे.

गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

---

स्रोत

1. बीड जिल्हा प्रशासन — अधिकृत संकेतस्थळ https://beed.gov.in/

2. महाराष्ट्र शासन — बीड जिल्ह्याची जिल्हा सांख्यिकी माहिती https://des2.mahaonline.gov.in/files/publication/dsa/2022-23/DSA_Beed_2022-23.pdf

3. महाराष्ट्र टाइम्स — मानाचा गणपतीः राजुरीचा नवगण https://marathi.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad/mancha-ganpati-navgan-of-rajuri/articleshow/60352031.cms

4. Pilgrim Data — मंगलमूर्ती मंदिर, नवगण राजुरी https://pilgrimdata.in/temple/mangalamurti-temple-navagan-rajuri-taluka-dist-beed/

5. Paulkhuna – The Footprints — श्री नवगण राजुरी गणपती मंदिर https://www.youtube.com/watch?v=sfajJDAbtzE

6. नवगण राजुरी गणपतीविषयी माहिती संग्रह https://ashtavinayka.blogspot.com/