श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेश मंदिर, हेदवी

# श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेश मंदिर, हेदवी, तालुका गुहागर, जिल्हा रत्नागिरी

अप्रतिम निसर्गाची पार्श्वभूमी लाभलेल्या कोकणभूमीत गणेशाची अनेक जागृत देवस्थाने आढळतात. त्यातीलच एक वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान म्हणजे हेदवी येथील श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेश मंदिर.

गुहागर तालुक्यातील हेदवी हे गाव समुद्र, हिरवीगार झाडी, आमराई आणि कोकणी संस्कृतीने नटलेले आहे. याच निसर्गरम्य परिसरात किल्ल्यासारख्या दगडी तटबंदीने वेढलेल्या टेकडीवर श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेशाचे मंदिर उभे आहे.

गुहागरकडून हेदवी गावात प्रवेश केल्यानंतर मंदिराकडे जाणारा मार्ग सहज लक्षात येतो. मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी पायऱ्या आहेत तसेच थेट मंदिरापर्यंत वाहनाने पोहोचता येते. मंदिर परिसरात वाहनतळाची सुविधाही उपलब्ध आहे.

गर्द आमराई, विविध फळझाडे, फुलझाडे, शांत वातावरण आणि कोकणचा प्रसन्न निसर्ग यामुळे हेदवीला आलेल्या भाविकाला मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वीच या परिसराचे वेगळेपण जाणवते.

---

दहा भुजांचा अद्भुत गणेश

हेदवीची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे येथील दशभुजा लक्ष्मीगणेशाची वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्ती.

श्री गणेशाची ही मूर्ती दहा हातांची आणि डाव्या सोंडेची आहे. गणेशाच्या डाव्या मांडीवर सिद्धलक्ष्मी विराजमान आहे. गळ्यामध्ये नागाचे यज्ञोपवीत आहे आणि सोंडेमध्ये अमृतकुंभ धारण केलेला आहे.

एका मोठ्या आसनावर विराजमान असलेल्या या गणेशमूर्तीची उंची सुमारे साडेतीन फूट आहे.

मूर्तीचे काळेभोर आणि बोलके डोळे हे विशेष आकर्षण आहे. मंदिराच्या कोणत्याही भागातून दर्शन घेतले तरी श्री गणेश आपल्याकडेच पाहत आहेत, असा विलक्षण अनुभव भाविकांना येतो.

हेदवीच्या श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेशाचे हे रूप महाराष्ट्रातील इतर गणेशमूर्तींपेक्षा निश्चितच वेगळे आणि अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

---

दहा हातांतील आयुधांचे वैशिष्ट्य

श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेशाच्या दहा हातांमध्ये विविध आयुधे आणि प्रतीके धारण केलेली आहेत.

### उजव्या बाजूचे पाच हात

उजव्या बाजूच्या हातांमध्ये—

चक्र त्रिशूळ धनुष्य गदा महाळुंग

धारण केलेले आहे.

### डाव्या बाजूचे पाच हात

डाव्या बाजूच्या हातांमध्ये—

कमळ पाश नीलकमळ स्वदंत धान्याची लोंब

धारण केलेली आहे.

या विविध आयुधांमुळे गणेशाचे हे रूप केवळ विघ्नहर्त्याचे नसून सामर्थ्य, संरक्षण, ज्ञान, समृद्धी आणि मंगलतेचे प्रतीक म्हणून अनुभवता येते.

---

मांडीवर विराजमान सिद्धलक्ष्मी

या गणेशमूर्तीचे आणखी एक दुर्मिळ वैशिष्ट्य म्हणजे गणेशाच्या डाव्या मांडीवर विराजमान असलेली सिद्धलक्ष्मी.

सिद्धलक्ष्मीला अष्टसिद्धींपैकी एक मानले जाते. गणेशाच्या मांडीवर तिचे स्थान असल्यामुळे या देवतेला दशभुजा लक्ष्मीगणेश असे संबोधले जाते.

गणेश आणि लक्ष्मी या दोन्ही देवतांचे एकत्रित स्वरूप भक्तांसाठी विशेष मंगल मानले जाते. गणेश बुद्धी, विवेक आणि विघ्ननाशाचे प्रतीक आहे, तर लक्ष्मी समृद्धी आणि सौभाग्याचे प्रतीक आहे.

त्यामुळे हेदवीचा बाप्पा भक्तांच्या मनात बुद्धी, सिद्धी, समृद्धी आणि मंगलतेचा आशीर्वाद देणारा गणेश म्हणून विशेष स्थान राखतो.

---

काश्मिरी पांढऱ्या पाषाणातील मूर्ती

हेदवीतील श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेशाची मूर्ती पांढऱ्या पाषाणातील आहे. या मूर्तीचा पाषाण काश्मीरमधून आणण्यात आल्याचा उल्लेख उपलब्ध स्थानिक इतिहासात आढळतो.

पांढऱ्या पाषाणाची मूर्ती, त्यावरील सुबक शिल्पकाम, दहा भुजांची रचना, डाव्या सोंडेतील अमृतकुंभ आणि मांडीवर विराजमान सिद्धलक्ष्मी यामुळे या मूर्तीचे स्वरूप अत्यंत आकर्षक दिसते.

गर्भगृहात प्रवेश करताच या मूर्तीचे वैशिष्ट्य सहज लक्षात येते.

---

पेशवेकाळाशी जोडलेला इतिहास

हेदवीचे श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेश मंदिर पेशवेकालीन देवस्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे.

मंदिराच्या स्थापनेशी केळकर स्वामी या गणेशभक्ताचे नाव जोडलेले आहे.

पेशवेकाळात केळकर स्वामी हे श्री गणेशाचे निष्ठावंत भक्त होते. पेशव्यांशी संबंधित काही घटनांबाबत त्यांनी केलेल्या भविष्यवाणीची साक्ष पटल्यामुळे पेशव्यांनी त्यांना निधी दिला. त्या निधीतून केळकर स्वामींनी हेदवी येथे श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेशाचे मंदिर उभारले.

यामुळे हेदवीच्या गणेश मंदिराला केवळ धार्मिक महत्त्वच नाही, तर पेशवेकालीन इतिहासाशी जोडलेला वारसाही लाभला आहे.

रत्नागिरी जिल्हा प्रशासनाच्या पर्यटन माहितीतही हेदवीचे गणेश मंदिर पेशवेकाळात बांधले गेले असल्याचा उल्लेख आहे. ([ratnagiri.nic.in](https://ratnagiri.nic.in/Tourism/?utm_source=chatgpt.com))

---

किल्ल्यासारखी दगडी तटबंदी

मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याभोवती असलेली किल्ल्यासारखी दगडी तटबंदी.

उंच टेकडीवर मंदिर उभारलेले असून तटबंदीमुळे संपूर्ण मंदिर परिसराला एक वेगळे राजेशाही आणि संरक्षित स्वरूप प्राप्त झाले आहे.

पायऱ्यांनी वर चढत मंदिराच्या दिशेने जाताना समोर दिसणारी दगडी वास्तू आणि सभोवतालची हिरवाई मनाला आकर्षित करते.

आज वाहनाने थेट मंदिरापर्यंत पोहोचण्याची सुविधा असल्यामुळे ज्येष्ठ नागरिक आणि कुटुंबासह येणाऱ्या भाविकांसाठी दर्शन अधिक सोयीचे झाले आहे.

---

मंदिराचा जीर्णोद्धार

काळाच्या ओघात मंदिराची वास्तू जीर्ण झाली होती. त्यानंतर मंदिराच्या जतनासाठी आणि पुनर्बांधणीसाठी प्रयत्न करण्यात आले.

हेदवीतील शिवराम गोविंद ऊर्फ काकासाहेब जोगळेकर यांनी मंदिराच्या जीर्णोद्धारासाठी पुढाकार घेतला. त्यांना शंभू हेदवकर आणि इतर भक्तांचे सहकार्य मिळाले.

मंदिराचा जीर्णोद्धार १९५४–५५ मध्ये पूर्ण झाला. त्यानंतर १९५६ पासून माघ महिन्यातील गणेश जन्मोत्सव सुरू करण्यात आला, अशी नोंद उपलब्ध आहे. ([pilgrimdata.in](https://pilgrimdata.in/temple/dashbhuj-lakshmi-ganesh-temple-hedvi-ta-guhagar-dist-ratnagiri/?utm_source=chatgpt.com))

त्यानंतरही मंदिराची देखभाल आणि जतनाचे काम टप्प्याटप्प्याने सुरू राहिले.

---

माघी गणेशोत्सवाची मोठी यात्रा

हेदवीच्या श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेश मंदिरातील माघी चतुर्थीचा उत्सव विशेष महत्त्वाचा आहे.

माघी चतुर्थीच्या दिवशी येथे मोठी यात्रा भरते. महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून भाविक बाप्पाच्या दर्शनासाठी हेदवीत येतात. ([ratnagiri.nic.in](https://ratnagiri.nic.in/Tourism/?utm_source=chatgpt.com))

उत्सवाच्या काळात मंदिर परिसरात धार्मिक कार्यक्रम, पूजा-अर्चा आणि पालखी सोहळ्यामुळे भक्तिमय वातावरण निर्माण होते.

भाद्रपद गणेशोत्सव, माघी गणेशोत्सव, संकष्टी चतुर्थी, अंगारकी आणि विनायक चतुर्थी या दिवशीही मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी होते.

नवसाला पावणारा गणपती म्हणून श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेशाची भक्तांमध्ये विशेष श्रद्धा आहे.

---

हेदवीचा बाप्पा आणि भक्तांची श्रद्धा

गणेशाच्या या वैशिष्ट्यपूर्ण रूपामुळे हेदवीचे देवस्थान भक्तांच्या मनात विशेष स्थान निर्माण करते.

दहा भुजा, विविध आयुधे, सोंडेतील अमृतकुंभ, मांडीवर सिद्धलक्ष्मी आणि नागाचे यज्ञोपवीत—या सर्व वैशिष्ट्यांनी सजलेले बाप्पाचे रूप भक्तांना सामर्थ्य आणि मंगलतेची अनुभूती देते.

मनातील इच्छा घेऊन भाविक येथे येतात. बाप्पाच्या चरणी प्रार्थना करून नवस बोलतात आणि मनोकामना पूर्ण झाल्यानंतर पुन्हा दर्शनासाठी येतात.

दशभुजा लक्ष्मीगणेशाच्या या अद्भुत रूपासमोर काही क्षण शांत उभे राहणे हा स्वतःमध्येच एक भक्तिमय अनुभव आहे.

---

मंदिरातील लक्ष्मी-विष्णूचे वैशिष्ट्यपूर्ण रूप

मंदिराच्या उजव्या कोनाड्यात लक्ष्मी-विष्णूची सुंदर मूर्ती आहे.

या मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंना जय आणि विजय आहेत. भगवान विष्णू गरुडावर आरूढ असलेले हे रूप मंदिरातील धार्मिक वैविध्यात भर घालते.

त्यामुळे मंदिरात श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेशाच्या दर्शनासोबतच इतर देवतांच्या मूर्तींचेही दर्शन घेता येते.

---

हेदवीचा निसर्ग

हेदवीची ओळख केवळ मंदिरामुळे नाही. निसर्गाने मुक्तहस्ताने उधळण केलेले कोकणातील हे एक सुंदर गाव आहे.

गर्द आमराई, नारळ-पोफळीची झाडे, विविध फळझाडे, फुलबागा आणि समुद्राच्या सान्निध्यातील शांत वातावरण यामुळे हेदवीला भेट देणे म्हणजे मनाला विश्रांती देणारा अनुभव ठरतो.

मंदिरदर्शनानंतर गावातील निसर्ग अनुभवताना कोकणची खरी ओळख जाणवते.

म्हणूनच हेदवीचा प्रवास तीर्थाटन आणि पर्यटन या दोन्हींचा सुंदर संगम ठरतो.

---

उमा महेश्वर मंदिर

हेदवी गावातील श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेश मंदिराव्यतिरिक्त श्री उमा महेश्वर मंदिर हे आणखी एक महत्त्वाचे धार्मिक स्थळ आहे.

समुद्रकिनाऱ्याजवळ वसलेले हे शिवमंदिर शांत आणि पवित्र वातावरणासाठी ओळखले जाते. महाराष्ट्र पर्यटन विभागानेही हेदवीतील उमा महेश्वर मंदिराचा धार्मिक पर्यटनस्थळ म्हणून उल्लेख केला आहे. ([maharashtratourism.gov.in](https://maharashtratourism.gov.in/mr/beach/guhagar/?utm_source=chatgpt.com))

गणपतीदर्शनानंतर उमा महेश्वराचे दर्शन घेतल्यास हेदवीच्या धार्मिक प्रवासाला आणखी एक सुंदर परिपूर्णता मिळते.

---

बामण घळ — निसर्गाचा अद्भुत चमत्कार

उमा महेश्वर मंदिरापासून खडकाळ समुद्रकिनाऱ्याच्या दिशेने पुढे गेल्यावर बामण घळ हे निसर्गनिर्मित वैशिष्ट्य पाहायला मिळते.

काळ्या कातळातील नैसर्गिक भेगेतून समुद्राच्या लाटा आत शिरतात आणि भरतीच्या वेळी पाण्याचा जोर वाढला की त्यातून उंच पाण्याचे तुषार उसळताना दिसतात.

समुद्राच्या लाटांचा आवाज, काळा कातळ आणि भरतीच्या पाण्याचा हा खेळ बामण घळीला एक वेगळे नैसर्गिक आकर्षण देतो.

मात्र समुद्राची भरती, लाटा आणि खडकाळ किनारा लक्षात घेऊन येथे सुरक्षित अंतर राखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

---

हेदवी समुद्रकिनारा

हेदवीला सुंदर आणि शांत समुद्रकिनारा लाभला आहे.

गर्दीच्या मोठ्या पर्यटनस्थळांपेक्षा हेदवीचा समुद्रकिनारा अधिक निवांत अनुभव देतो. मंदिरदर्शनानंतर समुद्रकिनाऱ्यावर काही वेळ घालवता येतो.

मंदिरातील घंटानाद, कोकणच्या वाऱ्याची झुळूक आणि समुद्राच्या लाटांचा आवाज—या सगळ्यामुळे हेदवीचा प्रवास मनात दीर्घकाळ राहतो.

---

हेदवीला भेट देताना काय पाहावे?

हेदवीचा एक दिवसाचा प्रवास आखताना खालील ठिकाणांचा समावेश करता येतो:

श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेश मंदिर श्री उमा महेश्वर मंदिर हेदवी समुद्रकिनारा बामण घळ हेदवी परिसरातील आमराई आणि कोकणी निसर्ग जवळील गुहागर, वेळणेश्वर आणि इतर समुद्रकिनारी पर्यटनस्थळे

महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार गुहागर परिसरात समुद्रकिनारे आणि धार्मिक स्थळे यांचा सुंदर संगम आहे. ऑक्टोबर ते मार्च हा काळ गुहागर परिसराला भेट देण्यासाठी विशेष अनुकूल मानला जातो. ([maharashtratourism.gov.in](https://maharashtratourism.gov.in/mr/beach/guhagar/?utm_source=chatgpt.com))

---

हेदवीला कसे पोहोचाल?

हेदवी हे गुहागर तालुक्यातील गाव आहे.

गुहागरपासून हेदवी सुमारे १७ ते १८ किलोमीटर अंतरावर आहे. विविध स्रोतांमध्ये अंतरात किरकोळ फरक आढळतो; त्यामुळे प्रत्यक्ष मार्गानुसार अंतर बदलू शकते. रत्नागिरी जिल्हा प्रशासनाच्या पर्यटन माहितीत गुहागरपासून सुमारे १८ किमी अंतराचा उल्लेख आहे. ([ratnagiri.nic.in](https://ratnagiri.nic.in/Tourism/?utm_source=chatgpt.com))

रस्त्याने: चिपळूण, गुहागर, रत्नागिरी आणि कोकणातील इतर प्रमुख ठिकाणांहून रस्त्याने हेदवीला जाता येते.

गुहागरमार्गे: गुहागरहून हेदवीकडे जाणारा रस्ता कोकणच्या निसर्गरम्य परिसरातून जातो.

मंदिरापर्यंत वाहनाने पोहोचता येते आणि मंदिर परिसरात पार्किंगची व्यवस्था आहे.

---

हेदवीमध्ये निवास आणि भोजन

हेदवीमध्ये भाविकांसाठी भक्तनिवास तसेच खाजगी हॉटेल्समध्ये निवासाची सुविधा उपलब्ध होते.

गावातील काही ठिकाणी घरगुती स्वरूपात शाकाहारी भोजनाची व्यवस्थाही मिळू शकते.

उत्सवाच्या काळात भाविकांची संख्या वाढत असल्यामुळे निवासाची व्यवस्था आधीच निश्चित करून जाणे अधिक सोयीचे ठरते.

धार्मिक विधी, अभिषेक, देणगी किंवा मंदिराशी संबंधित इतर सेवांसाठी थेट मंदिर व्यवस्थापनाशी संपर्क साधणे योग्य आहे.

---

हेदवी — भक्ती आणि निसर्गाचा अविस्मरणीय अनुभव

महाराष्ट्रातील अनेक गणेशमंदिरांमध्ये गणेशाची विविध रूपे पाहायला मिळतात. पण दहा भुजांचा, डाव्या सोंडेचा, सोंडेत अमृतकुंभ धारण केलेला आणि मांडीवर सिद्धलक्ष्मी विराजमान असलेला हेदवीचा श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेश हे रूप खरोखरच वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

पेशवेकालीन इतिहासाशी जोडलेले मंदिर, किल्ल्यासारखी दगडी तटबंदी, पांढऱ्या पाषाणातील सुबक मूर्ती, माघी गणेशोत्सवाची यात्रा आणि नवसाला पावणारा बाप्पा—या सर्वांमुळे हेदवीचे स्थान गणेशभक्तांसाठी विशेष बनते.

पण हेदवीची खरी मजा मंदिराबाहेरही आहे.

बाप्पाचे दर्शन घ्या. उमा महेश्वराचे दर्शन घ्या. बामण घळीचा निसर्ग अनुभव घ्या. समुद्रकिनारी काही क्षण शांत बसा. आणि कोकणच्या हिरव्यागार निसर्गात मनसोक्त फिरा.

कारण हेदवीचा प्रवास हा फक्त तीर्थयात्रा नाही आणि केवळ पर्यटनही नाही.

तो भक्ती, इतिहास, निसर्ग आणि मनःशांती यांचा सुंदर संगम आहे.

श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेश महाराज की जय! गणपती बाप्पा मोरया!

---

स्रोत

रत्नागिरी जिल्हा प्रशासन — महाराष्ट्र शासन हेदवी येथील श्री गणपती मंदिर, पेशवेकालीन इतिहास, श्री दशभुजा लक्ष्मीगणेश आणि माघी चतुर्थीच्या यात्रेची अधिकृत माहिती. https://ratnagiri.nic.in/Tourism/

महाराष्ट्र पर्यटन — गुहागर हेदवी, उमा महेश्वर मंदिर, गुहागर परिसरातील धार्मिक व पर्यटनस्थळे आणि भेट देण्यासाठी योग्य कालावधी. https://maharashtratourism.gov.in/mr/beach/guhagar/

Pilgrim Data — दशभुज लक्ष्मीगणेश मंदिर, हेदवी मंदिराचा इतिहास, केळकर स्वामी, जीर्णोद्धार आणि मंदिराशी संबंधित माहिती. https://pilgrimdata.in/temple/dashbhuj-lakshmi-ganesh-temple-hedvi-ta-guhagar-dist-ratnagiri/

Hedavi.in — हेदवी दशभुजा गणेश हेदवीचा स्थानिक इतिहास, दशभुजा लक्ष्मीगणेशाची मूर्ती, मंदिराची वैशिष्ट्ये आणि उत्सव. https://www.hedavi.in/2022/04/hedavi-sights-and-sounds.html

दऱ्या फिरस्ती — हेदवीचा दशभुज गणेश मंदिराची वास्तू, पेशवेकालीन संदर्भ आणि हेदवी परिसराची माहिती. https://daryafirasti.com/2020/04/06/mhedviganesh/

महाराष्ट्र पर्यटन — गुहागर परिसर गुहागर, हेदवी आणि परिसरातील समुद्रकिनारे व धार्मिक स्थळांची माहिती. https://maharashtratourism.gov.in/beach/guhagar/