तासगावचा श्री सिद्धिविनायक गणपती

# तासगावचा श्री सिद्धिविनायक गणपती

सांगली जिल्ह्यातील तासगावचा श्री सिद्धिविनायक गणपती हे महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक गणेशस्थान आहे. उजव्या सोंडेची श्रींची मूर्ती, भव्य सातमजली गोपूर, पटवर्धन घराण्याशी जोडलेला इतिहास आणि शेकडो वर्षांची रथोत्सव परंपरा यामुळे तासगावच्या गणपतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

सांगली जिल्हा प्रशासनाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरही “Shri. Ganpati Mandir Tasgaon” अशी या मंदिराची नोंद आहे.

तासगावचा गणपती केवळ श्रद्धेचे स्थान नाही, तर अठराव्या शतकातील मंदिर स्थापत्य, गणेशभक्ती आणि लोकसहभागातून आजही जिवंत असलेली रथोत्सवाची परंपरा यांचा सुंदर संगम आहे.

तासगावच्या गणपतीची ओळख

तासगावच्या श्री सिद्धिविनायकाची सर्वात प्रमुख ओळख म्हणजे उजव्या सोंडेची गणेशमूर्ती.

श्रींचे हे रूप भाविकांचे श्रद्धास्थान असून महाराष्ट्रासह कर्नाटक आणि सीमाभागातूनही भाविक तासगावला दर्शनासाठी येतात.

मंदिराचे सर्वात लक्षवेधी वैशिष्ट्य म्हणजे प्रवेशद्वारावरील सातमजली आणि सुमारे ९६ फूट उंच गोपूर. दाक्षिणात्य मंदिर स्थापत्याची छाप या गोपुरावर स्पष्टपणे दिसते.

परशुरामभाऊ पटवर्धन आणि तासगावचा गणपती

तासगावच्या गणपतीचा इतिहास श्रीमंत परशुरामभाऊ पटवर्धन यांच्याशी जोडलेला आहे.

परशुरामभाऊ पटवर्धन हे पटवर्धन घराण्यातील पराक्रमी सरदार तसेच निष्ठावान गणेशभक्त होते. त्यांच्या कुटुंबाची श्री गणपतीपुळे येथील गणपतीशी विशेष भक्तीपरंपरा होती.

स्थानिक परंपरेनुसार, श्री गणपतीपुळ्याच्या गणपतीचा दृष्टांत परशुरामभाऊंना झाला आणि तासगाव येथे श्री गणेशाची प्रतिष्ठापना करण्याची प्रेरणा मिळाली.

या श्रद्धेतून तासगावमध्ये भव्य गणेश मंदिर उभारण्याचा संकल्प करण्यात आला.

मंदिराची उभारणी

तासगावच्या गणपती मंदिराची उभारणी इ.स. १७७१ ते १७७९ या काळात करण्यात आली. मंदिराच्या बांधकामासाठी विविध प्रदेशांतील कुशल कारागिरांची मदत घेण्यात आली. कर्नाटकातून गवंडी, सुतार आणि शिल्पकार, तर राजस्थानातून चित्रकार आणल्याचे ऐतिहासिक संदर्भ सांगतात.

दक्षिण भारतातील मंदिरांची भव्य वास्तुरचना परशुरामभाऊंनी पाहिली होती. त्याचा प्रभाव तासगावच्या मंदिराच्या स्थापत्यात दिसून येतो.

मंदिराच्या वास्तूमध्ये दाक्षिणात्य शैलीतील गोपूर, प्रशस्त प्रांगण, सभामंडप आणि गाभारा अशी वैशिष्ट्यपूर्ण रचना आहे.

भव्य सातमजली गोपूर

तासगावच्या गणपती मंदिराचे सातमजली, सुमारे ९६ फूट उंच गोपूर हे मंदिराचे सर्वात मोठे आकर्षण आहे.

गोपुराच्या रचनेत दाक्षिणात्य मंदिर स्थापत्याचा प्रभाव जाणवतो. प्रवेशद्वारावर नगारखाना असून त्यानंतर प्रशस्त प्रांगण आहे. मंदिर परिसरात देवस्थानची कचेरी आणि रथगृहही आहे.

गोपूर आणि मंदिराची संपूर्ण रचना पाहिल्यावर अठराव्या शतकातील स्थापत्यकलेची भव्यता जाणवते.

पंचायतन देवालय

तासगावच्या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे पंचायतन स्वरूपाची देवालयरचना.

मुख्य गाभाऱ्यात श्री सिद्धिविनायक विराजमान असून मंदिर परिसरात विष्णू, महादेव, सूर्यदेव आणि उमादेवी यांचीही देवस्थाने आहेत.

त्यामुळे तासगावचे हे मंदिर गणेशभक्तीसोबतच विविध देवतांच्या उपासनेची परंपरा जपणारे धार्मिक स्थान आहे.

उजव्या सोंडेचा सिद्धिविनायक

तासगावच्या गणपतीची मूर्ती उजव्या सोंडेची आहे.

ही या मंदिराची विशेष धार्मिक ओळख आहे. भाविक श्री सिद्धिविनायकाचे दर्शन श्रद्धेने घेतात आणि मनोकामना पूर्ण होण्यासाठी प्रार्थना करतात.

तासगावचा उजव्या सोंडेचा गणपती पश्चिम महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध गणेशस्थानांपैकी एक मानला जातो.

तासगावचा ऐतिहासिक रथोत्सव

तासगावच्या गणपतीची सर्वात प्रसिद्ध परंपरा म्हणजे ऐतिहासिक रथोत्सव.

या रथोत्सवाची सुरुवात इ.स. १७७९ मध्ये परशुरामभाऊ पटवर्धन यांनी केली. कर्नाटकातील श्रीरंगपट्टण येथे त्यांनी पाहिलेल्या रथोत्सवाच्या परंपरेतून तासगावमध्ये रथोत्सव सुरू करण्याची प्रेरणा मिळाल्याचे सांगितले जाते.

१७७९ पासून चालत आलेला हा रथोत्सव आज तासगावच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे.

रथोत्सवाचे वैशिष्ट्य

रथोत्सवाच्या दिवशी श्रींची उत्सवमूर्ती भव्य रथात विराजमान केली जाते.

भाविक स्वतः दोरखंडाच्या सहाय्याने हा रथ ओढतात. गणपती बाप्पाच्या जयघोषात रथ पुढे सरकतो आणि संपूर्ण वातावरण भक्तिमय होते.

रथोत्सवात हजारो भाविक सहभागी होतात. पेढे, नारळ, गुलाल आणि खोबऱ्याची उधळण करत भक्त रथ ओढतात. रथोत्सवाशी मनोकामना पूर्ण होण्याची श्रद्धाही जोडलेली आहे.

काशीविश्वेश्वर मंदिरापर्यंत रथ

तासगावच्या रथोत्सवातील सर्वात भावपूर्ण परंपरांपैकी एक म्हणजे श्रींचा रथ काशीविश्वेश्वर मंदिरापर्यंत नेणे.

गणपती मंदिरातून रथ काशीविश्वेश्वर मंदिराकडे नेला जातो. तेथे श्रींची आरती केली जाते आणि त्यानंतर रथ पुन्हा गणपती मंदिराकडे आणला जातो.

या परंपरेमागे श्री गणेश आपल्या वडिलांना, म्हणजेच भगवान शिवाला भेटण्यासाठी काशीविश्वेश्वर मंदिरात जातात, अशी भक्तीयुक्त आख्यायिका सांगितली जाते.

रथाची रचना

तासगावच्या रथोत्सवासाठी वापरला जाणारा रथ हा देखील विशेष आकर्षण आहे.

लाकडातील कोरीव कामाने सजवलेला हा रथ पारंपरिक पद्धतीने तयार करण्यात आला आहे. रथामध्ये श्रींची पंचधातूची उत्सवमूर्ती विराजमान केली जाते.

रथ ओढताना भाविक, मानकरी आणि विविध पारंपरिक वाद्यपथके सहभागी होतात.

ढोल-ताशांचा नाद, गणपती बाप्पाचा जयघोष, गुलालाची उधळण आणि भाविकांचा उत्साह यामुळे रथोत्सवाला भव्य स्वरूप प्राप्त होते.

रथोत्सवाची प्रदीर्घ परंपरा

इ.स. १७७९ मध्ये सुरू झालेल्या तासगावच्या रथोत्सवाने २०२४ मध्ये २४५ वर्षांची परंपरा पूर्ण केली.

२०२५ मध्ये या परंपरेचा २४६वा वर्षकाल आला आणि २०२६ मध्ये २४७व्या वर्षाच्या परंपरेत हा उत्सव पुढे जात आहे.

अनेक पिढ्यांनी या रथोत्सवाची परंपरा जपली आहे. त्यामुळे तासगावचा रथोत्सव हा केवळ धार्मिक सोहळा नसून पिढ्यान्पिढ्या जपलेली लोकपरंपरा आहे.

गणेशोत्सवातील विशेष महत्त्व

तासगावच्या गणपतीचा उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरा केला जातो.

गणेश चतुर्थीच्या काळात श्रींची पूजा, आरती आणि विविध धार्मिक विधी होतात. उत्सवाच्या पुढील दिवशी होणारा रथोत्सव हा संपूर्ण शहरासाठी विशेष आकर्षण असतो.

या काळात तासगावमध्ये मोठ्या संख्येने भाविक येतात.

भक्ती आणि लोकसहभाग

तासगावच्या रथोत्सवाची खरी ताकद म्हणजे भाविकांचा प्रत्यक्ष सहभाग.

महाराष्ट्रातील अनेक गणेशोत्सवांमध्ये मिरवणुका आणि सजावट महत्त्वाची असते; मात्र तासगावमध्ये शेकडो वर्षांपासून भाविक स्वतः श्रींचा रथ ओढतात.

यामुळे या उत्सवात भक्त आणि देव यांच्यातील भावनिक नाते अधिक जवळून अनुभवता येते.

रथाला हात लावण्यासाठी, दोरखंड ओढण्यासाठी आणि श्रींच्या दर्शनासाठी हजारो भाविक उत्साहाने सहभागी होतात.

तासगावच्या गणपतीची धार्मिक परंपरा

तासगावचा सिद्धिविनायक हा भाविकांच्या श्रद्धेतील जागृत गणपती आहे.

उजव्या सोंडेच्या या गणेशमूर्तीचे दर्शन घेण्यासाठी वर्षभर भाविक येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात आणि विशेषतः रथोत्सवाच्या वेळी भाविकांची संख्या मोठ्या प्रमाणात वाढते.

रथ ओढल्याने मनोकामना पूर्ण होतात, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. त्यामुळे अनेक भक्त नवस आणि संकल्प करून रथोत्सवात सहभागी होतात.

तासगावच्या मंदिराची वास्तुकला

मंदिरात प्रवेश करताना सर्वप्रथम भव्य गोपूर लक्ष वेधून घेते.

यानंतर नगारखाना, प्रशस्त प्रांगण, सभामंडप आणि गाभारा अशी मंदिराची रचना अनुभवता येते.

सभामंडपातील नक्षीदार खांब आणि मंदिर परिसरातील दगडी देवालये स्थापत्यकलेची वैशिष्ट्ये दर्शवतात.

दक्षिण भारतीय मंदिर स्थापत्याची प्रेरणा आणि मराठा काळातील धार्मिक वास्तुरचना यांचा सुंदर मेळ तासगावच्या मंदिरात पाहायला मिळतो.

तासगावचा गणपती आणि गणपतीपुळे

तासगावच्या गणपतीचा इतिहास गणपतीपुळेच्या श्री गणेशाशीही जोडलेला आहे.

पटवर्धन घराण्याची गणपतीपुळे येथील गणेशभक्तीची परंपरा होती. परशुरामभाऊंना गणपतीपुळ्याच्या श्रींचा दृष्टांत झाल्यानंतर तासगावमध्ये गणेशमंदिर उभारण्याची प्रेरणा मिळाल्याची स्थानिक मान्यता आहे.

यामुळे तासगावचा गणपती आणि गणपतीपुळे यांच्यातील धार्मिक परंपरेचा संबंध विशेष मानला जातो.

तासगावला कसे पोहोचाल?

तासगाव हे सांगली जिल्ह्यातील महत्त्वाचे शहर आहे.

### रस्त्याने

सांगली, मिरज, कराड, कोल्हापूर आणि परिसरातील प्रमुख शहरांमधून तासगावला रस्त्याने पोहोचता येते.

एसटी बस तसेच खासगी वाहनाने तासगावला जाता येते.

### रेल्वेने

सांगली आणि मिरज ही जवळची प्रमुख रेल्वे स्थानके आहेत. तेथून पुढे रस्त्याने तासगावला जाता येते.

### मंदिराचा पत्ता

श्री गणपती मंदिर संस्थान, तासगाव, जि. सांगली, महाराष्ट्र – ४१६३१२

Shri Ganpati Mandir Sansthan, Tasgaon

तासगावला कधी जावे?

तासगावच्या गणपतीचे दर्शन वर्षभर घेता येते.

मात्र गणेशोत्सव आणि विशेषतः रथोत्सवाचा काळ हा या मंदिराचा सर्वात मोठा धार्मिक अनुभव देणारा काळ आहे.

रथोत्सवाच्या दिवशी तासगावमध्ये मोठी गर्दी होत असल्याने प्रवासाचे नियोजन आधी करणे सोयीचे ठरते.

जवळची ठिकाणे

तासगावला भेट देताना सांगली जिल्ह्यातील इतर धार्मिक आणि पर्यटनस्थळांनाही भेट देता येते.

सांगली शहर, कृष्णा नदीचा परिसर, सांगलीचा गणपती, औदुंबरचे श्री दत्त मंदिर आणि सागरेश्वर परिसर हे प्रवासात समाविष्ट करता येणारे पर्याय आहेत.

तासगावचा गणपती का पाहावा?

उजव्या सोंडेचा प्रसिद्ध श्री सिद्धिविनायक पटवर्धन घराण्याशी जोडलेला इतिहास अठराव्या शतकातील भव्य मंदिर वास्तू सातमजली आणि सुमारे ९६ फूट उंच गोपूर पंचायतन स्वरूपाची देवालयरचना विष्णू, महादेव, सूर्यदेव आणि उमादेवी यांची देवस्थाने इ.स. १७७९ पासूनची रथोत्सव परंपरा भाविकांनी स्वतः रथ ओढण्याची परंपरा काशीविश्वेश्वर मंदिरापर्यंत जाणारा रथ पंचधातूच्या उत्सवमूर्तीची रथातून मिरवणूक महाराष्ट्र आणि कर्नाटकातील भाविकांची श्रद्धा सांगली जिल्ह्यातील महत्त्वाचे ऐतिहासिक गणेशस्थान

तासगावचा सिद्धिविनायक — परंपरेतून आजही जिवंत असलेली भक्ती

तासगावचा श्री सिद्धिविनायक हा महाराष्ट्रातील अशा गणेशस्थानांपैकी एक आहे, जिथे इतिहास आणि भक्ती आजही एकत्र अनुभवता येतात.

अठराव्या शतकात परशुरामभाऊ पटवर्धन यांनी उभारलेले भव्य मंदिर, सातमजली गोपूर, उजव्या सोंडेची श्रींची मूर्ती आणि १७७९ पासून सुरू असलेला रथोत्सव या सर्व गोष्टी तासगावच्या गणपतीला वेगळी ओळख देतात.

विशेष म्हणजे शेकडो वर्षांनंतरही रथोत्सवाची परंपरा केवळ इतिहासाच्या पुस्तकात राहिलेली नाही. आजही भाविक स्वतः दोरखंड हातात घेऊन “गणपती बाप्पा मोरया!”च्या जयघोषात श्रींचा रथ ओढतात.

हीच तासगावच्या गणपतीची खरी ताकद आहे—भव्य वास्तू, ऐतिहासिक परंपरा आणि भक्तांच्या मनात आजही तेवढ्याच श्रद्धेने जिवंत असलेला सिद्धिविनायक.

तासगावला गेल्यावर केवळ गणपतीचे दर्शन न घेता मंदिराचे भव्य गोपूर, पंचायतन रचना आणि रथोत्सवाची परंपरा अनुभवणे ही प्रत्येक गणेशभक्तासाठी विशेष पर्वणी ठरते.

गणपती बाप्पा मोरया! 🙏

---

मंदिराची थोडक्यात माहिती

मंदिर: श्री सिद्धिविनायक गणपती मंदिर ठिकाण: तासगाव जिल्हा: सांगली राज्य: महाराष्ट्र देवता: श्री सिद्धिविनायक गणपती मूर्ती: उजव्या सोंडेची मंदिर उभारणी: इ.स. १७७१–१७७९ संबंधित व्यक्ती: श्रीमंत परशुरामभाऊ पटवर्धन गोपूर: सातमजली, सुमारे ९६ फूट देवालय रचना: पंचायतन रथोत्सवाची सुरुवात: इ.स. १७७९ रथोत्सवाचे वैशिष्ट्य: भाविकांनी दोरखंडाने रथ ओढणे रथाचा मार्ग: गणपती मंदिर ते काशीविश्वेश्वर मंदिर प्रमुख उत्सव: गणेशोत्सव आणि पारंपरिक रथोत्सव

---

स्रोत

सांगली जिल्हा प्रशासन — अधिकृत संकेतस्थळ https://sangli.nic.in/en/

पुढारी — तासगावचा ऐतिहासिक गणेश रथोत्सव https://pudhari.news/maharashtra/sangali/sangli-tasgaon-245th-traditional-rathotsav-of-ganpati-on-sunday

नवराष्ट्र — तासगावच्या गणपतीची ऐतिहासिक रथोत्सव परंपरा https://www.navarashtra.com/maharashtra/the-historic-rathotsava-tradition-of-ganapati-of-tasgaon-nrab-321212.html

नवराष्ट्र — तासगावची ऐतिहासिक रथोत्सव परंपरा https://www.navarashtra.com/maharashtra/historic-rathotsava-tradition-of-ganapati-of-tasgaon-nrab-459678.html

सकाळ — तासगाव सिद्धिविनायक रथोत्सवाचा इतिहास https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/tasgaon-siddhivinayak-rathotsav-history-unknown-facts-aht00

एबीपी माझा — तासगाव श्री गणपती पंचायतन संस्थान https://marathi.abplive.com/news/sangli/one-and-a-half-day-ganesha-immersion-of-sri-ganapati-panchayat-sansthan-of-tasgaon-1095895