पुण्यातील पाच मानाचे गणपती
पुण्यातील पाच मानाचे गणपती
पुण्याच्या गणेशोत्सवाची गौरवशाली परंपरा
पुण्याचा गणेशोत्सव म्हटले की सर्वप्रथम आठवतो तो मानाच्या पाच गणपतींचा मानक्रम. गणेशोत्सवाच्या दिवसांत पुण्याच्या रस्त्यांवर भक्ती, ढोल-ताशांचा निनाद, पारंपरिक मिरवणुका आणि हजारो भाविकांची गर्दी पाहायला मिळते. मात्र या उत्सवामागे केवळ जल्लोष नाही, तर अनेक वर्षांची धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे.
पुण्यातील गणेशोत्सवाच्या या परंपरेत कसबा गणपती, तांबडी जोगेश्वरी, गुरुजी तालीम, तुळशीबाग आणि केसरीवाडा या पाच गणपतींना विशेष मान आहे.
विसर्जन मिरवणुकीच्या वेळी या पाच गणपतींना पारंपरिक मानक्रमानुसार प्राधान्य दिले जाते. या पाच गणपतींच्या मिरवणुका मार्गस्थ झाल्यानंतर इतर गणेश मंडळांच्या मिरवणुका पुढे जातात.
१. श्री कसबा गणपती — मानाचा पहिला गणपती
पुण्यातील मानाच्या गणपतींमध्ये श्री कसबा गणपतीला पहिला मान आहे. कसबा गणपती हे पुण्याचे ग्रामदैवत म्हणून ओळखले जाते.
महाराष्ट्र शासनाच्या भूमि अभिलेख विभागाच्या पुणे जिल्ह्याच्या अधिकृत माहितीत “पुण्याचे ग्रामदैवत- कसबा गणपती” असा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.
कसबा गणपतीच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाला १८९३ साली सुरुवात झाली. सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या परंपरेत कसबा गणपतीला अग्रक्रम देण्यात आला आणि पुढे तो पुण्यातील मानाचा पहिला गणपती म्हणून ओळखला जाऊ लागला.
पुण्याच्या विसर्जन मिरवणुकीचा प्रारंभही कसबा गणपतीपासून होतो. पारंपरिक पद्धतीने पालखीतून निघणारी या गणपतीची मिरवणूक पुण्याच्या गणेशोत्सवाचे वैशिष्ट्य मानली जाते.
कसबा गणपतीचा पहिला मान हा केवळ मिरवणुकीतील क्रमांक नसून पुण्याच्या ग्रामदैवताशी जोडलेली एक दीर्घ परंपरा आहे.
२. श्री तांबडी जोगेश्वरी गणपती — मानाचा दुसरा गणपती
श्री तांबडी जोगेश्वरी गणपती हा पुण्यातील मानाचा दुसरा गणपती आहे.
बुधवार पेठेतील तांबडी जोगेश्वरी मंदिर पुण्याच्या जुन्या धार्मिक वारशाचा महत्त्वाचा भाग आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पुणे जिल्ह्याच्या अधिकृत माहितीत “ग्रामदेवता-तांबडी जोगेश्वरीचे मंदिर” असा स्पष्ट उल्लेख आहे.
तांबडी जोगेश्वरी परिसरातील गणेशोत्सवाला भाऊ बेंद्रे यांनी सुरुवात केली. हा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीच्या काळातील महत्त्वाच्या परंपरांपैकी एक आहे.
पूर्वी गणेशमूर्तीची प्रतिष्ठापना तांबडी जोगेश्वरी मंदिरात केली जात असे. २००० सालापासून मंदिराच्या बाहेर स्वतंत्र मंडपात गणेशमूर्तीची प्रतिष्ठापना केली जाते.
या गणपतीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची मूर्ती. मूर्तीच्या चेहऱ्याची रचना वैशिष्ट्यपूर्ण असून ती इतर अनेक गणेशमूर्तींपेक्षा वेगळी दिसते.
मानाच्या पाच गणपतींच्या विसर्जन मिरवणुकीत कसबा गणपतीनंतर तांबडी जोगेश्वरी गणपतीचा दुसरा क्रमांक असतो.
३. श्री गुरुजी तालीम गणपती — मानाचा तिसरा गणपती
गुरुजी तालीम गणपती हा पुण्यातील मानाचा तिसरा गणपती आहे.
गुरुजी तालीम गणपतीची परंपरा सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या इतिहासातील सुरुवातीच्या काळाशी जोडलेली आहे. १८८७ साली या गणेशोत्सवाला सुरुवात झाली. म्हणजेच लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला व्यापक स्वरूप देण्यापूर्वीच या गणपतीचा उत्सव सुरू झाला होता.
या गणपतीची स्थापना पुण्यातील एका तालमीत केली जात होती. कालांतराने ती तालीम अस्तित्वात राहिली नाही; मात्र गणेशोत्सवाची परंपरा कायम राहिली.
गुरुजी तालीम गणपतीची एक महत्त्वाची ओळख म्हणजे हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचे प्रतीक म्हणून त्याच्याकडे पाहिले जाते. वेगवेगळ्या समाजघटकांच्या सहभागातून विकसित झालेली ही परंपरा पुण्याच्या सामाजिक सलोख्याचे दर्शन घडवते.
मानाच्या मिरवणुकीत कसबा गणपती आणि तांबडी जोगेश्वरीनंतर गुरुजी तालीम गणपतीचा तिसरा मान असतो.
४. श्री तुळशीबाग गणपती — मानाचा चौथा गणपती
श्री तुळशीबाग गणपती हा पुण्यातील मानाचा चौथा गणपती आहे.
तुळशीबाग परिसर हा पुण्याच्या पारंपरिक बाजारपेठेचा आणि शहराच्या सांस्कृतिक जीवनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. याच परिसरात तुळशीबाग गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते.
दक्षित तुळशीबागवाले यांनी १९०० साली या गणेशोत्सवाला सुरुवात केली.
तुळशीबाग गणपतीची सर्वात ठळक ओळख म्हणजे त्याची भव्य आणि उंच मूर्ती. गणेशोत्सवाच्या काळात तुळशीबाग परिसरातील गर्दी, सजावट आणि भव्य गणेशमूर्ती यामुळे हा गणपती पुणेकरांबरोबरच बाहेरून येणाऱ्या भाविकांसाठीही आकर्षणाचे केंद्र ठरतो.
तुळशीबाग गणपती मंडळाने पुण्यातील हलत्या देखाव्यांच्या परंपरेतही महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.
मानाच्या मिरवणुकीत गुरुजी तालीमनंतर तुळशीबाग गणपतीचा चौथा मान असतो.
५. श्री केसरीवाडा गणपती — मानाचा पाचवा गणपती
केसरीवाडा गणपती हा पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती आहे.
केसरीवाडा गणपतीचा इतिहास लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक आणि त्यांच्या ‘केसरी’ संस्थेच्या गणेशोत्सवाशी जोडलेला आहे.
१८९४ साली केसरी संस्थेच्या माध्यमातून या गणेशोत्सवाला सुरुवात झाली. त्या वेळी लोकमान्य टिळक विंचूरकर वाड्यात राहत होते आणि तेथे गणेशोत्सव साजरा केला जात होता. पुढे १९०५ सालापासून टिळक वाड्यात गणेशोत्सव साजरा होऊ लागला.
लोकमान्य टिळकांनी गणेशोत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप देताना धार्मिक उत्सवाबरोबरच समाजाला एकत्र आणणे आणि जनजागृती करणे यावर भर दिला. या विचाराशी केसरीवाडा गणपतीची परंपरा जोडलेली आहे.
गणेशोत्सवाच्या काळात येथे धार्मिक कार्यक्रमांसोबत व्याख्याने, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि समाजप्रबोधनाची परंपराही राहिली आहे.
मानाच्या पाच गणपतींच्या विसर्जन मिरवणुकीत केसरीवाडा गणपतीचा पाचवा क्रमांक असतो. त्यानंतर इतर गणेश मंडळांच्या मिरवणुका मार्गस्थ होतात.
मानाच्या पाच गणपतींचा मानक्रम
पुण्याच्या गणेशोत्सवातील पारंपरिक मानक्रम पुढीलप्रमाणे आहे:
१. श्री कसबा गणपती
मानाचा पहिला गणपती
२. श्री तांबडी जोगेश्वरी गणपती
मानाचा दुसरा गणपती
३. श्री गुरुजी तालीम गणपती
मानाचा तिसरा गणपती
४. श्री तुळशीबाग गणपती
मानाचा चौथा गणपती
५. श्री केसरीवाडा गणपती
मानाचा पाचवा गणपती
विसर्जन मिरवणुकीतील मानाचे स्थान
पुण्याच्या गणेशोत्सवातील मानाच्या पाच गणपतींचे महत्त्व त्यांच्या धार्मिक स्थानापुरते मर्यादित नाही. विसर्जन मिरवणुकीतील मानक्रम ही या परंपरेची सर्वात ठळक ओळख आहे.
वर्षानुवर्षांच्या प्रथेनुसार प्रथम मानाचे पाच गणपती मार्गस्थ होतात आणि त्यानंतर इतर गणेश मंडळांच्या मिरवणुका पुढे जातात.
मिरवणुकीतील पारंपरिक क्रम असा आहे —
कसबा गणपती → तांबडी जोगेश्वरी → गुरुजी तालीम → तुळशीबाग → केसरीवाडा
हा क्रम पुण्याच्या गणेशोत्सवाच्या परंपरेचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे.
पुण्याच्या गणेशोत्सवाची ओळख
पुण्यातील गणेशोत्सवाचा इतिहास पाहिला तर एक गोष्ट स्पष्टपणे जाणवते—हा उत्सव काळानुसार बदलत गेला, पण त्यामागची परंपरा कायम राहिली.
कसबा गणपतीला पुण्याचे ग्रामदैवत म्हणून मिळालेले स्थान, तांबडी जोगेश्वरीची ग्रामदेवतेची ओळख, गुरुजी तालीम गणपतीशी जोडलेली सामाजिक एकोपााची परंपरा, तुळशीबाग गणपतीची भव्यता आणि केसरीवाडा गणपतीशी जोडलेला लोकमान्य टिळकांचा वारसा—या सर्व गोष्टी मिळून पुण्याच्या गणेशोत्सवाची स्वतंत्र ओळख तयार करतात.
म्हणूनच मानाचे पाच गणपती हे केवळ पाच गणेशमूर्ती नाहीत. ते पुण्याच्या गणेशोत्सवाच्या इतिहासाचे पाच महत्त्वाचे अध्याय आहेत.
दरवर्षी गणेशोत्सवाच्या दिवसांत लाखो भाविक या गणपतींचे दर्शन घेतात. ढोल-ताशांचा निनाद, पारंपरिक मिरवणुका आणि “गणपती बाप्पा मोरया”च्या जयघोषात पुण्याची ही जुनी परंपरा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचत राहते.
काळ बदलतो, उत्सवाचे स्वरूप बदलते; पण पुण्याच्या मानाच्या पाच गणपतींचा मान आणि त्यांच्याशी जोडलेली परंपरा आजही तितकीच जिवंत आहे.
गणपती बाप्पा मोरया! 🙏
संदर्भ
१. महाराष्ट्र शासन — पुणे जिल्हा माहिती, भूमि अभिलेख विभाग
https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/DistrictSCLR/DistrictInfo?districtId=14
२. लोकसत्ता — पुण्यातील मानाचे ५ गणपती : इतिहास, महत्त्व आणि माहिती
https://www.loksatta.com/pune/pune-manache-5-ganpati-celebration-historical-importance-ganpati-scsg-91-2252593/
३. लोकसत्ता — पुण्यातील मानाचे ५ गणपती : इतिहास, महत्त्व आणि दर्शनाची संपूर्ण माहिती
https://www.loksatta.com/ganeshutsav/significance-and-history-of-the-five-revered-ganesh-of-pune-know-how-to-take-reach-there-famous-manache-ganpati-mandal-in-pune-snk-94-3912202/
४. लोकसत्ता — पुण्यातील मानाच्या गणपतींच्या मिरवणुकीतील मानक्रम
https://www.loksatta.com/explained/loksatta-explained-on-prestigious-ganpati-from-pune-and-current-dispute-in-court-print-exp-pbs-91-3103244/
५. लोकसत्ता — केसरीवाडा गणपतीचा इतिहास
https://www.loksatta.com/pune/ganeshotsav-2020-pune-manacha-kesari-wada-ganpati-sgy-87-2262012/
६. Hello Maharashtra — तुळशीबाग गणपतीचा इतिहास
https://hellomaharashtra.in/tulshibaug-ganpati-history/
संबंधित लेख
अधिक शोधा
अधिक वाचनासाठी लेख